Sushruta Samhita 1: Sūtrasthāna
Suśrutasaṃhitā 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.1 prathamo+adhyāyaḥ / — 63 parts
- 1.2 dvitīyo+adhyāyaḥ / — 14 parts
- 1.3 tṛtīyo+adhyāyaḥ / — 110 parts
- 1.4 caturtho+adhyāyaḥ / — 16 parts
- 1.5 pañcamo+adhyāyaḥ / — 71 parts
- 1.6 śaṣṭho+adhyāyaḥ / — 58 parts
- 1.7 saptamo+adhyāyaḥ / — 29 parts
- 1.8 aṣṭamo+adhyāyaḥ / — 29 parts
- 1.9 navamo+adhyāyaḥ / — 10 parts
- 1.10 daśamo+adhyāyaḥ / — 14 parts
- 1.11 ekādaśo+adhyāyaḥ / — 44 parts
- 1.12 dvādaśo+adhyāyaḥ / — 66 parts
- 1.13 trayodaśo+adhyāyaḥ / — 34 parts
- 1.14 caturdaśo+adhyāyaḥ / — 69 parts
- 1.15 pañcadaśo+adhyāyaḥ / — 69 parts
- 1.16 ṣoḍaśo+adhyāyaḥ / — 95 parts
- 1.17 saptadaśo+adhyāyaḥ / — 34 parts
- 1.18 aṣṭādaśo+adhyāyaḥ / — 70 parts
- 1.19 ekonaviṃśo+adhyāyaḥ / — 62 parts
- 1.20 viṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 50 parts
- 1.21 ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 60 parts
- 1.22 dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 15 parts
- 1.23 trayoviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 36 parts
- 1.24 caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 17 parts
- 1.25 pañcaviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 90 parts
- 1.26 ṣaḍviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 35 parts
- 1.27 saptaviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 34 parts
- 1.28 aṣṭāviṃśatitamo+adhyāyaḥ / — 41 parts
- 1.29 ekonatriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 163 parts
- 1.30 triṃśattamo+adhyāyaḥ / — 45 parts
- 1.31 ekatriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 63 parts
- 1.32 dvātriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 12 parts
- 1.33 trayastriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 51 parts
- 1.34 catustriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 48 parts
- 1.35 pañcatriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 89 parts
- 1.36 ṣaḍtriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 26 parts
- 1.37 saptatriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 68 parts
- 1.38 aṣṭatriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 122 parts
- 1.39 ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 20 parts
- 1.40 catvāriṃśattamo+adhayāyaḥ / — 38 parts
- 1.41 ekacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 24 parts
- 1.42 dvicatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 24 parts
- 1.43 tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 19 parts
- 1.44 catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 183 parts
- 1.45 pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 425 parts
- 1.46 ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ / — 1,034 parts
sūtrasthānam
prathamo+adhyāyaḥ /
1.1.1
athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.1.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.1.3
atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvata-†karavīryagopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ //
1.1.4
bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ pragāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānaṃ atrā+āyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti //
1.1.5
tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ //
1.1.6
iha khalvāyurvedo nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaivaprajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato+alpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo+aṣṭadhā praṇītavān //
1.1.7
tadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti //
1.1.8
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ /
1.1.8_2
tatra śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca //
1.1.8_3
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnāmupaśamanārthaṃ //
1.1.8_4
kāyacikītsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvara{O.atīsāra}raktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham //
1.1.8_5
bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaloharaṇādigrahopaśamanārtham //
1.1.8_6
kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham //
1.1.8_7
agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūśikādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca //
1.1.8_8
rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca //
1.1.8_9
vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca //
1.1.9
evamayamāyurvedo+aṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kimucyatāmiti //
1.1.10
ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti //
1.1.11
sa uvācaivamastviti //
1.1.12
ta ūcurbhūyo+api bhagavantam asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayamapyupadhārayiṣyāmaḥ //
1.1.13
sa hovācaivamastviti //
1.1.14
vatsa suśruta iha khalvāyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokaṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca //
1.1.15
āyurasmin vidyate+anena vā+āyurvindatītyāyurvedaḥ //
1.1.16
tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadharaya //
1.1.17
etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohāt yajñaśiraḥsandhānācca / śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devā aśvināvabhigamyocuḥ bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasyaśeraḥ sandhātavyamiti / tāvūcaturevamastviti / atha tayorarthe devā indraṃ yajñabhagena prāsādayan / tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam iti //
1.1.18
aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimataṃ āmāśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca //
1.1.19
tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti //
1.1.20
brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmādaśvinau aśvibhyāmindraḥ indrādaḥaṃ mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ //
1.1.21
bhavati cātra
1.1.21_2
ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo+amarāṇām /
1.1.21_3
śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto+asmi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum //
1.1.22
asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate / tasmin kriyā so+adhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo+adhiṣṭhānam //
1.1.23
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante //
1.1.24
te caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti //
1.1.25
teṣāmāgantavo+abhighātanimittāḥ //
1.1.25_2
śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ //
1.1.25_3
mānasāstu krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya icchādveṣabhedairbhavanti //
1.1.25_4
svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ //
1.1.26
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ //
1.1.27
teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ //
1.1.28
prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayāḥ dravyāṇi punaroṣadhayaḥ / tāstu dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca //
1.1.29
tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti / tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti //
1.1.30
jaṅgamāḥ khalvapi catuvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ / tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo+aṇḍajāḥ kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ //
1.1.31
tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ //
1.1.32
pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ //
1.1.33
kālakṛtāḥ pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ //
1.1.34
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca //
1.1.35
bhavanti cātra ślokāḥ
1.1.35_2
śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścatuvidhaḥ /
1.1.35_3
prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ //
1.1.36
āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi /
1.1.36_2
manasyanye śarīre+anye teṣāṃ tu dvividhā kriyā //
1.1.37
śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ /
1.1.37_2
mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ //
1.1.38
evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam / tatra puruṣagrahaṇāttatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅnāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ oṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ kriyāgrahaṇācchedyādīni snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt savakriyākālānāmādeśaḥ //
1.1.39
bhavati cātra /
1.1.39_2
bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam /
1.1.39_3
saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati //
1.1.40
tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ //
1.1.41
bhavati cātra /
1.1.41_2
svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam /
1.1.41_3
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet //
1.1.41_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo+adhyāyaḥ //
dvitīyo+adhyāyaḥ /
1.2.1
athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.2.3
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānāmanyatamamanvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantākramṛjuvaktrākṣināsaṃprasannacittavākceṣṭaṃ kleśasaḥaṃ ca bhiṣak śiṣyamupanayet ato viparītaguṇaṃ noapanayet //
1.2.4
upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya gomayena darbhaiḥ saṃstīrya puṣpairlājabhaktai ratnaiśca devatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaśca tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ sthāpayitvā+agnimupasamādhāya khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiścaturṇāṃ vā kṣīravṛkṣāṇāṃ (? nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ ) dadhimadhughṛtāktābhirdārvīhaumikena vidhinā sruveṇājyāhutīrjuhuyāt sapraṇavābhirmahāvyahṛtibhiḥ tataḥ pratidaivatamṛṣīṃśca svāhākāraṃ kuryāt śiṣyamapi kārayet //
1.2.5
brāhmaṇastrayāṇāṃ varṇānāmupanayanaṃ kartumarhati rājanyo dvayasya vaiśyo vaiśyasyaiveti śūdramapi kulaguṇasaṃpannaṃ mantravarjamanupanītamadhyāpayedityeke //
1.2.6
tato+agniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt kāmakrodhalobhamohamānāhaṇkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇā+avaśyaṃ bhavitavyaṃ madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu vartitavyaṃ ato+anyathā te vartamānasyādharmo bhavati aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnoti //
1.2.7
ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yadyanyathādarśī syāmenobhāgbhaveyamaphalavidyaśca //
1.2.8
dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ cātmabāndhavānāmiva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyamevaṃ sādhu bhavati vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyaṃ evaṃ vidyā prakāśate mitrayaśodharmārthakāmāṃśca prāpnoti //
1.2.9
bhavataścātra /
1.2.9_2
kṛṣṇe+aṣṭamī tannidhane+ahanī dve śukle tathā+apyevamahardvisandhyam /
1.2.9_3
akālavidyutstanayitnughoṣe svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu //
1.2.10
śmaśānayānādyatanāhaveṣu mahotsavautpātikadarśaneṣu /
1.2.10_2
nādhyeyamanyeṣu ca yeṣu vaprā nādhīyate nāśucinā ca nityam //
1.2.10_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //
tṛtīyo+adhyāyaḥ /
1.3.1
athāto+adhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.3.3
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu / tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ //
1.3.4
vedotpattiḥ śiṣyanayastathā+adhyayanadānikaḥ /
1.3.4_2
prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ //
1.3.5
śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam /
1.3.5_2
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam //
1.3.6
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca /
1.3.6_2
karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam //
1.3.7
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak /
1.3.7_2
kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca //
1.3.8
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā /
1.3.8_2
śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam //
1.3.9
pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā /
1.3.9_2
vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau //
1.3.10
miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ /
1.3.10_2
dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago+aparaḥ //
1.3.11
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca /
1.3.11_2
dravaddravyavidhistadvadannapānavidhistathā //
1.3.12
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ /
1.3.12_2
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate //
1.3.13
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ /
1.3.13_2
kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam //
1.3.14
granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāśca mukharogikam /
1.3.14_2
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa //
1.3.15
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca /
1.3.15_2
vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam //
1.3.16
pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca /
1.3.16_2
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā //
1.3.17
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā /
1.3.17_2
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi //
1.3.18
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam /
1.3.18_2
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ //
1.3.19
kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā /
1.3.19_2
makhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi //
1.3.20
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām /
1.3.20_2
granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam //
1.3.21
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām /
1.3.21_2
śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā //
1.3.22
vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo+api ca /
1.3.22_2
medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam //
1.3.23
nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam /
1.3.23_2
snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane //
1.3.24
tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ /
1.3.24_2
netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ //
1.3.25
nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ /
1.3.25_2
dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ //
1.3.26
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca /
1.3.26_2
paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate //
1.3.27
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca /
1.3.27_2
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam //
1.3.28
dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca /
1.3.28_2
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt //
1.3.29
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam /
1.3.29_2
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate //
1.3.30
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān /
1.3.30_2
opadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate //
1.3.31
sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu /
1.3.31_2
saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati //
1.3.32
cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ /
1.3.32_2
paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca /
1.3.33
lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu /
1.3.33_2
kriyākalpo+abhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam //
1.3.34
ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam /
1.3.34_2
pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam //
1.3.35
cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate /
1.3.35_2
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam //
1.3.36
apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak /
1.3.36_2
pūtanāyāstathā+andhāyā maṇḍikā śītapūtanā //
1.3.37
naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā /
1.3.37_2
kaumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam //
1.3.38
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi /
1.3.38_2
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye //
1.3.39
tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ /
1.3.39_2
svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak //
1.3.40
visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ /
1.3.40_2
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam //
1.3.41
amānuṣaniṣedhaśca tathā+āpasmāriko+aparaḥ /
1.3.41_2
unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate //
1.3.42
rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāśca yāḥ /
1.3.42_2
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ //
1.3.43
śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ /
1.3.43_2
bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ cāpi paścimam //
1.3.44
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā /
1.3.44_2
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite //
1.3.45
vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhistathā /
1.3.45_2
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ //
1.3.46
ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam /
1.3.46_2
vidhinā+adhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi //
1.3.47
etaddhyavaśyamadhyeyaṃ adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣak rājārho bhavati //
1.3.48
bhavanti cātra /
1.3.48_2
yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ /
1.3.48_3
sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam //
1.3.49
yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ /
1.3.49_2
sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ //
1.3.50
ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi /
1.3.50_2
ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau //
1.3.51
oṣadhyo+amṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ /
1.3.51_2
bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet //
1.3.52
snehādiṣvanabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu /
1.3.52_2
te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ //
1.3.53
yastūbhayajño matimān sa samartho+arthasādhane /
1.3.53_2
āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā //
1.3.54
atha vatsa tadetadadhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṇkitamananunāsikaṃ vyaktākṣramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet / na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ //
1.3.55
bhavataścātra /
1.3.55_2
śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ /
1.3.55_3
paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt //
1.3.56
vāksauṣṭhave+arthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe /
1.3.56_2
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ //
1.3.56_1
iti suśrutasaṃhitāhaṃ sūtrasthāne+adhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //
caturtho+adhyāyaḥ /
1.4.1
athātaḥ prabhāṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.4.2
yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.4.3
adhigatamapyadhyayanamaprabhāṣitamarthataḥ kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati //
1.4.4
bhavati cātra /
1.4.4_2
yathā kharaścandanabhāravāhī bhārasya vettā na tu candanasya /
1.4.4_3
evaṃ hi śāstrāṇi baḥūnyadhītya cārtheṣu mūḍhāḥ kharavadvahanti //
1.4.5
tasmāt saviṃśamadhyāyaśatamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca kasmāt sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāstathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmevamādayaścānye sahasraśo viśeṣā ye vicintyamānā vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ tasmādavaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca //
1.4.6
anyaśāstropapannānāṃ cārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃ tadvidyebhya eva vyākhyānamanuśrotavyaṃ kasmāt nahyekasmin śāstre śakyaḥ sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum //
1.4.7
bhavanti cātra /
1.4.7_2
ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam /
1.4.7_3
tasmādbahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ //
1.4.8
śāstraṃ gurumukhodbīrṇamādāyopāsya cāsakṛt /
1.4.8_2
yaḥ karmakurute vaiyaḥ sa vaidyo+anye tu taskarāḥ //
First 200 of 3,836 passages. Read on
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (6)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Kāśyapasaṃhitā (Vṛddhajīvakīyatantra) — Mārīca Kaśyapa & Vātsya, Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya) — Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit
Discussed in (16)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- Indian Medicine (Medicin), translated by C. G. Kashikar — Jolly & Kashikar 1901, English
- Indische Paläographie von circa 350 a. Chr. – circa 1300 p. Chr. — Bühler 1896, German
- A History of Indian Philosophy — Dasgupta 1922, English
- Vanaspati: Plants and Plant-Life as in Indian Treatises and Traditions — Majumdar 1927, English
- A Concise History of Science in India — Bose et al. 1971, English
- The Classical Doctrine of Indian Medicine: Its Origins and its Greek Parallels — Filliozat 1949, English
- Education in Ancient India — Altekar 1934, English
- History of Indian Medicine, containing Notices, Biographical and Bibliographical, of the Āyurvedic Physicians and their Works on Medicine — Mukhopadhyaya 1923, English
- The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads — Keith 1925, English
- History of Technology in India, Vol. I: From Antiquity to c. 1200 A.D. — Bag 1997, English
- The Surgical Instruments of the Hindus, with a Comparative Study of the Surgical Instruments of the Greek, Roman, Arab and the Modern European Surgeons — Mukhopadhyaya 1913, English
- A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. — Ray 1902, English
- Ancient Indian Education (Brahmanical and Buddhist) — Mookerji 1947, English
- Studies in the Medicine of Ancient India, Part I: Osteology, or the Bones of the Human Body — Hoernle 1907, English
- The Positive Sciences of the Ancient Hindus — Seal 1915, English