Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 3

Śaśilekhā 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

śritānāṃ=bhaktānām, kamalākuḥ=¹svargāpavargābhyudaya-lakṣmī-bhūmiśca, ²maṇḍalam=caraṇarūpaḥ koṭau yasya|
'maṇḍalaṃ paridhau koṭi-deśe dvādaśarājasu| klīve'tha nivahe vimbe triṣu puṃsi tu kukkure' iti||
³śritānāṃ kaṃ malānāṃ akuḥ=anāśrayaḥ, iti vā|
'cāraṇe ca: prakīrtitaḥ' iti śāsvataḥ|
dhṛtakuṇḍala=kuṇḍaladhārin, ekapadaṃ vā| dhyāne kamanīyatvārthaṃ dhṛtakuṇḍaleti, tādṛśe ca caraṇe maṇḍaṃ lāti tādṛśo maṇḍalaḥ=bhūṣaṇadaḥ| maṇḍalaṃ maṇḍaḥ, dhṛtakuṇḍalaḥ=kuṇḍalanāmadhārī kuṇḍalī=sarpo yasya, ⁴sarpanūpurabhūṣitacaraṇetyarthaḥ| 'maṇḍamastu niśāke ca maṇḍaḥ syānmorapicchayoḥ| eraṇḍe bhūṣaṇe cārtheti viśvaḥ|' ⁵e sambodhane|
'e smṛtāvapyasūyā'nukampāmantraṇā''hutiṣu'|
athavā kamalā=varastrī, sā cātra gaurī| 'kamalā śrī-varastriyoriti kośaḥ'| anyat sphuṭam| śrite=upadhānīkṛte tatkucamaṇḍale, dhṛtaṃ kuṇḍalaṃ (ca) yena| yadvā ⁶padmāsanāsīna akucamaṇḍale rāgitvāt sthirāsanakuṇḍaṃ vā sattvena lāti=dāhaṃ dadāti vā, kuṇḍalo=agniḥ| ⁷yadvā tādṛśeṣu maṇḍala iva=kukkura iva lucanaśīlaḥ, dhṛtakuṇḍalaḥ=pāśadharo mṛtyuryasya| e sambodhane gītatvātra sandhiḥ|
iha virahijanasya durante sarasavasante samaye vṛndāvanavipine deśe¹ hariḥ=haro², viharati| yuvatijanena=gaṅgādikena, yuvatijanena=nijagaṇena, ³strījanena, parijanena ca⁴ samaṃ nṛtyatītyanvayaḥ| vṛndānāṃ=samūhānāṃ sarveṣām, avanaṃ=prītijanakaṃ⁵ rakṣakaṃ⁶ vā| vipinaṃ=ānandavanam| tatra bahuvrīhimahimnā himālaye vā ityarthaḥ| atra sarvāṇi padāni vasantaviśeṣaṇatve ⁷sphuṭārthāni prāgeva vyākhyātāni| ⁸vṛndāvanavipinaviśeṣaṇatve tu ⁹vyākhyāyante| tathā hi - lavaṅgaṃ=devakusumam, latā=kastūrī, tatpariśīlanaṃ = tadadhivāsitam, komalaṃ = vāri, jalaṃ yatra, tādṛśasya malayasya = ārāmasya, samīrā = ¹⁰samyagrūpeṇa patraśākhādipreraṇālālitā yatra, ¹¹śivapūjanopanītadvīpāntarīyadivyakusumādyadhivāsitajalāśayaviśiṣṭopavanacalana¹²- lālityavatītyarthaḥ| ¹³yadvā lalita = lābhavanti, aṅgāni = patrāṇi, yāsām, tāsām| latānāṃ=vṛkṣādiśākhānām, dūrvāṇām, vallīnāṃ vā sambandhena komale ārāme, samīḥ=sagatikāḥ, samīcīnagatikā vā, īrā=jalam, yatra| īḍṅ
śailapakṣe - madhukaranikarakarambitatvāt¹ bhramaravṛndaniḥsṛtadhvanivaśāt malinatvācca kokilavat kūjitaḥ=śabdavān, kuñjo=²gajahanuryeṣāṃ te kuñjarāḥ, ³kvacid viśeṣaṇena viśeṣyapratipattiḥ| teṣāṃ kuṭīre=vāsagṛhe| athavā⁴ kuṭiḥ=kauṭilyam, ⁵vayaṃ bṛhatparimāṇāḥ, mahān⁶ ityahaṅkārastadīre=tatkṣepake, tannivarttake| ⁷madhukaranikarakarambitaṃ kokituṃ=ādātuṃ śīlaṃ yasya, tasya lakūjitakuñjasya=indragajasyāhaṅkāranivarttake vā| kuñjo gajahanuḥ, ata eva kuñjaraḥ|

3.2

(dinamaṇimaṇḍalasya)=sūryavimbasya (maṇḍana!)=sārabhūta!| 'yo sārāditye puruṣa' ityādiśruteḥ| bhavo=janma, khaṇḍanaṃ=nāśaḥ, tau na vidyate yasya| bhavasya prāpteḥ sattāyā vā, khaṇḍanaṃ na vidyate yasyeti vā, satyasaṃkalpatvāt| 'bhavaḥ kṣeme ca saṃsāre sattāyāṃ prāpti janmanoriti' munijanasya=maṅkaṇanāmno, mānasa-ahaṅkārakhaṇḍaka, haṃsa!=nirlobhaparamātman! ṣo'ntakarmaṇi, kuśāṅkurakṣatakaratalagalitaśākarasadarśanahṛṣṭe siddho'hamiti matvā nṛtyati| maṅkaṇamunāvakasmādāyātena kapaṭatapasvinā śambhunā kiyadetadbumiti kaṇṭakairaṅgāni vibhidya śoṇitasthāne bhasmadarśitimiti tadahaṅkāro nāśita iti kathā| ¹haṃsa!=paramātman! nirlobha! vā, ekapadaṃ yathāśrutārthakaṃ vā|
udgato madaḥ prasiddhaḥ madanaḥ=kāmaḥ, manorathaḥ=tṛṣṇā, tena ⁵manorathapadena lobho lakṣyate| pathyapi kavate=śabdāyate, aneneti pathikavo| dhunotīti dhūḥ=kampo, roṣaḥ, roṣeṇa kampodayaḥ, mānena yathā, tathā ⁶valganamityanubhavaḥ| tajjanānāṃ=⁷tadgaṇānāṃ, madādiṣaḍvargāṇām, janito vipālo=rodanaṃ yena, ⁸kāśyāṃ teṣāmaprabhutvād rodanam| ⁹yadvā uditi abhāvavacanaḥ, udbhrāmādau tathā darśanāt| madana=madaśūnyo, harṣavat manaḥ śarīrañca yeṣām, taiḥ pathikaiḥ=yātrikaiḥ strīpuruṣaiḥ, janito vilāpaḥ, dhanyāḥ vayaṃ yat kāśī dṛṣṭeti vacanaṃ yatra| alīti, ¹⁰alikulasaṅkula-kusumasamūhavannirākulāḥ, bakulasya = varuṇagṛhasya, samudrasya, kūlā = aṃśabhūtā sukhadā vā nadī asī varuṇā ca tasyāḥ āpo yasmin, kvacitkarddamasambandhānmajjaddivyāṅganājanastanacandanakastūrīsambandhācca tādṛśapuṣpaśaṅkākāritvam|
ānandavanavarṇanapakṣe - mṛga mārgaṇe³ dhātuḥ| mṛge=mārgaṇe arthāt paramārthasya mado=harṣo yeṣām, te jñānārthinaḥ surāṇāṃ samūhaḥ sauram, tadvaraḥ=tadatiśayaḥ, tadvadvā yeṣām, te saurabharabhāḥ ⁴devavṛndādadhikakāntaya ityarthaḥ| 'bharo'tiśayabhāsayoriti'|
⁵saurāṇāṃ=devavṛndānām, bhare=bharaṇe, poṣaṇe bhā=bhānam yeṣām, te ⁶tādṛśāvāsaveśamasamūhāḥ| śareṣu=yajñeṣu, śaṃvadāḥ=śobhanavādinaḥ, ⁷amlecchitabhāṣaṇakarmiṇaḥ yājñikā ityarthaḥ| navaḥ stavaḥ ⁸sa eva dalaṃ=⁹pallavam, patrapūjanasādhanatvāt, tanmalanti=dhārayanti, te navadalamālāḥ, teṣvatiśayaḥ=tacchreṣṭhāḥ¹⁰, navadalamālatamāḥ=atistutyāḥ, bhagavataḥ stutiparā, upāsakāḥ vā ityarthaḥ| teṣāṃ jñāni-

3.3

kālīṃ=sukhavṛndam, ⁴prakāśaprakaraṃ vā yāti tādṛśaḥ| kasya=sukhasya brahmaṇo vā, ālīnāṃ=paṃktīnāṃ, viṣadāśayānāṃ ca yaḥ=nilayaḥ=āśraya iti vā| kāleḥ⁵=brahmasetoḥ tatkṛtamaryādāyā iti| ⁶'āliḥ ⁷surāpuṣpalihoḥ puṃsyālirviṃśadāśaye| triṣu striyāṃ vayasyāyāṃ ⁸śreṣṭhe paṃktau ca kīrtiteti' medinī|| viṣameva dharaḥ=parvataḥ, tasya gañjana!=kūṭībhūtakālakūṭamadaharaṇa!, ata eva janarañjana! ekapadaṃ vā| yadvā kāliyaviṣadharagañjano⁹=viṣṇuḥ, tajjaḥ=kāmaḥ¹⁰, tasya na rañjana!=ananurāgajanaka! dāhakatvāt| gatyarthakasya dhātoḥ jñānārthakatvāt| yatāṃ=gacchatāṃ janatāṃ, yamavatāṃ vā, ūḥ=śivaḥ, kulaṃ=gotram, bhavanaṃ=śarīraṃ vā yeṣām, iti vyutpatyā ukulānāṃ=śivaikatānānāṃ jñānināṃ bhaktānāśca nalinānāmiva dineśaḥ prakāśakāmodakatvāt| 'kulaṃ janapade gotre sajātīyagaṇe'pi ca'| bhavane ca tanau klīvamiti|

3.4

madhviva madhuḥ=svargādisukham, tasya muraḥ=pratibandhako yo narako=⁸durgatiḥ, tannāśaka!, karmaṇyaṇ| mura veṣṭane dhātuḥ| nagebhyo ruṣyatīti nagaruḥ=indraḥ, tasya āsana!=ākṣepaka! vajreṇa pratihīrṣannindraḥ ⁹stambhitabāhuḥ śivena tiraskṛta iti purāṇakathā| madhumuranaraka-vināśāya=viṣṇaveśāya gaṇeśāya ca, ruṣyatāṃ=druhyatām, āsana!=¹⁰ākṣepaka!, tiraskāraka!, viṣṇu-śakrayoḥ āsana!¹¹ āśayitaḥ=svapade
sthāpayitaḥ iti vā| kadāpi viṣṇu-gaṇeśadrohiṇaṃ na kṣamate śiva iti| ¹tayorekatrātmatvenāparatra ca putratvena premotkarṣāditibhāvaḥ| surakuleti spaṣṭam |
²‘go-gaṇeśaḥ smṛto budhairiti’|
madanaḥ=²lomaharṣako, ānandamayaḥ, mahīpatiḥ=rājā, śivaḥ, tasya kanavadaṇḍaruciḥ=³kanakayaṣṭikāvadavalambanībhūtā, kasya=sukhasya, prakāśasya vā, īḥ=⁴lakṣmīḥ saro=jñānañca, kusumayati tatkusumaṃ yasyāstādṛśī yāvikā=viśiṣṭasalilā jñānavāpī, maṇikarṇikā vā, ⁵tasyā āsaḥ=avasthānaṃ yatra, tādṛśe| tālavyapāṭhe tāṃ aśnute iti| ⁶yadvā madanamahyā=ānandabhūmeḥ kāśyāḥ, patireva=viśveśa eva, kanakadīptaḥ daṇḍaruciḥ=sūryo yatra, daṇḍe=svapāripārśvike ruciryasyeti vyutpattiḥ|
'māṭharaḥ piṅgalo daṇḍa-khaṇḍāṃśoḥ pāripārśvikā' iti|
madanaḥ=ānandamayaḥ, mahīpatiryatra, tasmin madanamahīpatike na vidyate kasya=yamasya, daṇḍasya ruciryatra, tādṛśe ca| athavā kāśītyāgabhiyā mandamandaṃ gatikā, kau=śobhanā, mā yasyāstādṛśī carikā gaṅgā āste asminniti| militeti, militā=saṃhatāḥ, śilinaḥ=śiloñchavṛttayaḥ, īṃ=sukham, i=mukhaṃ vā, ⁷pāṭalayitum, anāsthājanitakopaviṣādabhyāṃ śīlaṃ yeṣām, te pāṭalinaḥ=anādṛtakāmasukhāḥ nispṛhāḥ nirdvandvāḥ yoginaḥ, tatpaṭalaiḥ= (samūhaiḥ), kṛtaḥ=hiṃsitaḥ, moghīkṛta iti yāvat, smaratūṇavilāso yatra| athavā smaraṇaṃ smaraḥ=smṛtiḥ, janmāntarādijñānarūpam, tadeva tūṇam, tatsvarūpanṛpasya vilāso

3.5.1

¹amalo=megho ghanāvṛttaḥ, kamalāni dalayatīti kamaladalaḥ=sūryaḥ, tadvallocanaṃ dīptiryasya| dala-vikasane, locṛ dīptau dhātuḥ, bhāve lyuṭ| yadvā ²kaṃ=mastakam, tanmalaḥ, taddharaḥ=dhārakaḥ, kamalaḥ=kaṇṭhaḥ, 'mala-malladhāraṇe' dhātuḥ ³pacādi| sa eva dalaṃ=śastrī, śyāmatvāt| tena dīpyate tādṛśa iti vā| 'dalaṃ śastrīcchedotseghe' iti viśvaḥ| athavā ⁴kaḥ=sūryaḥ, maḥ=candraḥ, laḥ-ro=bahiḥ, ralayoraikyāt| tān lānti, tādṛśāni dalāni=vikāsavanti ⁵locanāni yasya| 'mārute vedhasi brahme puṃsi kaḥ'| kaṃ śiro'mbunori'tyamaraḥ'| 'maḥ śivaścandramā vedhā' iti| 'locaḥ⁶ bahniriti vā'| bhavatyasmāditi he bhava! he mocana!=he muktiprada!, nityamukteti vā| ⁷anena mṛḍa-śivayorarthaḥ sūcitaḥ| bhaṃ=śakraṃ ca mocayati=avamocayati, adhastānmūtramārgeṇa ujjhatīti ca| tribhuvanabhavanaṃ=ānandavanam| yadvā ⁸tribhuvanānāṃ=⁹muktipradatrayāṇāṃ, divyantarikṣapārthivānām bhuvanānāṃ=jalānām, bhuvanam=udbhavasthānam, nidhānam=layasthānam, tatsambodhanam| purā kila rudreṇa saptakapālena sarvāḥ āpaḥ pītāḥ, punaḥ sṛṣṭāśceti ¹⁰paurāṇikī kathā| vā| svayameva ¹niprefixrlajjaṃ kṛtvā ²jagadapagatasajjaṃ vidhāya anyairupahāsayati hasati cetibhāvaḥ| punaḥ virahiṇāṃ ³nikṛntanāya=vidāraṇāya, kuntamukhasya=prāsāyudhāgrabhāgasyaiva ākṛtiḥ= saṃsthānaṃ yasya, tādṛśaṃ yatketakaṃ=ketakīpuṣpam, tena danturitā=nimnonnatīkṛtā vyāptā vā, āśā=diśo yatra⁴, tādṛśe lajjitetyādau bhāve ktaḥ| 'nimnonnate tathā vyāpte danturaṃ kathyate budhairiti 'dharaṇiḥ|

3.5.2

nikṛntaneti, hrasvekārāntaḥ 'kṛti-cchedane' dhāturiti kecit| keciditi śrīkāntamiśraḥ⁵| yogavibhāgāśrayaṇena pare sādhayanti, śatruvannikṛntaśabdāt tatkaroti=tadācaṣṭe iti ṇic, tato lyuḍiti navīnaḥ pakṣaḥ| tathā ca virahinikarttanakarttāraṃ karoti tādṛśam, yat kuntamukhākṛtītyādi tādṛśaḥ śastraguṇa eva yadacetanamapi yaṃ kamapi virahi nikarttakaṃ karoti saukaryyeṇeti| yadvā virahiṣu nikarttakamācakṣāṇaṃ yatkuntetyādi=kuntākāraketakadarśanena⁶ nikarttanakarttuḥ kāmasya vasantasya vānumānamityubhayathā samajasramiti| yuvatipakṣe - kelisaṃrambheṇa vigalitalajje=vastraskhalanādijñānaśūnye, jagati=vāyau avalokitaṃ yasya, śramanivṛttinimittaṃ⁷ pavanapreritānye⁸ taruṇe=śrīkṛṣṇe, karuṇaṃ=kṛpāsahitaṃ⁹ yathā, tathā kṛto hāso yena| aho! vayamapūrṇakāmāḥ, kathaṃ tvametāvattaiva pariśrānta ivāsīti| virahinikṛntane ¹⁰kuntasadṛśā mukhasya ākṛtiḥ=rūpam, śobhā yebhyaste| mukhe ākṛtiryeṣāṃ te vadanāvalambino vā ye ketakāḥ, ke=śirasi, itāḥ=jātāḥ, keśāstairdanturitā āśā yena, vigalitasya=svarūpajñānabhraṣṭasya, lajjitasya=nijadoṣasmaraṇena jātalajjasya, nijadurācaraṇāt, jagataḥ ³avalokanena taruṇī=navā, karuṇā yasya, ⁴tādṛśena dayāvatā parameśvareṇa kṛte hāse, hasya=śivasya, ⁵svasya āse=sthāne, ⁶āsane ca⁷ svacchatvātparameśvarakṛtahāsa iva|

3.5.3

himālayapakṣe - himādriḥ=śāmbhavī–sṛṣṭiritivacanād himālayapakṣe'pyevameva⁸| yadvā vigalitasya=tuṅgatayā bhraṣṭaprasarasya, ata eva lajjitasya⁹ jagato=vāyoḥ jaṅgamasya pakṣyādervā avalokitena taruṇakaruṇapuṣpeṇa kṛto hāso yena| 'jagat syād viṣṭape klīvaṃ vāyau nājaṅgame triṣviti'| 'karuṇastu rase vṛkṣe kṛpāyāṃ karuṇā mateti ca'|| medinī| virahīti virahayituṃ=iṣṭaṃ tyājayituṃ ¹śīlamasyeti virahiḥ=pāpam, pātakam, pāpeneṣṭaviyojanamiti| taṃ nikṛntanakuntamukhākṛtibhiḥ ketakaiḥ=ketanaiḥ dhvajaiḥ gṛhairvā, dhvajāḥ gṛhāḥ vā, pātakacchedanodyatāḥ² kuntā iva dhvajāḥ prāsādā vā yatra bhāntītyarthaḥ| himādripakṣe - vīnāṃ=pakṣiṇām, rahaṇaṃ rahaḥ, tyāgo'sminnastīti virahipakṣibhiragamya ākāśapradeśaḥ tannikṛntanakuntamukhākṛtini ke=mastake, sauryanāmaśṛṅge, itena=gatena, kena=sūryeṇa, danturāśe, tādṛśaśṛṅgagatasūryaśvāsau danturāśceti vā'| madāśritānāṃ pakṣiṇāṃ gatimayaṃ nihantīti, tādṛśagaganapradeśadāraṇaucityam³| pūrvaṃ candrasya nāsikāsthāne⁴ niveśaḥ kathitaḥ| idānīṃ sūryasya mastake'vasthitirukteti na saṅgatam⁵,candrasya sūryopariṣṭādavasthiteḥ| tatra anekaśṛṅgatayā lambamāne kvāpi śṛṅge sūryāvasthitiriti jyotiḥśāstre candropari sūryāvasthitiriti vā samarthanīyam| mādhavikāparimalalilite navamālikayātisundhau| munimanasāmapi mohanakāriṇi taruṇākāraṇabandhau||viha0| mādhavasya strī mādhavikā=lakṣmīḥ , tasyāḥ parimalaḥ=sambandhātiśayaḥ , tena lalite=lakṣmyaikanivāsamanohara ityarthaḥ| (yadvā) ⁸ mādhavikā=madhuśarkarā , tatparimalavat lalitepsite sarvapriya ityarthaḥ|

3.5.4

‘madhuśarkarā vāsantī kuṭṭanī madirāsu ceti’| anavamānāṃ=uttamānām , ālikayā=paṅktyā , navānāṃ=stavānāṃ mālikayā , atisurabhau stutimālayā vā| navabhirālibhiḥ=setubhiḥ , kayātibhiḥ=jalagamanamārgaiśca atisugandhau khyāte, atisukhaḥ=atisukhadāḥ , andhavaḥ=kṛpāyata iti vā| sukhadhātoḥ kvipi| pāṭhāntare-

3.6

janavat=prākṛtavat, kasutāyāḥ=parvataputryāḥ, kṛtaṃ bhūṣaṇaṃ yena| tasyā akṛtaṃ=sahajasiddham, bhūṣaṇaṃ=³alaṅkārarūpeti vā|
'kaḥ parvate mayūre ceti'|
yathā janaḥ ⁴prākṛtastriyamalaṅkaroti, tatpārśve vā tiṣṭhati, ⁵tadvadācarasītibhāvaḥ| yadvā janeṣu=lokeṣu, ⁶janalokastheṣu sanakādisiddheṣu vā tāṭasthyāt| ke=brahmāṇi ca sutaṃ=aiśvaryam, yasya| janeṣu kaḥ=prakāśakaḥ, sutaṃ=aiśvaryañca yasyeti vā| yathā sāmānyaloke tathā ⁷brahmaṇyapratihatamaiśvaryaṃ tavetibhāvaḥ| su-prasavaiśvaryayoḥ, bhāve ktaḥ⁸| ⁹akṛtabhūṣaṇa! 'nāhi svātmārāmaṃ viṣayamṛgatṛṣṇā bhramayatīti, sarveśvarasya tava na sāmānyavadbhūṣaṇaparigrahāgraha itibhāvaḥ| janāḥ kaśca suto yasya¹⁰, janakānāṃ=jagatkāraṇānām, brahmādīnām, suto=rājeti vā| janeṣu kaḥ=prakāśaḥ, ka iva=sūrya iva prasiddhaḥ, suto=gaṇeśo yasyeti vā|
adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. yadgītaśravaṇena narāṇāmavasthāvismaraṇamitibhāvaḥ, G.J. i tadrūpeti vā, G.J. i svakriyāḥ pariṣkāraṃ karoti, G.J. i tathācarasītibhāvaḥ, I.O. janalokasthasiddheṣu vā, I.O. brahmaṇyapi prabhutvaṃ taveti, M. & I.O. adhikaḥ pāṭhaḥ, G.J. i & M. 'akṛtabhūṣaṇa' ityārabhya 'bhūṣaṇaparigrahāgraha itibhāvaḥ' paryantamadhikaḥ pāṭhaḥ, G.J. ii & M. adhikaḥ pāṭhaḥ, M.
pādasturīyāṃśo¹ mā yasyāḥ, sā akhaṇḍaśaktirgaurī| pādasya padādeśaḥ², padi =pāde, pratyante, ³ mā =śrīryasyāḥ, gaurī-padmā-śacī-medheti gaṇanāt| mānāpanodāya śive ⁴praṇatapadi, mañjandro yasyā iti ⁵ padmā =gaurī| padyate =bodhyate, aneneti padanāma, tatra mā =varṇo yasyāḥ sā umānāmikā, 'yā hi nāmagabhāgeneti' | 'madhyamastadanujāmathorbhiṇāmi' tyādau nāmagamadhyamapadavat| ⁶ padi =pāde, mānti =viśvāni yasyāḥ iti vā| ⁷ padyate =gacchati, sevata iti, padaḥ =sevakaḥ, mo =brahmā yasya, iti vā| ⁸ suditi, sudi dhātoḥ kvipi sudirūpam| madhusūdoḥ =viṣṇoḥ, anaḥ =⁹prāṇabhūtaḥ, atipriyatvāttadvatprītiviṣayaḥ śivaḥ| ¹⁰tasya uraḥ vaḥ priyamanupūrayatu| yadvā madhusūdanasya =viṣṇoḥ, uraḥ =śreṣṭhaḥ, śiva eva| puruṣottamasyāpi pūjyatvādātmatvācca śreyān śiva iti|
'uro vakṣasi ca śreṣṭhe' itidarśanācchreṣṭhavācakasyāpyuraḥ śabdasya klīvatvam¹¹| athavā 'śivaḥ pūrve pātu mṛḍaḥ pātu dakṣiṇe' | madhusūdana iti vedasārākhyapadmapurāṇīya - 'śivasahasrastave' tathādarśanānmadhusūdana iti śivasyāpi nāma| tatra ekā vyutpattirupadarśitā, ¹²anye'pi darśayete - madhu =jalam, sūdayatīti| ¹³ madhu =kṣīraṃ, sūyata iti madhusūḥ =gauḥ, daṃ yasya, sa gopatiḥ, tena nayate =gacchatīti| 'naya gatau' kvipi, yallopaḥ| uraḥ kīdṛśam?

3.7.1

abhinavaḥ=nityanūtanaḥ, abhi=abhito, navaḥ=stavo yasya, sarvataḥ stūyamān⁴| 'navaṃ navye pumān stutāviti medinī| jalaḥ=jaḍaḥ, śiśiraguṇaviśiṣṭo, dharaḥ=parvato himālayaḥ, tadvatsundaraśceti| ⁵ātuñjatayā śītalatākārakatvena ca tatsāmyam| 'ahāryadharaparvatā' ityamaraḥ| dhṛtamavasthānaṃ mandaro yasya, dhṛtaḥ=mandaraśailāvasthitaḥ, dhṛṅ-avasthāne niṣṭhāyāḥ pūrvanipātaḥ| ⁶rakṣakatvāt dhṛtasvargeti vā| dhṛtadevadrumapuṣpaṃ mandārapuṣpamiti vā| 'mandaro manthaśaile syāt svargamandarayorapīti' viśvaḥ| ⁷śrīmati mukhe candrarūpaścakoro yasya| mukhe nayanarūpo'laṅkārarūpo vā, candraścakorāyate ityaho! saundaryātiśayaḥ| himālaye kāśyāṃ vā sevitumāgatā apsaraso nirīkṣyamāṇe śive praṇayakopena ⁸pārvatyāṃ prasthitāyāṃ ⁹vyākulena priyeṇānunīya anyāṅganāsaṅgaśaṅkānirāsārthamarddhāṅge niveśiteti kālikāpurāṇakathā | gaṅgāyāṃ sandhyāyāṃ vā ¹⁰śivānurāgamupanyasya bhaṅgyantareṇa darśayitumavatārayati - vasanta iti | ¹athavā vihitaḥ=viśiṣṭahitaḥ, atipriyaḥ, kṛṣṇo viṣṇuryasya, sa viṣṇupriyaḥ śivaḥ| vihitaḥ=sṛṣṭaḥ, kṛṣṇo yena|

3.7.2

'asṛjanmāṃ dakṣiṇāṅgād vāmāṅgācca prajāpatimiti' śivamāhātmye viṣṇuvacanāt²| vihito=vigataḥ, kṛṣṇo=yamo, yasmāt sa mṛtyuñjayaḥ, tasya anusaraṇam, bahu=pracuraṃ yasyāstāḥ apsaraḥ prekṣaṇārthamalakṣitagataśivamanviṣṭavatīmityarthaḥ| kandarpaṃ jvarayatīti, kandarpajvaraḥ= ³kāmatāpanaḥ śiva eva, tena janitā ⁴apsaraḥ prekṣaṇa-gaṅgāsandhyānurāgavyāsaṅgena utpāditā yā cintā, tadākulatayā valadbādhāṃ rādhāṃ=sādhanaśaktiṃ gaurīṃ sahacarī yathāsarasamidamūce| ⁵darpo'haṅkāraḥ, sarvādhikatvabuddhiḥ sa eva jvaraḥ, tajjanitetyādi vā| kaṃ=sukhamiti, vacanakriyāviśeṣaṇam| atra vasantopādānamatyantoddīpakatvārtham⁶| sphurā=⁴aujjvalyena sphuraṇavanto dantā yasyāstādṛśi! he sudati= gauri!, muñcatīti muk=viraktaḥ, ‘talaṃ svarūpe’ atimuktalam, mugeva tattā=viraktirmuktirvā, tatparirambheṇa mukulitāḥ=⁵samādhimudritākṣāḥ, pulakitāśca cūtā iva kāṣṭhakuḍyabhūtatvāt samādhisthāḥ yogino yatra, sarasaphaladāyitvāccūtopādānam| yadvā ⁶sphuranto'timuktāḥ=jīvanmuktāḥ,

3.7.3

śivapakṣe'pyevam| athavā yogibhirbhogibhirvā'yaṃ samayo ¹netu śakyo nānyenetyāha - pathikaiḥ, pathi=mārge, yogapathe caranti, patho=mārgo'syāstīti pathī, ko=vāyuryeṣām, te vā yoginaḥ, taiḥ yogibhiḥ, pathyapi kaṃ=sukham, yeṣām, tairbhogibhiśca akārapraśleṣe² spaṣṭa evārthaḥ| ³apathikaiḥ= bhogibhiḥ, kathaṃ kathaṃ=kathayitvā kathayitvā vāṅmātreṇa anāyāsenetyarthaḥ| amī api vāsarāḥ nīyante kathaṅkathamiti ṇmulantam, unmīladityādi kākatulyantaṃ prāgvat| tatkalasya⁴ kalā-kalanā=avahelanā yeṣu⁵ taiḥ, tadanāsthairitiyāvat⁶, kokilākākalīmaśṛṇvadbhirityarthaḥ| ⁷tatra hetuḥ-dhyānāvadhānakṣaṇe=dhyānaikāgyamahotsave⁸ prāptaḥ prāṇasamasya paramapriyatvāt paramātmanaḥ asamena⁹=nirupamena, ananyasadṛśena, āgamena=prāptyā, rasollāso yaiḥ, prāṇānāṃ=vāyūnām, samena asamena ca agamena=asañcāreṇeti vā, rudhā=vṛttinirodhena, rāsollāso yairiti vā| ¹⁰prāṇavāyūnāṃ samaḥ asamaścāgamaḥ prāṇāyāmavaśāt| tajjanyarasollāso yaiḥ prāptaḥ, tena rasollāso yeṣāmiti vā| ¹¹prāṇasamaḥ=parameśaḥ, tasyaḥ śan=svādhīna ityarthaḥ| ata eva rudhā=vṛttinirodhena, gīrṇaḥ=gilitaḥ, abhibhūta itiyāvat| kasya=yamasya, yad ruṇaṃ tajjvaro¹ yeṣu te, etatsamaye'pi yamabhayasyābhāva itibhāvaḥ| yadvā vastutaḥ udgīrṇajvarā apīti vā|

3.7.4

bhogipakṣe - dhyānāvadhānakṣaṇa eva=viṣayānucintanakṣaṇa eva, (prāptaprāṇasamā)= labdhapreyasīsaṃsargarasānandaiḥ kākalīkalasya yat kaṃ=sukham, lānti taiḥ| rutā=śabdena, gīrṇaḥ karṇajvaro yeṣu, yogināṃ dhyānāvadhānādetadanākalanāt te nijagītirāgarañjitā ityarthaḥ| bhogināñca sadā sannihitapriyatamākatvādetadinanayanam| ²bhujaṅgakasya praśastaśṛṅgāriṇaḥ balasya rūpasya kleśakaḥ=nindaka itiyāvat| ādiḥ ananyaviṣayaḥ veśo yasya svādhīnasakalavilāsirūpanindakānanyaviṣayanepathyaracanam, acalaṃ=kenāpi nivarttayitumaśakyaṃ snigdharasamamṛtaṃ śṛṅgāraṃ vā alati=bhūṣayati, paryāptaṃ karoti vā, sa candrastanmauliṃ=śivam, śrīkhaṇḍaśailānilaḥ prāleyastavanecchayānusarati, malaye bhujaṅgasthiteḥ prasiddhyā tatsantāpanivṛttaye candracūḍamanuvrajatītyarthaḥ| tataścāsya vihāre śramābhāva itibhāvaḥ| utsaṅgavasadbhujaṅgakavalakleśādiva īśaṃ acalaṃ candracūḍamanusaratīti vā| 'balaṃ gandharasarūpe' iti| kiñceti padadvayaṃ bhinnakramam, ukūlāśca=śivabhaktāśca, oḥ=kulāni, sajātīyagaṇāḥ nadyādayaśca, tānyālokya ā=nibhṛtaṃ dṛṣṭvā kalottālāḥ=kalitalalitakaratālikāḥ, harṣodayādunmīlanti=devagaṇagītatālakalayā nityoditvaraśivacandrakalayā ca tadviphalīkaraṇāt|

3.8

²śivapakṣe'pi samam| yadvā tava caraṇe praṇateṣu bhakteṣu patitā vayamitibhāvaḥ| vayaṃ patitāḥ, patitvaṃ =divyastrīnāyakatvaṃ vā| tena kāmaḥ, āpa =prāptiḥ, tena arthaḥ, ayaḥ =śubhāvahavidhiḥ, tena dharmaḥ, mitiḥ =tattvajñānam, taddhāḥ =dīptiḥ, prakāśaḥ, tena mokṣaḥ, etān vaya =ghaṭaya, bhaktānāṃ sarvapuruṣārthān sampādaya ityarthaḥ| kuśalaṃ =labdhaṃ saṃrakṣaṇañca kuru| ' vedya tantusantāne dhātuḥ ' ayamarthaḥ kṛṣṇapakṣe'pi|
hariḥ=haraḥ, sarasavasantasya samayasya=samyak jñānasya, vanaṃ=nivāsaḥ,saṅgatayo yatra, tad vanam=ānandavanam, tasya ca varṇanaṃ yatra| madanavikāraḥ=kandarpahiṃsakaḥ śivaḥ| himālayapakṣe - samyak ayante=gacchanti, pravahanti vā, tādṛśāni vanāni=prasravaṇāni, nirjharā⁵ yatra, sa himālayaḥ| anyatrāgvat|
śivapakṣe'pyavam⁵| yadvā⁶ dahati=dāhakare, iha=samaye, deśe vā dahati priyāvirahiṇa. iti| prasaran=āvirbhūya vilasan, asamabāṇaḥ=kāmo yatra, saḥ| prāṇavān balīyāṃśca gandhavāhaḥ=vilāsaparimalavāhī śivaḥ, nāmānupādānaṃ roṣeṇa| etādṛśo'sti viharati nṛtyatīti gītasthenānvayo vā| kīdṛk cetaḥ? ketakyāṃ gandhena=leśena bandhuḥ| tvāmanādṛtya anyābhiḥ⁷ saha viharaṇāt ceto dahatīti vā sambandhaḥ| ketakīgandhabandhurityasya ketakīpuṣpādapyatidhavaladyutirityarthaḥ| punaḥ darasya=trātasya, vidalitaṃ=vidalanam, tasya mallī=dhārakaḥ⁸, ⁹agaṇitatrāsa, ityarthaḥ| bhayadīrṇānāṃ dhārako'valamba iti vā| malladhātorṇiniḥ| vallina=saṃvaraṇaśīlā api cañcantaḥ parāgāḥ=sugandhirañjanadravyakṣodā yasmāttādṛśasya prakaṭitasya=prakṛṣṭāvaraṇīkṛtasya paṭasya vāsaiḥ=vāsanaiḥ, kānanani=vanāni, bhavanāni, brahmavadanāni vā sayan=sevārthamāgatasya brahmaṇo mukhavāsanam| kaṭe=āvaraṇe|
1 'prasaradaḥ' ityārabhya 'ceto dahatīti vā' paryantamadhikaḥ pāṭhaḥ, I.O. 2 anyat prāgvat, G.J.i 3 'vā' nāsti, M. & I.O. 4 tadvat uddāma, M. & I.O. 5 daravidalitetyādipadyatrayaṃ sphuṭārthakam, samañca, G.J. ii & A 6 अथवा, G.J. ii & A 7 anyayā, G.J. ii & A 8 tanmallī=taddhāraka, G.J. I & I.O. 9 [agaṇita]trāsa ityarthaḥ, I.O.

3.9

tava caraṇe patitā vayamityādipadadvayaṃ sugamam, śivapakṣe'pi samañju|

3.10

anekanārīṇāṃ=apsarasām, parirambhādareṇa sphuranmanohārī=hāravān vā⁶ yo vilāsaḥ=uccaiśravo-vāhena indraḥ⁷, tatra lālasaṃ=satṛṣṇam, ⁸indrasya lālasā=yāccayā yatra, tādṛśaṃ vā| ⁹sandhyānṛtyasamārambharasike maheśe sastrīkāḥ surāstadanukūlamācaritumāyāntīti| etā

Linked texts (1)