Pramāṇa · Search · About · API

Arjuna and the Hunter 7

Ghaṇṭāpatha 7

Language
Sanskrit

7.1

atheti || atha niveśanānantaraṃ surāṅganā apsarasaḥ svamāyayā svecchāviśeṣeṇa kṛtairnirmitairmandirairujjvalaṃ dīptam | jvalanto maṇayo yaṃsmiṃstadvyomasadāṃ gandharvāṇāṃ sanātanaṃ sadātanam | 'sāyaṃciraṃ-' ityādinā bhāvārthe ṭyupratyayaḥ | gaurvajraṃ tatpatirindrastaccāpavarṇāni gopurāṇi yasya tattathoktamityupamā | puraṃ nagaraṃ vanānāṃ vijihīrṣayā vanāni vihartumicchayā | karmaṇi ṣaṣṭhī | jahustatyajuḥ | jahāterliṭ | atra jvaladujjvaladiti puraṃpuramiti cāsakṛdvyañjanadvayāvṛttyā chekānuprāsaḥ | anyatra taddvaiparītyādvṛtyanuprāsa iti tayorupamāyāśca saṃsṛṣṭiḥ | asminsarge vaṃśasthaṃ vṛttam— 'jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau' iti lakṣaṇāt ||

7.2

yathāyathamiti || yathāyathaṃ yathāsvam | svakīyamanatikramyetyarthaḥ | 'yathāsvaṃ tu yathāyatham' ityamaraḥ | napuṃsakanipātanaṃ tu hrasvārtham | nabhaścarairgandharvairmathaiśca sahitāḥ prabhābhiḥ svadīptibhirudbhāsitāḥ śailavīrudho yābhistāḥ pūrvoktā vanajāyatekṣaṇāḥ padmalocanāḥ striyo vanaṃ viśantyaḥ kṣaṇaṃ dyutiryāsāṃ tāsāṃ kṣaṇadyutīnāṃ vidyutāmekarūpatāṃ samānarūpatāṃ dadhuḥ | muhurmuhurmāntarāle tāsāṃ sphuraṇasya kṣaṇikatvāditi bhāvaḥ| śleṣānupraṇiteyamupamā | śleṣatvamiti kecit | ubhayathāpyanuprāsena saṃsargaḥ ||

7.3

nivṛtteti || nivṛtto gato vṛttasya varttulasyorupayodharasya kramo yasminsa pādaprakṣepepu viśrāntisaṃbhavāditi bhāvaḥ | kiṃca | pravṛtto jāto nihrādivibhūṣaṇānāṃ nūpurādīnāmāravo yasminsaḥ | avanau pṛthivyāṃ parikramaḥ saṃcāro nitambinīnāṃ nabhaḥprayāṇādbhṛśamadhikam | 'pañcamī vibhakte' iti pañcamī | dhṛtiṃ saṃtoṣamādadhe| atra viśiṣṭaparikramasya dhṛtyādānahetutvātkāvyaliṅgamalaṃkāraḥ ||

7.4

ghanānīti || ghanāni sāndrāṇi | na tu viralāni | karapraceyāni hastagrāhyāṇyatuccāni | 'kṛtyairadhikārthavacane' iti tṛtīyāsamāsaḥ | kāmaṃ kusumāni vibhrato navakusumitāñchākhinastasrūnapahāya surasundarījanaiḥ puro'gre'bhisastre'bhisṛtam | bhāve liṭ | tathā hi | kāmino guṇeṣvatiśayeṣu viṣaya uttaramuttaram | vīpsāyai'vyayībhāvaḥ | yathottaramicchā yeṣāṃ te yathottarecchā uttarottarābhilāpukā hi| anna parikarotthāpito'rthāntaranyāso'laṃkāraḥ ||

7.5

tanūriti || vilepanāmodaihṛtā ākṛṣṭā vanālayo vanabhṛṅgāstanūḥ kṛśā aṅgalyai raruṇāḥ pāṇaya eva pallavā yāsāṃ tāḥ sphuranto naṃkhāṃśūnāmutkarāḥ puñjā eva mañjaryastā vibhratīti tathoktāḥ | kvip | vilāsinīnāṃ bāhava eva latāstāḥ siṣe vire | atra samastavastuviṣayarūpakālaṃkāraḥ | bāhvavayavānāṃ latāṃvayavānāṃ palla vādīnāmapi nirūpaṇāditi ||

7.6

nipīyamāneti || śilīmukhairalibhiḥ | 'alivāṇau śilīmukhau' ityamaraḥ| nipīyamānaḥ stabako guccho yasyāḥ sā | calā bālapallavā yasyāḥ sā | ataevāmandaṃ dṛḍhaṃ dṛṣṭa oṣṭho yasmiṃstatkarāvadhūnanaṃ karakampanaṃ tadviḍambayantī | stabakapānenauṣṭhadaṃśanaṃ pallavacalanena karāvadhūnanaṃ cānukurvatītyarthaḥ | dhūño ṇyantāllyuṭ | ṇici dhūñprīño rnugvaktavyaḥ | aśokayaṣṭiḥ aśokaśākhetyarthaḥ | vadhūjanairdadṛśe dṛṣṭā | atra viḍam yantīti prastutāśokaśākhāviśeṣaṇabhūtopamāmahimnāprastutanāyikāpratīteḥ samā soktirutthitthānānatayaivopamayāṅgāṅgibhāvena saṃkīryate ||
atha kaścinmadhukarākrāntāṃ kāṃcidāha-

7.7

karāviti || mānaparihāreṇa madhupāyaṇe tu na kaściddoṣa ityāśayena saṃbodhayati-he māninīti | navapallavasyākṛtirivākṛtiryayorityupamā | tau karau dhunānā dhūnaḥ kraiyādikātkartari laṭaḥ śānac | vṛthā vyarthe pariśramaṃ mā kṛthā mā kuruṣva | karoterāśīrarthe māṅi luṅ | vṛthātve hetumāha-kalpalatābhiśaṅkayā kalpavallībhrameṇeti bhrāntimadalaṃkāraḥ | upeyuṣyupagatā padapadadyāvaliḥ kathaṃ nivattasrasyati bibheti | na trasyatyevetyarthaḥ | 'vā bhrāśa-' ityādinā vikalpena śyanpratyayaḥ | atra kāntāpariśramavaiyarthyarūpakāryasya ṣaṭpadāvaleḥ kalpavallībhramanivandhanavinnāsarūpakāraṇasamarthanātkāraṇena kāryasamarthanarūpo'rthāntaranyāso bhrāntimadaṅgāṅgibhāvena saṃkīrṇaḥ | sa tūpamayā saṃsṛjyate ||
jahīhīti || priyasamupaituṃ svayamevānusartumicchatīm | 'ācchīnadyornum' iti vikalpānnumabhāvaḥ | kāṃcinnāyikāṃ nipuṇaścittajñaḥ sakhījanaḥ | kopaṃ jahīhi tyaja | 'ā ca hau' iti vikalpāddīkārādeśaḥ | dayito'nugamyatāmanusriyatām | ubhayathāpi prārthanāyāṃ loṭ | anyathā cañcalamasthiraṃ tava manaḥ purānuśete'grenuśāyivyate | anutapsyata ityarthaḥ | 'yāvatpurānipātayorlaṭ' iti laṭ | ityanena prakāreṇa puraḥ pūrvamevānuninye prasādayāmāsa ||

7.9

samunnatairiti || samunnataiḥ kāśānyaśvavālakusumāni tāni dukūlānīva taiḥ śālanta iti tathoktaiḥ sārasapaṅktayo mekhalā iva tāḥ parikkaṇantyo yeṣu te taiḥ sveṣāṃ kalatrāṇi śroṇyastadvaccāruvastaiḥ | 'kalatraṃ śroṇibhāryayoḥ' ityamaraḥ | pratīradeśairvibhūṣitāstaṭapradeśairbhūṣitāḥ | kuñjasamudrayoṣitaḥ | vananadya ityarthaḥ | atra tīrādīnāṃ kalatrādyaupamyopameyatvādyopicchabdasāmarthyācca nadīnāṃ yoṣiddaupamyaṃ gamyate ||
vidūrati || vidūrapātena bhidāṃ bhedam | 'bhidādibhyo'ṅ' | upeyuṣa upagatātpravāhāccyutā ataevābhitaḥ prasāriṇaḥ prasarpanta iti priyāyā aṅka utsaṅga iva śītāḥ śītalāḥ śucīnāṃ mauktikānāṃ tvipa iva tviṣo yeṣāṃ te | kiṃca vanasya prahāsā iva sthitā ityutprekṣā | vārivindavaśca | atropamayorubhayorutprekṣāyāśca saṃsṛṣṭiḥ ||

7.11

sakhīti || dvau rephau varṇaviśeṣau yeṣāṃ te dvirephāḥ | amaraśabdena tadrūpo lakṣyate | 'dvyakṣaraṃ māsāmiti vidadhāti' iti bhāṣyakāraḥ | sthirā niścalā dvirephā evāñjanāni taiḥ śāritāni śabalīkṛtānyudarāṇi yeṣāṃ taiḥ | 'śāraḥ śavalavātayoḥ iti viśvaḥ | visāribhirvistṛtaiḥ puṣpān‍yeva vilocanāni taiḥ premṇā gurukṛta ādaro yasminkarmaṇi tattathā sakhījanaṃ nirīkṣamāṇāḥ paśyantya iva sthitāḥ kṛtaḥ | namramūrtayo'vanatāṅgyo latāśca | atra rūpakotprekṣayoḥ saṃkaraḥ ||

7.12

upeyuṣīṇāmiti || madenāsturaṅgairavyaktarāgaiḥ | 'avyaktarāgastvaruṇaḥ' ityamaraḥ kariṇāṃ kapolānāṃ kāṣaiḥ kaṣaṇairupāditaśyāmaruco janitakṛṣṇavarṇā iti tad guṇālaṃkāraḥ | candanā malayajāḥ | 'gandhasāro malayajo bhadraśrīścandano'strī syām' ityamaraḥ | bṛhatīradhityakā ūrdhvabhūmīrupeyuṣīṇāṃ surarājayoṣitāṃ manāṃsi jahuḥ | atra catuḥślokyā nadyādīnāṃ viśiṣṭānāmevāpsaromanoharaṇahetutvoktaḥ kāvyaliṅgamunneyam ||

7.13

svagocara iti || cittahāriṇā manohareṇa śākhināṃ prasavena puṣpajātena vilo bhyamānā ākṛṣyamāṇā yoṣitaḥ svagocare svaviṣaye | svakarapracaye satyapī tyarthaḥ | prasava iti śeṣaḥ | upakartuṃ paricaritumicchatāṃ nabhaścarāṇāṃ gandharvāṇāṃ praṇayena sahāyahetunā priyāṇi cakruḥ | svakaragrāhyamapi prasavaṃ svakāntapriyārtha taddīyamānamevāgrahīṣurityarthaḥ ||

7.14

prayacchateti || kusumāni prayacchatā dadatā dayitenoccairuccaistarāṃ vipakṣagotraṃ sapatnīnāmadheyaṃ lambhitā prāpitā | tannāmnāhūtetyarthaḥ | 'nāma gotraṃ kulaṃ gotram' iti śāśvataḥ | māninyata eva na kiṃcidūce | kartari liṭ | kiṃtu kevalaṃ bāṣpā kulalocanā satī caraṇena bhuvaṃ lilekha | gotraskhalanajaniterṣyānimittanirvedādir bhāvaḥ | māninyata eva na kiṃcidūca ityuktam | taduktaṃ daśarūpake—'tattvājñānā dīrṣyādernirvedaḥ svāvamānanā | tatra cintāśrutiḥ śvāsavaivarṇyocchvāsadīnatā ||' iti

7.15

priya iti || vācaṃ yacchati dadāti | samālapatītyarthaḥ | dāñaḥ śatṛpratyayaḥ | 'pāghrā-' ityādinā yacchādeśaḥ | priye nibaddhadṛṣṭirata evonmukhī śithilaḥ ślatha ākulaścalitaśca tādṛśa uccayo nīvībandho yasyāḥ sā | 'nārīkaṭyaṃśukagranthau nīvī syāduccayo'pyatha' iti mārtaṇḍaḥ || aparānyā svayaṃśukaṃ na samādadhe na babandha | rāgapāravaśyāditi bhāvaḥ | puṣpeṣu vṛthā vyarthamāhitamāropitam | asthāne prasāritamityarthaḥ | pāṇipallavaṃ ca na cikṣed | priyāsaktacittatvāditi bhāvaḥ | eṣā ca pragalbhā nāyikā | 'pāṇipallavam' ityatrānyatarasādhakabādhakapramāṇābhāvādupamārūpakayoḥ saṃdehasaṃkaraḥ |

7.16

salīlamirita || āsaktā latāntāḥ pallavā bhūṣaṇaṃ yasya tat | pallavaiḥ saha grathitamityarthaḥ | kusumāvataṃsakaṃ puṣpaśekharam | kāntadattamiti bhāvaḥ | salīlaṃ savilāsaṃ samāsajantyā śirasi pratidadhatyā | 'daṃśasañjasvajāṃ śapi' iti nalopaḥ | kāntayā kaścitstanābhyāmupapīḍyeti stanopapīḍam | 'saptamyāṃ ca-' ityādinā | ṇamulapratyayaḥ | nitambinā | praśaṃsāyāminiḥ | ghanena nibiḍena jaghanena | 'paścānnitambaḥ strīkaṭyāḥ klīve tu jaghanaṃ puraḥ' ityamaraḥ | nunude nunnaḥ | aṃśukātirekāditi bhāvaḥ | eṣā ca pragalbhaiva || atha yugmenāha-

7.17

kalatreti || vilolanīvinā gātronnamanādviśliṣṭavastragranthinā kalatrabhāreṇa śroṇibhāreṇa | 'kalatraṃ śroṇibhāryayoḥ' ityamaraḥ | tathā galatsaṃsramānaṃ dukūlaṃ yābhyāṃ tābhyāṃ stanābhyāṃ śālatta iti tathoktenorasā tathā balivyapāyena bhaṅginivṛttyā sphuṭā romarājiryasmiṃstena nirāyatatvātprasāritavattāmyatā tanubhavatodareṇa copalakṣitayā | svabhāvoktiralaṃkāraḥ ||

7.18

vilambamāneti || vilambamāno visraṃsamāna ākulo vilulitaśca keśapāśo yasyāstayāviṣkṛtabāhumūlayā darśitakakṣapradeśayā kayācitkāntayā taruprasūnyānyapadiśya | prasūnagrahaṇaṃ vyājīkṛtyetyarthaḥ | 'vyājo'padeśo lakṣyaṃ ca' ityamaraḥ | sādaraṃ sābhilāṣaṃ manodhināthasya priyasya manaḥ samādade ācakṛpe | karmaṇi liṭ | sarvāṅgasauṣṭhavadarśanātsadyo lagnaṃ priyamanastatreti bhāvaḥ | atra priyamanoharaṇahetubhiḥ kāntāviśeṣaṇapadārthaiḥ kāvyaliṅgamuttiṣṭhamānaṃ svabhāvoktyā sahāṅgāṅgibhā vena saṃkīryate||

7.19

vyapohitumiti || unnatau ca pīvarau ca stanau yasyāḥ sonnatapīvarastanī | 'svāṅgācca-' ityādinā ṅīṣ | kācillocanataḥ svanetrātpuṣpajaṃ rajaḥ parāgaṃ mukhānilaiḥ phūtkāramārutairvyapohitumapanetumapārayantaṃ kilāśaknuvantaṃ kiletyalīke | vastutastaddāsyasparśalobhādapārayantamityarthaḥ | priyamanmanā utsukā satyata eva payodhareṇorasi jaghāna | tatkapaṭaparijñānajanyādautsukyāditi bhāvaḥ | hananasthānatvādurasīti saptamī iyaṃ ca pragalbhaiva ||

7.20

imānīti || yathābhirāmam | vīpsāyāmavyayībhāvaḥ | kusumānyagrapallavāni ca kusumāgrapallavaṃ tasmin | 'jātiraprāṇinām' ityekavadbhāvātrapuṃsakatvam | imānyamūnītīttham | nirdeśapūrvaka mityarthaḥ | idamadasorikṛṣṭaviprakṛṣṭārthe | śanairapavarjite 'pacite sati vanaśrīrniḥsāratayeveti hetūtprekṣā | bhūruhāṃstarūnvihāya vanitāsu padaṃ saṃdadhe | atra vanitāgatāyāḥ puṣpaprasādhanasaṃbhavāyā lakṣmyā viṣayabhūtāyā nigaraṇena viṣayeṇa vanaśriyo vanitāgamanatvoktyāsaṃbaṃdhe saṃbandharūpāmede bhedarūpā kā tiśayoktiralaṃkāraḥ | 'viṣayasyānupādānādviṣayyupanibadhyate | yatra sātiśayoktiḥ syātkaviprauḍhoktijīvitā ||' iti lakṣaṇādutprekṣāṅgatvamasyāḥ ||

7.21

pravāleti || pravālabhaṅgena pallavavalayenāruṇaḥ pāṇipallavo yasya | tadrasarañjanādityarthaḥ | parāgeṇa puṣparajasā pāṇḍūkṛtau pīvarau stanau yasya sa puṣpaiḥ sugandhisurabhiraṅganājano mahīruho vṛkṣajātādvapurguṇasya svadehaguṇasyocchrāyaḥ pāṇipallavāruṇyāderya utkarṣastamādade labdhavānivetyutprekṣā | vastutastu svābhāvika eva pravālabhaṅgādibhirabhivyajyata iti bhāvaḥ | utkṛṣṭaḥ śrāya ucchrāya iti ghañantena prādisamāsaḥ | na tūpasṛṣṭāddhanpratyayaḥ | 'śviṇībhuvo'nupasarge' iti pratiṣedhāt || pañcabhiḥ kulakamāha-

7.22

varorubhiriti || anusānu sānuṣu yadvartma tataḥ sakāśāddharuṇā khedena mantharaṃ malasaṃ viniryatīnāṃ nirgacchantīnāṃ surāṅganānāṃ saṃbandhibhirvāraṇahastapīvaraiḥ kari karasthūlaiḥ | varāśca ta uravaśceti taiḥ | cirāya khinnān | kiṃca navapallavānāṃ śrīriva śrīryeṣāṃ tān | tadvanmṛdūnityarthaḥ | ata eva same samasthale'pi | kiṃ punargiṣama iti bhāvaḥ | yātuṃ gantumanīśvarānaśaktānata eva madādiva pade pade| vīpsāyāṃ dvirbhāvaḥ | praskhalataścaraṇān | madādivetyupamā ||
visārīti || visāribhiḥ kāñcīmaṇiraśmibhirlabdhayā | tajjanitayetyarthaḥ | manohara ucchrāya utsedho yeṣāṃ teṣāṃ nitambānāṃ śobhayā karaṇena navasaikatānāṃ dyutiṃ śobhāṃ jitvā sthitāni | tattulyānītyarthaḥ | ata evopamālaṃkāraḥ | śrameṇātiriktairatiśayitairgauravairgurutvairupalakṣitāni | nitarāṃ bhārāyamānānītyarthaḥ | jaghanāni ca | ucchrāyo vyākhyātaḥ ||
samucchrasaditi || samucchrasatpaṅkajakośakomalairdalatkamalamukulamugdhairityupamā | nābhibhiḥ pratārikākhyaiḥ | 'atha nābhistu jantvaṅge yasya saṃjñā pratārikā' iti keśavaḥ | puṃliṅgatāyāṃ tu kavireva pramāṇam | upanīvi nīvisamīpe | upāhitaśrīṇi janitaśobhāni tathā valīvibhaṅgipūrṇimatsu madhyeṣu jaghanasthaleṣu stanātibhārātnamratāṃ dadhanti bibhrāṇāni | 'vā napuṃsakasya' iti vikalpācchaturnumāgamaḥ | udarāṇi ca ||
samāneti || kiṃca | gharmāmbukaṇaiḥ svedodakabindubhiḥ samantataścitāni vyāptānyanutphullavilocanānyavikrasadakṣīyata eva tuṣārabhūṣaṇaiḥ śīkaraparivṛtaiḥ | 'tupārau himaśīkarau' iti śāśvataḥ | asphuṭapatrapaṅktibhiravikacadalāvrālibhiḥ | 'vyākośavikacasphuṭāḥ' ityamaraḥ | saroruhaiḥ samānakāntīnītyupamā | mukhāni ca ||

7.26

viniryatīnāmiti || savismayaṃ rūpayataḥ pūrvoktacaraṇādīni varṇayato nabhaścarāngandharvāṃstatpūrvamiva tadeva prathamaṃ yathā tathetyutprekṣā | īkṣaṇādara ālokanakautukaṃ viveśa | pūrvārdha vyākhyātam | atra kulake svabhāvoktirutprekṣāṅgam || saṃprati salilakrīḍāvarṇanamārabhate-

7.27

atheti || atha puṣpāvacayānantaraṃ sphuradbhiśchaladbhirmīnairvidhūtapaṅkajeti | sadvahūmukhavīkṣaṇoktiḥ | vipaṅkaṃ paṅkarahitam | vihārayogyamiti yāvat | tatra tīre skhalitā vicalitormisaṃhatiryasyāḥ seti hastasaṃjñoktiḥ | kalahaṃsanādinī kāda-
mbaśabdavatīti vāgvyāpāroktiḥ | ata eva surāpargā gaṅgā vadhūrapsarasaḥ payo'vagāhumavagāhitum | gāherū dittvādvir̤vikalpaḥ | samājuhācevākārayāmāsevetyutprekṣā | 'hūtirākārāṇāhvānam' ityamaraḥ | hūyaterliṅ | 'abhyastasya ca' iti saṃprasāraṇam ||

7.28

praśānteti || praśāntagharmābhibhavaḥ praśāntoṣṇabādhaḥ | 'vā dāntaśānta-' ityādinā nipātanātsādhuḥ | śanairvirvānmandaṃ vahan | vāteḥ śatṛpratyayaḥ | parimṛṣṭapaṅkajaḥ padmagandhītyarthaḥ | āttaśīkaraḥ | kutaḥ taraṅgamālānāmāntare madhye gocaraḥ sārtha yasya so'nilo vilāsinībhyo bhujālambaṃ dadāvivetyutprekṣā | viśiṣṭavāyusaṃparkāttathocchraśurityarthaḥ ||
gatairiti || surastriyo'psarasaḥ sahāvaiḥ savilāsairgatairgatibhiḥ | napuṃsake bhāve ktaḥ | kalahaṃsānāṃ vikramaṃ gatim | vilāsavidhuramiti śeṣaḥ | tathā nitambibhiḥ praśastanitambaiḥ kalatrabhārairjaghanabhāraiḥ pulinam | nitambabhāraśūnyamityarthaḥ | tathā dīrghalocanairmukhaiḥ sarojāni ca | alocanānīti śeṣaḥ | sāmyaguṇātsamānaguṇatvānnirāsire nirastavatyaḥ | guṇavadaguṇayoḥ kutaḥ sāmyamiti bhāvaḥ | asyateḥ kartari liṅ | 'upasargādasyatyūhyorvā' iti vikalpādātmanepadam ||

7.30

vibhinneti || vibhinnā viccyutasaṃghātāḥ paryantagāḥ prāntagatā mīnānāṃ paṅktayo yāsāṃ tāḥ | kutaḥ marutvataḥ sakhibhirindrasya sacivairgandharvaiḥ puraḥ pūrvaṃ vigāḍhāḥ praviṣṭāḥ tāsāṃ viśvāsārthaṃ gartagrāhādiparīkṣārthaṃ ceti bhāvaḥ | sabhītibhirpraviṣṭā viparyattvātsabhayaiḥ | ' viṣādibhiḥ' iti pāṭhe'pyayamevārthaḥ | surasundarījanaistadaivāvagāhanaṃ prathamaṃ yathā tathāta eva kathaṃcidprayātkṛcchreṇāpaḥ prapedire jagāhire ||

7.31

vigāḍheti || prayatnena saṃvāhitāḥ saṃcāritāḥ pīvarāḥ sthūlā ūravo yābhi stābhī ramaṇībhirambhasi vigāḍhamātre praviṣṭa eva sati | supsupeti samāsaḥ 'mātraṃ kārtsnye'vadhāraṇe' ityamaraḥ | vibhidyamānā svayaṃ viśīryamāṇā | karmakartari śānac | taraṅgasaṃhatistīreṣu sārasānpakṣiviśeṣān 'sāraso maithunīkāmī gonaī puṣkarādvayaḥ' iti yādavaḥ | yadvā | sārasānhaṃsān | 'cakrāṅgaḥ sāraso haṃsaḥ' iti śabdārṇave | udasyotsārya visasāra vitastāra ||

7.32

śileti || śilāvaddghanaḥ kaṭhinairnākasadrāṃ gandharvāṇāmuraḥsthalairairbṛhanniveśairmahāsaṃsthānaiḥ | atisthūlairityarthaḥ | vadhūpayodharaiśca taṭamabhito nītena prāpitenāta eva vibhinnavīcinā bhagnormiṇāmbhasā kartrā | ruṣeveti hetūtprekṣā | kaluṣatvamāvilatvam manaḥkṣobhaśca dhvanyate | bheje karmaṇi liṭ | yathā kaścinmṛdusvabhāvaḥ kenacitkaṭhinādinā sāṅgabhaṅgaṃ tāḍayitvā niṣkāsitaḥ kṣubhyati tadvaditi bhāvaḥ | kaluṣatvamityatra vācyapratīyamānayorabhedādhyavasāyaḥ | anyathā śuddhavācyasyāvilatvasya roṣahetukatvādutprekṣānuvidhānāditi ||

7.33

vidhūteti || vidhūtā vikṣiptāḥ keśā yaiste parilohitā vilolitāḥ srajo yaiste praviluptacandanāḥ pramṛṣṭāṅgarāgā atiprasaṅgādavicchedātsurāṅganānāṃ vihitāgasaḥ kṛtamaṇḍanakhaṇḍanarūpāparādhā ata evormayastaraṅgāḥ | sabhayā iva strībhyo bhītā iva muhuḥ prakampamīyuḥ | svābhāvikasya kampasya bhayahetukatvamutprekṣyate | yadvā surāṅganānāṃ vidhūtakeśā ityādi yojanā | sāpekṣatve'pi gamakatvātsamāsaḥ | strīsaṃgrahaṇasāhasamaparādhaḥ | bhayaṃ tu rājādibhya iti ||
vipakṣeti || vipakṣasya sapatnījanasya cittānāmunmathanāḥ | vyathakā ityarthaḥ | bahulagrahaṇātkartari lyuṭ | ye nakhavraṇā nakhakṣatāni | 'vraṇo'striyām' ityamaraḥ | vibhramasya saundaryasya maṇḍanam | tādarthye'pyaśvaghāsādivatṣaṣṭhīsamāsaḥ na tu caturthīsamāso yūpadārvādivatprakṛtivikārābhāvāditi | tena kuṅkumalepādinā tirohitāśchannā hṛtasya kṣālitasya kuṅkumasya vyañjakatvena śeṣānivāvaśiṣṭaleśāniva sthitānityutprekṣā | vikatthanīyānbhartṛvālabhyasya vyañjakatvena ślāghanīyāṃstānakhavraṇānstriyo'nyathā dadhuḥ | prakāśaṃ dadhurityarthaḥ || atha yugmenāha- sarojetyādinā ||

7.35

amū purovartinī vilīnaṣaṭpade saṃsaktabhṛṅge | sakanīnikatvamakṣṇorarthasiddhamityupamānaṃ viśiṣyate | sarojapatre nu | yadvā | viloladṛṣṭeścañcalākṣyā vilocane khit | nusvacchabdau vitarke | kiṃca | natapakṣmasaṃtateścañcalākṣyāḥ śiroruhāḥ khinniśabdaṃ nīravaṃ ca tanniścalaṃ ca tadvirephavṛndaṃ nu ||

7.36

agūḍheti || kiṃca agūḍhahāso vyaktasmitaṃ tena sphuṭā dantāḥ kesarā iva dantakesarā yasya tanmukhaṃ svin | yadvā | vikasatpaṅkajaṃ nvitīttham | saṃśayeneti śeṣaḥ| nalinīvane pralīnāṃ nigūḍhāṃ sakhīṃ yoṣitaḥ sucireṇātivilambya vidāṃbabhūvurvividuḥ | niścityurityarthaḥ | 'uṣavidvidāṅkurvantyanyatarasyām' iti vikalpādāmratyayaḥ | atra yugme niścayāntasaṃdehālaṃkāraḥ ||
priyeṇeti || kācitpriyeṇa saṃgrathya svayameva racayitvā vipakṣasaṃnidhau sapatnījanasamakṣaṃ pīvarastane vakṣasyupāhitāṃ srajaṃ mālāṃ jalāvilām | mṛditāmapītyarthaḥ | tāṃ na vijahau na tatyāja | na ca nirguṇāyāṃ tatra kā prītiriti vācyamityarthāntaranyāsenāha—guṇāḥ premṇi vasanti | vastuni na vasanti hi | yatpremāspadaṃ tadeva guṇavat | anyattu guṇavadapi nirguṇameva | prema tu na vastuparīkṣāmapekṣata iti bhāvaḥ ||

7.38

asaṃśayamiti || strīṇāṃ netraśobhārthamañjanadhāraṇamambuvihāropagamādraktavarṇatvaṃ cākṣṇāṃ tataḥ śuklatvatirodhānaṃ ca niścitamityutprekṣyate | ramaṇībhiryadañjanaṃ nyastam | taditi śeṣaḥ | yattadornityasaṃbandhāt | tadañjanamupāntayo raktatāṃ roddhuṃ pratibaddhumeva nyastam | na tu śobhārthamityarthaḥ | anyathā rāgābhivyāptyā śuklatvatirodhānaṃ syādityarthaḥ | asaṃśayamityutprekṣāvyañjakam | saṃśayasyāpyabhāvaḥ | nātrasaṃśayo'stītyarthaḥ | arthābhāve'vyayībhāvaḥ | kuta etaditi cedyatastasminnañjane salilena hṛte kṣālite satyapi rāgaḥ pūrvokta evopāntaraktatā kiṃtu pratibandhābhāvādabhito vyāptetyāśayaḥ | nayaneṣu śuklatāṃ nirāsa nirastavān | asyaterliṭ | śriyaṃ śobhāṃ tu na nirāsa | ataḥ śuklatvavirodhirogānirodhārthamevedamañjanaṃ syāt na tu śobhārtham| tasyāstadabhāve'pi sadbhāvādityarthaḥ | añjanāpagame'pi tannayanānāṃ rāga evālaṃkāro'bhūditi bhāvaḥ | atrāñjananyasamanūdya tasya śobhārthatvaniṣedhena rāgarodhārthatvotprekṣaṇamuditam | uttarārdhe tasyaiva samarthanāt | evamupāntaraktatāṃ roddhuṃ yadañjanaṃ nyastaṃ mityekānvaye vidhyanuvādavirodhaḥ syāt ||
dyutimiti || dyutiṃ śobhāṃ tejaśca vahanto vegibhirjavibhirjalairjalaughai | ḍalayorbhedāt | 'jalaṃ gokavale nīre hrībere ca jaḍe'nyavat' iti viśvaḥ | pralobhānmohāt
tā gṛhītā upaplutā mṛditāḥ | yadvā kartari ktaḥ | plavamānā ityarthaḥ | anyatra | dhanagrahaṇabandhanādinā pīḍitā vanitāvataṃsakāccyutādhikārā bhraṣṭādhikārāḥ sacivā iva tatkṣaṇaṃ śocanīyatāmāyayuḥ prāpuḥ ||

7.40

vipatreti || vigatāḥ patralekhāstilakaviśeṣā yāsāṃ tā vipatralekhāḥ | niraktakāḥ kṣālitarāgā adharā yāsāṃ tāḥ | nirañjanānyakṣīṇi yāsāṃ tā nirañjanākṣīrapi | bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgātṣac' | 'ṣidgaurādibhyaśca' iti ṅīṣ | tathāpi śriyaṃ bibhratī śobhākāraṇābhāve'pi śobhamānā iti vibhāvanālaṃkāraḥ | rāmā nirīkṣya nabhaścarairgandharvaistāsāṃ vapureva maṇḍanamalaṃkṛtam | na tu maṇḍanena tadvapurityakṣarārthaḥ | iti bubudhe jñātam | karmaṇi liṅ | svabhāvakamaṇīyānāṃ kimalaṃkaraṇairiti bhāvaḥ ||

7.41

tatheti || vilāsinījanaḥ pūrve jalavihārātprākpriyānurāgeṇa kṛto bhūṣaṇeṣvādara āsaktiryena saḥ | anuraktapriyasvātsampakprasādhitaḥ sannapītyarthaḥ | priyasyānurāgeṇa ca vipakṣayoṣitāṃ sapatnīnāṃ dṛṣṭīścakṣūṃṣi tathā na dadāha na duḥkhīcakāra | yathā jalārdraḥ san | nakhaśabdena nakhakṣatāni lakṣyante | tānyeva maṇḍanaṃ tasya śriyā | tatkṛtaśobhayetyarthaḥ | vipakṣayoṣitāṃ sapatnīnāṃ dṛṣṭīścakṣūṃṣi yathā dadāha tāpayāmāsa | maṇḍanāntarādapi nakhamaṇḍanānurāgādapi tadanubhāva eva sapatnīnāṃ duḥkheheturiti bhāvaḥ | jalārdro dadāheti viruddhakāryotpattirūpo viṣamālaṃkāraḥ | 'viruddhakāryasyotpattiryatrānarthasya vā bhavet | virūpaghaṭanā vā syādviṣamālaṃkṛtistridhā ||' iti lakṣaṇāt ||

7.42

śubheti || śubhānanā vilolahārā nitāntagauryo'ruṇāṅgyaḥ | 'gauro'ruṇe site pīte' iti vaijayantī | bhīravastāḥ striyaḥ sāmburuheṣu calāḥ phenapaṅktayo yeṣu teṣu hatāni kusumāni yaisteṣu | kuṅkumasaṃkramāruṇeṣvityarthaḥ | ūrmiṣu viṣayeṣvalamalyarthaṃ parabhāgaṃ guṇotkarṣaṃ na lebhire | 'parabhāgo guṇotkarṣaḥ' iti yādavaḥ | tāsāmūrmīṇāṃ cārutvādiguṇasāmyānna kaścidviśeṣo lakṣyata ityarthaḥ | ata eva sāmānyālaṃkāraḥ- 'sāmānyaṃ guṇasāmyena yatra vastvantaraikatā' iti lakṣaṇāt | śubhānanatvasāmburuhattvādyubhayaviśeṣāṇāṃ krameṇobhayasminsamanvayādyathāsaṃkhyamalaṃkāraśca | 'yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayāt' iti kāvyaprakāśe lakṣaṇāt | anayoraṅgāṅgibhāvena saṃkaraḥ ||

7.43

hradeti || vyastābhyāṃ viparyāsitābhyāṃ vadhūkarābhyāmāhate | ekena kareṇotsāryānthena tāḍita ityarthaḥ | hradāmbhasi mṛdaṅgadhvanivaddhīraṃ gambhīraṃ ravamujjhati sati | tathā dhvanati satītyarthaḥ | muhuḥ stanaistālo gītavādyanṛtyānāṃ kālaparicchedaḥ | ‘tālaḥ kālakriyāmānam’ ityamaraḥ | tasya samamanurūpaṃ manoramaṃ nṛtyamiva pravepitaṃ prakampaḥ | bhāve ktaḥ | samādade svīkṛtam | upamālaṃkāraḥ ||

7.44

śriyeti || śriyā śobhayā kamalāni hasadbhiḥ | kamalasadṛśairityarthaḥ | ‘hasatīpyaṃtyasūyati’ iti daṇḍinā sadṛśaparyāyaparā uktāḥ | sasmitaiḥ pratimāgataiḥ | pratibimbagatairityarthaḥ | ‘pratimānaṃ pratibimbaṃ pratimā’ ityamaraḥ | mukhairalaṃkṛtānyambūni yasyāḥ sā | kiṃca surarājayoṣitāṃ kṛtamānukūlyaṃ vihārādyupakāro yayā sā| itthaṃ yoṣidbhirupakṛtā svayaṃ ca tāsāmupacikīrṣurjāhnavī gaṅgā prasādasya svacchatvasya sāphalyam | arthagauravavatṣaṣṭhīsamāsanirvāhaḥ | avāpa | aprasannāmbhasi bihārabimbagrahaṇayorasaṃbhavādityarthaḥ | svacchā eva hi parairupakriyante svayaṃ copakurvate teṣāmiti bhāvaḥ | ‘kṛtānukārā’ iti pāṭhe'nukāro'nukūlakaraṇamupakāra ityevaṃ vyākhyeyam | atra jāhnavīviśeṣaṇapadārthasya sāphalyaṃ prati hetutvātkāvyaliṅgamalaṃkāraḥ ||
parīti || paritaḥ sphuradbhirvivartamānairmīnairvighaṭṭitā ūravo yāsāṃ tā ata eva trāsaviloladṛṣṭayo bhayacakitanetrāḥ kampitapāṇipallavāśca surāṅganāḥ sakhījanasyāpi vilokanīyatāmupāyayuḥ | kimuta priyajanasyeti bhāvaḥ | svabhāvoktiralaṃkāraḥ||

7.46

bhayāditi || māninī | durlabhasvayaṃgrahaṇeti bhāvaḥ | ambhasi jale jhaṣeṇa matsyenāhate sati | ‘pṛthuromā jhaṣo matsyaḥ’ ityamaraḥ | bhayādiva | vastutastu na tatheti bhāvaḥ | kiṃtu mudautsukyenaivāśliṣya priyamānandayati sma | tathāhi | rāmāḥ striyo'kṛtrimo'nāropito yaḥ premaiva rasastenāhitairjanitaiḥ kṛtakaiḥ | kṛtrimairapītyarthaḥ | īhitaiśceṣṭitairmano haranti | āropitamapi bhayaṃ premamūlatvānmanoharaṃ babhūvetyarthaḥ | atrālyātubhāvena bhayena sahajarāganigūhanānmīlanālaṃkāraḥ‘mīlanaṃ vastunā yatra vastvantaranigūhanam’ iti lakṣaṇāntarasaṃbhavādarthāntaranyāsena saṃsṛjyate ||

7.47

tirohiteti || apāṃ vigāhānnitāntamākulairvikīrṇaiḥ prasāribhirāyatairalakaiḥ keśaistirohitāntāni channaprāntāniṃ vadhūnāṃ vadanāni dvirephavṛndairantaritāni cchannāni saroruhāṇi taiḥ saroruhaistulyatāṃ yayurityupamālaṃkāraḥ ||

7.48

karāviti || māninī payasyagādhe sati | kiletyalīke | majjanabhayādvivetyarthaḥ | jātasaṃbhramotpannabhayāta eva navapallavākṛtī karau dhunānā kampayantī | dhūnoteḥ kryādikātkartari laṭaḥ śānac | sakhīṣu viṣaye nirvācyamavācyam | anindyamityarthaḥ| dhāṣṭaryadūṣitañca na bhavatītyadhārṣṭyadūṣitastam | vastuto rāgamūlamapi bhayamūlatvāropāditi bhāvaḥ | priyāṅgasaṃśleṣamavāpa | atrāpi tulyāṅgena bhayenāgantukena sahajānurāganigūhanānmīlanālaṃkāraḥ | taduktaṃ kāvyaprakāśe- 'samānalakṣaṇaṃ vastu vastunā yannigṛhyate | nijenāgantunā vāpi tanmīlanamudāhṛtam ||' iti ||

7.49

priyairiti || priyaiḥ kāmibhiḥ salīlaṃ karavāribhirañjalijalairvārito'varuddhaḥ | sikta ityarthaḥ | pravṛddhaiḥ saṃtatairniḥśvāsairvikampitau stanau yasya saḥ | savibhramaṃ savilāsamādhūtāni karāgrapallavāni pāṇipallavāni yena saḥ | vilasanaśīlā vilāsinī | 'vau kaṣalasakatthasrambhaḥ' iti ghinuṇpratyayaḥ | saiva janaḥ | jātāvekavacanam | yathārthatāmāpa | uktarītyānekavilāsavatayā yathārthanāmakatvamavāpetyarthaḥ | 'kvacidraśyamānārthasyāprayogaḥ' iti nāmno na prayogaḥ | yathā māghe-'cirāya yāthārthyamalambhi diggajaiḥ' iti kvacitprayujyate ca | yathā raghuvaṃśe-'paraṃtapo nāma yathārthanāmā' iti | naiṣadhe'pi-'sa jayatyarisārthasārthakīkṛtanāmā kila bhīmabhūpatiḥ' iti | svabhāvoktiralaṃkāraḥ ||

7.50

udasyeti || dayitena dhairyaṃ kāṭhinyamudasyāpanīya | anunīyetyarthaḥ | sādaraṃ yathātathā prasāditāyāḥ saumanasyaṃ gamitāyā natadhruvaḥ striyaḥ saṃbandhi karavāribhirvāritamavaruddhamata eva nimīlatī nayane yasya tanmukhaṃ sapatnīvadanādiva śriyamādade jagrāha | tadānīṃ tadvadanasya niśrīkatvāttadīyaśrīgrahaṇamutprekṣyate ||

7.51

vihasyeti || dhṛtāmbhasi priyasecanārthaṃ gṛhītajale pāṇau | añjalāvityarthaḥ| priyeṇa vihasya vighṛte'valambite sati | ata eva madanāīcetaso madanaparavaśāyā vadhvāḥ saṃbandhi vītoccayabandhaṃ muktanīvigranthi | saṃsamānamityarthaḥ | aṃ śukaṃ payasā ghanīkṛtā kāñcī sakhīva babhāra jagrāha | strīṇāṃ kila strīṣvevāyaṃ lajjārakṣaṇamiti bhāvaḥ ||
nirañjana iti || natadhruvo'ṅganāyā vigrahe vapuṣi nirañjane nirdhautakajjale dṛśau vilocane karma sācivilokitaṃ tiryagīkṣaṇaṃ kartṛ maṇḍayati sma | 'tiryagarthe sāci tiraḥ' ityamaraḥ | ayāvakaṃ kṣālitalākṣārāgamodhapallavaṃ vepathuḥ kampro maṇḍayati sma | 'dvito'thuc' ityathucpratyayaḥ | atilakaṃ tilakarahitaṃ tadāspadaṃ tilakasthānaṃ lalāṭam | 'āspadaṃ pratiṣṭhāyām' iti nipātaḥ | valikriyā rekhābandhaśca maṇḍayati sma | tadā niralaṃkārasyāṅganāśarīrasya taccharīrucikārairevālaṃ kāraḥ samajanītyarthaḥ ||

7.53

nimīladiti || priyopakaṇṭhaṃ priyasamīpe | atyantasaṃyoge dvitīyā | nimajjatīnāṃ vigāhamānānāmata eva nimīlanti nimiṣantyākekarāṇyākekaravanti lo lāni cakṣūṃṣi yāsāṃ tāsām | ākekaralakṣaṇaṃ tu nṛtyavilāse- 'dṛṣṭirākekarā kiṃcitsphuṭāpāṅge prasāritā | mīlitārdhapuṭā loke tārāvyāvartanottarā ||' iti | tāsāṃ strīṇām | kṛto gātrāṇāṃ vepathuḥ kampro yena saḥ | śvasitairniḥśvāsairuddhatā vyutpatitā stanau yena saḥ | śramaḥ khedo nu madano nu paprathe prādurbabhūva | nimajjanapriyasannidhānarūpobhayakāraṇasaṃbhavānnetranimīlanagātrakampaniḥśvāsadhāraṇācca saṃdehaḥ | sa evālaṃkāraḥ ||

7.54

priyeṇeti || kācidriyeṇa vipakṣataḥ sapatnītaḥśvaramaṃ paścātsiktā satī cukopa| sāntvanairanunayairna tutoṣa | tathāhi | rūḍhapraṇayasya gāḍhapremṇo janasya saṃbandhī cetaso manaso'marṣaḥ prakoṣaḥ kimapi kuto'pi hetoranunaye sati bhṛśāyate gāḍho bhavati | 'bhṛśādibhyo bhuvyacverlopaśca halaḥ' iti kyaṅ | anyatra śāntiheturanunayo'tra prakopāthaiva bhavati | tatra kāraṇaṃ tu na jñāyata ityarthaḥ |

7.55

itthamiti || pīnaiḥ stanairūrubhirjaghanasthalaiśca śālanta iti tathoktābhiriti salilanodanasāmarthyoktiḥ | sthalasya sākṣādaprāṇyaṅgatvād dvandvaikavadbhāvaḥ | vanitābhiritthaṃ vihvalodasyamānaṃ nudyamānamutsarpaduttairuparibhāvaṃ prāpitairūrmicayairlaṅghitastīradeśo yena tadvāri | autsukyaṃ vihārāsahiṣṇutvaṃ tena nunnaṃ preritamivetyutprekṣā | 'nudavida-' ityādinā niṣṭhānatvam | puro'gre pratasthe | svajanavaditi bhāvaḥ ||

7.56

tīrāntarāṇīti || rathāṅganāmnāṃ mithunāni cakravākadvandvānyanyāni tīrāṇi tīrāntarāṇi nītvā | niyojyetyarthaḥ | avihitalakṣaṇastatpuruṣo mayūravyaṃsakādiṣu draṣṭavyaḥ | vilolitā viḍulitāḥ sarojavanaśriyo yābhistāḥ surasarijjāladhautahvārāḥ kṣālitamuktāvalayastāḥ striyastārāvitānairuḍugaṇaistaralā bhāsurāḥ | 'taralo bhāsure hīre cañcale'pi' iti vaijayantī | yāmavatyo rātraya iva | saṃrejire śuśubhire ||

7.57

iti bhāravikṛtau mahākāvye kirātārjunīye aṣṭamaḥ sargaḥ | saṃkrānteti || saṃkrāntaiścandanarasairmalayajadravairāhito varṇabhedo rūpāntaraṃ yasya tat | vicchinnāni truṭitāni yāni bhūṣaṇāni teṣāṃ ye maṇiprakarā maṇigaṇāsteṣāmaṃśubhiścitraṃ nānāvarṇam | baddhormi taralaṃ taraṅgitaṃ nākavanitābhiḥ parisuktamuktaṃ pūrvaṃ parisuktaṃ paścānmuktam | 'pūrvakāla-' ityādinā tatpuruṣaḥ | sindhorgaṅgāyāḥ salilam | śerate'treti śayanīyaṃ talpam | bahulagrahaṇātsādhuḥ | tasya lakṣmīṃ babhāra | ata eva nidarśanālaṃkāraḥ | lakṣaṇaṃ tūktam ||

Linked texts (1)