Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 4.15

Vācaspatya 4.15

Language
Sanskrit

4.15.1

kokile puṃstrī0
rājani0 tasya pakṣiṣu kṛṣṇatvāttathātvam striyāṃ ṅīṣ
7rāle parakavitvake 6 ka samheṃ (kājala sendā) iti ca
pu0rājani0 | 6śanaiścare sedi0 kṛṣṇatvāttasya tathātvam
kalayati savaṃ śu0kala-ac “kālasamayavelāḥstrāta”pā0
nirdeśāt ni0 upadhāīrghaḥ | 11yamarāje 12mahākāle
śive medi0 | 13parameśvare ‘kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddhaḥ” “kālaḥ kalayatāmaham” iti ca gītā “kṛtaḥ
kṛṣṭenaḥ ka laḥ parameho parivattaḥ viṣṇuḥ | “tayobhayo'yaṃ bhagavān kālātmā kālakṛdvibhuḥ” sū0 si0
svanāmakhyāte paratvāparatvadhīhetau nyāyādimatasiddhe
14dravyabhede | tannirūpaṇaṃ kaṇādasūtre upaskāraṭattau ca yathā
‘“aparasminnaparaṃ yugapat ciraṃ kṣipramiti kālaliṅgāni” ka0sū0
“itiśabdo jñānaprakāraparaḥ pratyekamabhisambadhyate tathācāparamiti pratyayo yugapaditipratyayaḥ ciramitipratyayaḥ
kṣipramitipratyayaḥ kālaliṅgānītyarthaḥ | aparasminnaparamityanena parasmin paramityapi draṣṭavyaṃ, tenāyamarthaḥ-bahutaratapanaparispandāntaritajanmati sthavire yuvānamavadhiṃ kṛtyā
'paratvamutpadyate taccāparatvamasamavāyikāraṇasāpekṣam, na ca
rūpādyasamavāyikāraṇaṃ vyabhicārāt layāṇāṃ gandhādīnāṃ
vāyau paratvādyanutpādakatvāt sparśasyāpyaṣṇādibhedena bhinnasya
pratyekaṃ vyabhicārāt na paryātacchandaparimāṇaṃ tathā tasya
vijātīyānārambhakatvāt tapanaparispandānāñca vyadhikaraṇatvāt tadgacchidravyasaṃyoga evāsamavāyikāraṇaṃ pariśiṣyate tacca dravyaṃ piṇḍamārttaṇḍobhayasaṃyuktaṃ vibhu syāt
ākāśasya tatsvabhāvyakalpane kacidapi mūrttabhighātāt

4.15.2

sarvvabherogu śabdotpattiprasaṅgaḥ | tathāca kālasūrya mārsaṇḍasaṃyuktasya piṇḍena saṃyogo'paratvāsamavāyikāraṇaṃ
kāla eva māttaṇḍakriyopanāyakaḥ ātmanastu dravyānaradharmmoṇa dravyāntarācchedasya khapratyāsatyatirekaṇānnirupāpettatvāt anyathā vārāṇasīsthena sahārajanā ruṇimnā
pāṭaliputle 'pi sphāṭikamaṇerā ruṇyaprasaṅgāt | kālasya tu
tatsvabhāvatayaiva kalpanādayamadoṣaḥ | kālenāpi rāgasaṃkramaḥ
kathaṃ na iti cet niyatakriyopanāyakatva mava talliṅgeḥ evaṃ
sthaviramavadhiṃ kṛtvā yūni paratotpattinirūpaṇīyā | yugapadita yugapajjāyante yugapattiṣṭhanti yugapat pūrvvanti
ityādi-pratyayānāñca ekasmin kāle ekasyāṃ sūryyagatau
ekasmin sūryyagalavāvacchinnakāle ityarthaḥ, na cāprāptā eva
sūryyagatayo viśeṣaṇatāmanubhavanti | na ca svarūpapratyāsattyā
eva tāḥ, tasmādetādvargiviśiṣṭapratyayāmyānupapattyā viśeṣaṇa
prāpakaṃ yad dravyaṃ sa kālaḥ" upaskāraṭīkaḥ
"dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte" ka0 sū0
"tattvambhāvena" ka0 sū0
"nityeṣvabhāvādanityeṣu bhāvāt kāraṇe kālākhyeti" ka0 sū0
"janyānāṃ janakaḥ kālo jagatāmāśrayomataḥ |"
"parāparatvadhīhetuḥ caṇādiḥ syādupādhitaḥ" bhāṣā
"dikkālā neśvarādatiritau, prācyāṃ ghaṭa idānīṃ ghaṭaḥ
ityādivyavahārasya raiśvarātmakaviṣayakalye naivopapatteḥ,
naca tayobhirddhaviṣayakatvamanubhavasiddhamiti vācyaṃ tathā sati
prācyāṃ ghaṭaḥ prata. cyāṃ ghaṭaḥ idānīṃ ghaṭaḥ tadānīṃ ghaṭa
ityāderapi bhinnabhinnaviṣayakatvānubhavāta kākṣādayorapi
bahutvāpatyākāraprasaṅgāt, tathā ca upādhibhedādekayā diśā

4.15.3

ekena kālena ca yathā bhanatāṃ bahūnāṃ vyavahārāṇā supapattistathā'smākamapi ekeneśvareṇa| gatānubhānābhyāṃ siddhena
sarvveṣāmeva tādṛśavyavahārāṇāmupādhibhedādupapattiḥ sambhavati,
yukte kriyāto 'narthāntarasaṃyogiparamparayā 'styeva sambandhena
ghaṭādeḥ sambandhatvena taddāsambandharūpatathā'pyatiriktaprāsādyāsiddheḥ | athavā klṛptā evātiriktāḥ padaṃ'ṇa siddhā'divyavahāraviṣayāḥ, vibhāgaprāgabhāvāvacchinnakarmmaṇaḥ kṣaṇatvāsambhavāt bhāyikarṇottarajantavibhāgāntaraprāgabhāvāvacchinnasya karmaṇaḥ kṣaṇacatuṣṭayādiśālitvena tādṛśayyopā
dhitvā'sambhavāt nava vibhāge kṣagaśabdaṃ viśeṣaṇīyam,
svātmānanugamādananugatāpatteḥ, vibhāgajanakarmmādidvayāyārupādhyantarasya vācyatayā tāvatāpyananugamācca, evañcopādhīnāmatiriktānāṃ kṣaṇikapadārthasvarūpāṇāṃ khaṇyā nāmavaśyakatvenopeyatayā tairava tādṛśāḥ sarvve vyavahārā upapādanīyāḥ kimmatiriktena kāseneti'
"khaṇḍadikkālayoḥ sṛṣṭimyāha" bhā0
"dikkālāvakāśādibhyaḥ" sāṃ0sū0
kālamādhavīye ca mādhavena yadu pūrvvapakṣe kalase ttvaṃ vyaktari
ghaṭatantvādīnāṃ cāsaṃkīrṇatvena teṣvapi bhavataḥ kadveṣaḥ
kena vāryeta ? | atha teṣāṃ viśiṣṭā'saṃkhyeṣvapi sukhaduḥkhamohātmakatvena guṇatrayāntargatatvānnakṣataśoṇe saṃpadyeyannate tarhi kālasyāpyasau na daṇḍavārita iti buddhiṃ
samaḥdhatsva | kālasya guṇatrayapariṇāmatve sāvayavatvama
nityatā ca ghaṭāderiva prasajyeteti cet ? nityaniravayava
kālavattvābhiprāyeṇāyo doṣeokteḥ panlathaṃ vyuprakāraḥ

4.15.4

śirasi | vegādīnāṃ tu na kāpi jātiḥ | kaḥlasyotapattisāvayavatvayoḥ pratyañcaśrutāvaprathyabhāvāt | taittirīyaśākhāyāṃ nārāyaṇīye kālotpattirāmnāyate "saṃvatsaro'sṛjyate vidutaḥ puruṣadadhi kata prahūtoḥ kālāścāṅgora'lāśca sarvvaśaḥ | karddhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsaraśca kalpantāmiti" tasyāmeva śākha yāmāhakapotu kacayana
brāhmaṇe nāyya tva' śrūyo' ūtoveṣo māsīti ca kalābavaśala'vitraḥ pratīcyo'si" | dṛgoḍāṭanātkālaviśeṣa śravaṇeneha jagakāre kālavayavānāmupamāṃ dhyātavyo
neṣa uktaḥ vastva'ṇi ceoktānītyathaḥ | nityaniravayavatvābhiprāyino vaiśeṣikāṭya stasya “smantā devatā” iti
ghaṭādevi kanatyāya manrśinagastva yavantarāsamā dāt saṃsargayogyaḥvayavarūpatāyāṃ ca tātparthaṃ varṇanīyam
"atha manyase mahatā tapasā śivamārādhya tatmadalabdhavarastatparadaḥ kaṇādasu'no̍ddhatātparyaṃ samyagavettīti vedabvī mandamatipratotādarthādarthāntaraṃ netavyamita | e|mapi
yasya pramādarya sarvajñanāmakatata saeva śivo suhyaḥ
sarvajña iti tatpraṇītavāreṇa kaṇādamate'thātyanayanamatyantamucitam | śivo hi śaiveṣu āgameṣu ghaṭaliptavattatvāni nirūpayan kāla mapyakṣotyatisamaṅgīcakāra
niḥśvastauvāgamasāravyākhyābhiḥ saṃskrato bhejarājaḥ
śuddhāni pañca tatvāni śivaśaktisadāśiveśvaravidyākhyāni
nidiśyeetarāṇi viddhiyāṃśavyāpāyevoklipa'kame| ka laṃ
nirdiśa t 'puṃso jagataḥ katave māyā tattvañca sūktaṃ bhavati
kālo niyatasta nayā kalā ca vidyā ca rāgaśca” iti

4.15.5

tāni kālosahitānyeka daśa tattva ni sāṃkhyā'saṅkapaścaviṃśatitattvāni ṣor̤iśa viśatyakṣaramāha “nānāvidhadharmmamayo yā jayatīti kāla ksanegādo | bhāvi bhavad
bhūtamayaṃ janayati jagadeva ya kālonaḥ” iti | taṭṭīkākāra
dūtthaṃ vya caṣṭe | “nanveṣa kālo neśā yasyādhiṣṭhitito
'syāgataḥ bata cyāha bhāvibhavadbhūtamayamiti | bhūtādi
rūpeṇa trividhatvāt acetanatvenāsyāvidvatvaṃ siddhamiti
bhāvaḥ | kena kāryeṇāyya vijijñāsyāha “jamayati jagadeva
kālo'taḥ” iti | cirakṣimādipratyayāepādhihāreṇa kakṣa
yattvāditattat kārya' dūti | dūtya pañcaśrutisahakṛtaśaivagamaiḥ
kaṇādapāstasya bādhe sati uttaramīmāṃsāgatahitīyādhyāyaprathamādhikaraṇasyāyeo'nusṭayate tasya ca nyāyasya
saṃpādako śloko "sāṃkhyasmṛtyā'sti saṅkoco na vā vedasamanvaye | dharme vedaḥ sa'manāthaḥ saṅkoco'lpakathayā | pratyacaśrutimūlārthismanvādismṛtibhiḥ smṛtiḥ | amūlā kāpilā
ba'dhyā na saṅkoca 'nayā tataḥ” iti | ayamarthaḥ | māsveda dikaragnihotnādidharmī brahmaṇo jagatkartṛtvaṃ ca pratipādyate | sāṃkhyasmṛtyādistu pradhānasya jagatkāraṇatvaṃ
pratipādyati tatra nayā bhaktyā vedasya saṅkoco'sti na
veti saṃśaye smṛterjagatkā raṇatvamantareṇānavakādyatvāt prābalyaṃ
vedasya tu dharme'pi caritārtha śāddorbalyam | tataḥ pratyattanusāreṇa vedaḥ saṃkucita iti pūrvaḥ pakṣaḥ | pratyattaśrutibhirvahu bhiranugṭahītānmanvādismṛtayo brahmaṇaḥkāraṇatāmācakṣate sāṃkhyāsmṛtistvekā mūlaśūnyā ceti durvalatvāt
saiva bādhyā nāpi nāsti vedasya saṅkoca dūti siddhānta
dūti | atha tākikābhiprāyamaṅgīkuryyantaḥ santu parasya

4.15.6

evaṃ brūte bhūtāda.nāmeopādhikrānāṃ kālaviśeṣāṇāmegotpanttane nu nirupādhikasya satyasya kāloeti tarhi
kagādeoktasyaivamapāya praśastasilāma'ghamasannatetyevaṃvaditarāṣāyaṇa proktasyā pāthakatha tyameva viduṣo'bhūḥ | yataḥ sāṣayya ve śrūyanta na dravya ṭīvya'madhyat parabrahmasambandhamagamaḥ
vyāvahārahetūnāṃ bhūtādikāraviśeṣopāsādhāraḥ svayaṃ vyāhārātīto nityeo niravayavo mukṣmorūḥ kālaḥ sa parabrahmātvaiva | tathāca śvetāśvatarā āmnanti | “yaḥ kālakālo
guṇī sarvvavidya” iti| kātsā nityatvānityatvasāvayavatvacintā | sāṃkhyāsti sāṃkhyātattveṣu yādhikaḥ kālasaṃgrahaḥ
sākṣātsa'yaha nā'stu jyottiṣṭomādistu prakṛtipuruṣavivekānupayogaḥdityavagantavyam | tṛtīyatatṛtīyeṣvasau tu bhavato
daiva'pañcaviṃśatyantau'pi nāstyataḥ prakaṭayataḥ | vaiśeṣika
yastveva sargaviśeṣa kālaprakaraṇeṣu tattatpratyañca tattadanumānaka ca paryyapṛcchat | pramāṇāntarāṇi tu kālasādhakāni
smṛtodṛṣyantaiti tathā ca taittirīyā āraṇyake'nute
mantrā'pratana "smṛtiḥ pratyakṣamanihām anumānañcatuṣṭayam
etairādityamaṇḍalam sarvvava vibhāvyate' iti | tatra smṛti
anumeyaśrutimūlaṃ smṛtyādibrāhmaṃ, pratyakṣaṃ cotpannālo
'kavilo vedākhyo'kṣararāśiḥ, yogipratyakṣaṃ caitanmaryādābhimataṃ sākṣipratyakṣaṃ vā | aitihāsikamapi 'purāṇādike
jyotiḥśāstrasyāntarbhāvo draṣṭavyaḥ | anumīyate svamūlabhūtaṃ śrutivākyamanenetyanumānaḥ śiṣṭācārastasya ca
ṣaṭ‌yatumāpakatvaṃ bhaṭṭācāryaissiddhamabhihitam | "ācā
rācca smṛtiṃ jñātvā smṛteśca śrutikalpana'miti, tadevaṃ

4.15.7

smṛtyādīnāṃ catuṣṭayaṃ saphalam, etaiścaturbhiḥ sauraiṣyādinyanavadṛḍhaṃ pramīyata iti sambandhāryaḥ | nanu ghaṭ‌yādīni
maṇḍalasādhakatve mātropanyastāni na tu kālasādhakatveneti cet maivaṃ, maṇḍalasya sārvajanīnapratyakṣasiddhatvena
tatra ṣaṭ‌yādyanupayogāt, ka lavivakṣayaitat kālanirmātṛkramaṇḍale tānyupanyastāni, tathā ca maṇḍaladvārā
kālaḥ pramīyate | kālavivakṣā cottaramantreṇatisphuṭā
tatrānantaro mantra evāmnāyate, "sūryo marīcimādatta
sarvvamārkūjana dadhi, tasyāḥ pākaviśeṣeṇa vṛtaṃ kālaviśeṣaṇamiti" tasyāyamarthaḥ | bhuvanagataṃ sarvvabhūtajātamadhikṛtyarasanauryapākādibhisrataṭaṭukṇasamarthaṃ marīciṃ sūryyaḥ
svakaroti tatkṛtena bhūtapākabhedena nimeṣādiḥ parārddhaparyantaḥ kālaviśeṣo'sābhiravagato bhavatīti | kālapratipādakāni ca śrutyādīnyudāharāmaḥ | tatra manuḥ "kālaṃ
kālavibhaktiñceti" sṛṣṭirūpakaraṇe kālaṃ vyavajahāra
yājñavalkyo'pi, "āhuḥkālaḥ prakīrttitaḥ 'iti | etanmayākhyeya śrutirudāhārthyām | śrutireṣa 'ṛtaṃ satye vicinoti kālaḥ" iti bahu cāḥ | "ahameva kālonāhaṃ kālasyeti" taittirīyāḥ | "kā ca sandhyā kaya sandhyāyāḥ kāla"
iti sāmagāḥ | yogaśāstre'pi saṃyamaviśeṣodvāraṇādhyānasamādhitrayarūpāryyogino'naṃtārdakālaṃ pratyakṣataḥ paśyantīti'yabhihitam tathā ca pātañjalasūtram "pariṇāmatrayasaṃyamādatītānā gatādijñānamiti” | sākṣipratyakṣamapi,
ahamasmin kāle nivasāmi, ityanubhavasyātasārvvajanīnaḥ | na
cāsau bārhyandriyakaṃtaḥ kālasya rūpārihīnatvāt | nāpi
mānasastārkikairanaṅgīkārāt | nāpyanumānādijanyaḥ

4.15.8

aparokṣapratyayatvāt | ataḥ sāmagryabhāve'pyaparokṣadarśanātsākṣipratyakṣametadityopaniṣadāmanyante | itihāse'pi
mahābhārate “praharo ghaṭikābhyo ghaṭako ghaṭikādhiko
sa kālaḥ kṛtaśaucebhyaḥ pitṛṇāṃ dattamakṣayya'mati” | purāṇe'pi “anādireva bhagavānkālo'nanto'jaraḥ paraḥ” iti
vihāya paucevāyākhyakāle khakhanajocitām deśaviśeṣebhyaḥ
cīradadhyādiṣaṇmaṣīṣvādikṣānucchiṣiṣetānubhānuśarādikāstviṣece ca samācaranti | tadevamanekapramāṇapramite kāle
pramāṇābhāvakathaścaturthaḥ pakṣaḥ kathamavaguhyeta ? | nāpi
prayojanābhāvāditi pañcamaḥ pakṣo yujyate | tārkikaistāvat sarvotpattinimittakāraṇatvamuktvoditam | loke lakṣyādyupayogaḥ kālaviśeṣasya sarvvavakrā'dabhvyaṃviṣyate | spaṣṭapravedyaprapāṣādyupayogo jyotiḥśāstraprasiddhaḥ | nautathārttakarmopayogastu pradarya yiṣyate | tasmā t śāṃsvamaḍājñāñcalatastvaṃ bhavet ityayaṃ ṣaṣṭhaḥ pakṣaḥ pariśiṣyate | tathāca pāṣā
tmanaḥ khasya buddheraparādhaṃ pugyāśani mādhavācārye samāro
payan kayā vā gilayāna daṇḍyo'si | tadevaṃ kālasya pradhyā
khyātu maśakyatvāccirṣayogamaḥ saphala iti sthitam | nanu
katarakālo'tra nirṇoyate | kiṃ kevalaḥ kālaḥ kiṃ vā
kālakākaḥ | nanu kimityaprasiddhabhāṣayā bhīṣayasi, na
bhīṣayāmyahaṃ kintvāstyeva kalayitavyabhedātkāladvaividhyam
yena prāṇidehādayo'tītavarttamānā'dirūpeṇa kalayitavyāḥ
sa kevalaḥ kālaḥ | sa ca tattvapraka śavyacanena pūrvvam udāhṛtaḥ "kalayati jagadeva kālotaḥ" iti | tādṛśo'pi
kāyotpattisthitivināśakāriṇā yena kalayitavyaḥ sa

4.15.9

kālakāla iti | sa ca vāsiṣṭharāmāyaṇe darśitaḥ "kālo'pi kalyate yeneti, śrutiśca bhavati "sa viśvakadviśvavidātmayonirbhyaḥ kālaka'lo guṇī sarvvavidyaḥ pradhānacelajñaḥ iti
"guṇī saṃsāramokṣasthitibandhahe turiti" ca kūrmapurāṇe'pi
"anādireṣa bhagavān kālo'nanto'jaraḥ paraḥ | sarvagatyāt
svatantra yāt sarvātmatvāmmāheśvaraḥ | brahmāṇo bahavo rudrā
anye nārāyaṇāyaḥ | eko'haṃ bhagavānauyaḥ kālaḥ
kaviriti smṛtaḥ | brahmannārāyaṇecānāṃ trayāṇāṃ prākṛtolayaḥ | procyate kālayogena punareva ca sambhavaḥ | paraṃ
brahma ca bhūtāni vāsudevo'pi śaṅkaraḥ | kālenaiva ca
sṛjyanta eeva camate punaḥ | tasmāt kālātmake viśva' sa
eva parameśvaraḥ" iti | viṣṇudharmottare'pi | "banādinidhanaḥ kālo yadraḥ sadūṣaṇaḥ smṛtaḥ | kalanātsarvvabhūtānāṃ ya
kālaḥ parikīrttitaḥ | karṣaṇat sarvvabhūtānāṃ sa tu saṅkarṣaṇaḥ smṛtaḥ | sarvabhūtagamitvācca sa rudraḥ parikīrttitaḥ
anādinidhanatvena sa mahān parameśvara" iti jyotiḥśāsve'pi “bhūtānāmantakakālaḥ kālo'nyaḥ kalanātmakaḥ”
iti | tasyaivaṃ sati dvayormadhye kālakālona nirṇotavyaḥ
tasya dharmānuṣṭhāneṣu hetutvameva heyatvādamupādeyatvācca
yatkintaro māsapakṣātithyādirūpaḥ so'pi jyotiḥśāstre
samyaṅniṇīṃta iti katamanayā kālanirṇayapravṛttyeti pāne
brūmaḥ ubhayamapyala nirṇayaṃtavyaṃ kālakālasya jagadīśvarasya
sarvveṣu karmārambheṣu anusandhayatvāta ataeva śiṣṭāḥ
puṇyāhavācanādāvīśvaramanusmaranti | “sarvveṣu kāleṣu samasta
deśeṣvaśeṣakāryyeṣu tatheśvarekharaḥ | sarvvaiḥ svarūpairbhagavānādimānmabhāstu māṅgalyavivṛddhaye hariḥ | yasya smṛtyā ca nāmoktyā

4.15.10

tapoyajñakriyādiṣu | nyūnaṃ sampūrṇatāṃ yāti sadyovande tamacyutamiti” | māsādirūpabhedastu na svarūpeṇa jyotiṣe
nirṇīto'pi śrautasmārttakarmaviśeṣeṇa saha kālasyāṅgāṅgibhāvo nirṇetavyaḥ | yadyapyasau hemādiprabhṛtiṣu grantheṣu
nirṇītastathāpyanekala viprakīrṇasyaikala saṃgrahārthamatra yatnaḥ
kriyate | tadevaṃ cikīrṣitasya granthasya kālakūpo viṣayaḥ
saṃgraharūpaṃ prayojanaṃ cāstīti ayaṃ grantha ārabhyate”
“nityo janyaśca kālo dvau tayorādyaḥ pareśvaraḥ | so'vāṅmanasagamyo'pi dehī bhaktānukampayā” nityakālasya parameśvaratve pramāṇaṃ pūrvamevopanyastam | parameśvarasya ca vāṅamanasagocaratve sarvve vedāṃstāstadanusārismṛtipurāṇāni
tattvavidanubhavaśca pramāṇam | bhaktānugrahādūrttisvīkāraśca ta
tprakārāṃśca sāmavedaśākhāviśeṣe kaṇṭhyāṃ vidyākhyāyikāyāmāmnāyate tasyāṃ hyākhyāyikāyāmevamuktam-agnivīyundrādayo devā īśvarātugṛhītāḥ sarvvala vijayamānāḥ
svakīyameva tanmāmarthyamityabhimanyante sma|tān bodhayitumavāṅmanasagamyaṃ parameva brahma pūjyāṃ cakragayāṃ kāñcinmūrtti
dha rayitvā prādurbabhūva | tayā saha vādaṃ kṛtvāpi rājasacittārthāgnavāy tattvajñātvaiva naiva bubudhāte indrastu sātvika
cittobubudhe dūti | vāsiṣṭharāmāyaṇe'pi śukyopākhyāne
śukaṃ mṛtamavalokya tatpitā bhṛguḥ kruddho mārayitāraṃ kālaṃ
śaptumudyataḥ tadanoṃ kālo'nugrahītumīdṛśena rūpeṇāvirbabhūveti padyate “vyāptakajjalakūṣo'sau kālaḥ kavacitaprajaḥ
vyādhibhautikamāsyāya vapuśce nisupāyayau | bahupāśadharaḥ
śrīmān kuṇḍalī kavacāmvitaḥ | aṣṭapaṭakasadyodāravakṣāḥ

4.15.11

ṣaṭkasamanvitaḥ | māsadvādaśakoddāmabhujadvādaśakoṅkaṭaḥ
skāndhaḥrasrabhayā batturā kṛtaḥ kiṅkarasenayaḥ | sa upetya praṇamyādau kupitaṃ taṃ mahāmunim | kalpajunyābdhigambhīraṃ
sāntvapūrdhvamuvāca ha | tvamantantatapā vipra ! vayaṃ niyaṃtipālakāḥ ! tena saṃpūjyase pūjya ! sādho ! naitaravīkṣayā| mā
tapaḥ kṣapayaḥ'buddhe ! kalpakālamahānalaḥ | yo na dagdho'sti
me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi ? | saṃsārāvalayo yasyā
nigīrṇāśchatrakoṭayaḥ | bhuktāni viṣṇu vṛndāni kena śakrā
vayaṃ mune ! | bhoktāro hivayaṃ brahman bhojyaṃ sukhadādayaḥ
svayaṃ niyatireṣā hi kāyavoraitadocitamiti” | na ca bhaktātujighṛkṣayā svīkṛtā mūrttirīdṛṣyeveti kaścinniyamo'sti
sarvātmakasya parameśvarasya bhaktacittapriyāyāḥ sarvvasyā api
mūrteḥ svakīyatvāt ataeva bhagavadgītāyām “yo yo yāṃ
yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati | tasya tasyācalāṃ
śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham | sa tayā śraddhayā yuktastasyā
rādhanamīhate | labhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān hitānniti” | viṣṇu rudrādiru acetanamūrkhyo'pi
tattatphalaviśeṣāthiṃbhirīśvaratve nopāsyāḥ | tadetattve he
samāmnāyate | ‘etaṃ hyeva bahucā mahatyukye mīmāṃsa
ntyetamagnāvadhvaryyava, etaṃ mahāvratecchandogā, etamasyām
(pṛthivyām) etaṃ divyetaṃ vāyavetamākāśa etamoṣadhīṣvetaṃ
vanaspatiṣvetaṃ candrasyetaṃ nakṣatreṣvetaṃ sarvveṣu bhūteṣviti” vājasaneyino'pi maṇḍalabrāhmaṇe “tametamagnirityeva upāsata ityārabhya paṭhanti “viṣamiti sarpāḥ, sarpa iti sarpavidaḥ, ūrgiti devāḥ, rayiriti manuṣyā', māyetyamurāḥ,

4.15.12

svadheti pitaro, devajana iti devajanavido rūpa'mati gandharvāḥ,
gandharvvatyasarasastaṃ yathāyathopāsate tadeva bhavatoti” | taittirīyāśca paṭhanti ‘kṣema dūti vāci, yogakṣemam iti prāṇāpānayorityādi” | parabrahmaṇyyāropitaṃ yadyattattadrūpam
asti tena sarvveṣu hyupāsanayā parameśvaro rūpavānubhavatautiṅgirasyādhikāravato'nayo dhikaraṇayoḥ prapañcitam | evaṃ
ca sati yo yadā yatkarmārabhate sa tadā tatkarmmopayukta
kālātmakasyeśvarasya mūrttimiṣṭadevatārūpeṇānusmaret | ata
eva mantraśāstreṣu nānāvidhāni dhyānānyupadiṣṭāni | loke'pyavidvadgopālāṅgarna sarvvo'pi jana ekaikāṃ devatāṃ svaṃktyā
pūjayati tadetadbhagavānāha “yajante sātvikādevān yakṣarakṣāṃ
si rājasāḥ pretān bhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ”
iti tasmā dārabhyamāṇakarmma phalapradona jeṣṭadevatārūponityaḥ
kālaḥ karmmārambheṇa anusmarttavya dūti siddham
atha janyaṃ kālaṃ nirūpayāmaḥ | nanu kālasya janyatve
sati kathaṃ pralaye kālavyavahāraḥ | pralayatvasya janyānadhikarapālarūpatvāt | pralayo'tītaḥ pralayobhāvoti
kālānityatvavādimakṣavāpi samodoṣaḥ | nityasya kālasya
tapanaparispandādyupādhibhiḥ paricchede satyetāvān
kāla iti kāleyattā varṇayitavyā | na ca pralaye
tadupādhayaḥ santi | katastatra kathaṃ pralayakāle iyattāni
rṇayaḥ | atha satkāryavādāmyupagamenopādhayo'pi vāsanā
rūpeṇa santi tarhi kāle'pi tatsamānaṃ, na caitāvatā nityatāprāptiḥ upādhiṣu tadanaṅgaḥkarāt | atha manyase iyatsārahite'pi pralayakāle bahu kālenyetāvāttvāpayogādiyattā vyahriyate | tatopādhyāyatvādivadṛṣṭāntaḥ | yathā kaścinmāṇavakaḥ

4.15.13

triṃṇadvarṣavayaskādadhyetumupakramya saṃvatsaramadhītyādhyā'pādhyāya
eka triṃśadvarṣavayaska ityadhyayanarahite'pyatote vayasyapādhyāyatvaṃ
vyavaharati | tadvadiyamyāvyavahāraḥ | evaṃ tarhi nena nyāyena
kālarahitapralage kālavyavahāraḥ kiṃ na syāt ? | kālarahitaṃ
ca pralayādikaṃ vasvantātaṃ māṇḍūkyādiśrutayo'bhyupa
gacchanti | tathā ca śrūyate, "yaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eveti" | prābhākarāścāpūrvasya kālatrayāsaṃsṛṣṭākāñcidavasyāmāhuḥ | tasmātkālaḥ sukhena janyatāṃ sa ca
sāmānyaviśeṣābhyāndvividhaḥ | tasya cobhayavidhasye śvarākhyācintyātmānārdutpattiṃ manurāraha "kālaṃ kālavibhaktiñca
nakṣatrāṇi grahāṃstathā | sṛṣṭiṃ sasarja caivemāṃ khraṣṭumicchannimāḥ prajāḥ" iti | tat yaḥ sāmānyakālaḥ sa viśeṣātugatatvānnadapekṣayā nityo 'ruṇagatyādibhiranumeyo bhūtotpattinimittakāraṇamiti tārkikajyotiṣikādayaḥ pratipedire
tatra jyotiṣikā evamāhuḥ "prabhavaviratibhavyañcānavakhyā
nitāntaṃ viditaparamatattvā yatra te yogino'pi | tamakṛnita nimittaṃ viśvajanmātyayānāmamṛtamamabhibande bhaya haiṃḥ
kālamīśam | guruvavarṣamāsādirūpaḥ samaṃ pravṛttāsu cailakṣṇyādeḥ
kālo'yamanādyantā ngadgabhairanubhīyate khela" iti kālavi
śeṣu ca saṃvatsaraḥ prādhānabhūtaḥ | anye sarvve guṇabhūtāḥ
tathācāruṇa keta ke samāmnāyate "naha va prabhavā kācidayathā syandate yathā | tāṃ nadyobhisamayanti saṅgha, sā na
nirvvarttate | evaṃ nānārūpaguṇānāḥ kālāḥ saṃvatsaraṃ
śritāḥ | aṇaśaśca mahānāśusarve samayayanti tam | sa taiḥ
sabbaiḥ samāviṣṭa ūruḥ san ninyarttate' iti | ayamarthaḥ

4.15.14

bhāgīrathī godāvaryādikā nadyeva kālaḥ kutaścidutpattisthānādutpadyate | taccotpattisthānaṃ sāṃkhyoktaṃ prakṛttiḥ
triguṇabhoktrātmā vā śrutyuktyuditā nityakālātmaka
īśvaro vā bhaviṣyati | yathā tāṃ gaṅgādikāṃ mahānadī
manyāṃ khalnanadyo'bhitaḥ praviśanti sā ca praviṣṭairnadyantaraiḥ
saha vistīrṇā pravahatpravāhā satī na kadācit śuṣyati
evaṃ nānāvidharūpaiḥ samutpannāḥ kālabhedāḥ saṃvatsarākhyaṃ
pradhānaṃ kālamāśritāḥ | tatra nimeṣādyā ayanaparyyantāḥ
kālabhedāḥ saṃvatsarāṭṇavo, yugādyāḥ parārddhaparyyantāḥ saṃvatsarānmahāstaste sarvve taṃ saṃvatsaraṃ samyak praviśanti | aṇā
nāmaṇayāttvena praveśaḥ | mahataḥttu saṃvatsarādyattiniṣyādyānāmadhyakṣaḥ saṃvatsaraiti tatra praveśo'bhidhīyate | tathāca
vedaṅgajyotiṣamanthe paṭhyate "pañcasaṃvatsaramayaṃ yugādhyakṣaṃ
prajāpatim | dinarvvayanamāsāṅgaṃ praṇamya śirasā sthita
iti | saca saṃvatsarastairabhibhedairusa sarvai samāviṣṭo'tidīrghaḥ sarvvāṇi jagaṃti na chidyāta iti | nanvaṇu tya
nimeṣe paryavasitaṃ mahttvaṃ tu parārddhe tathā ca tayoranyatarasya prādhānyamacitam | tat kathaṃ saṃvatsarasya prādhānyam
iti cet īśvareṇa prathamaṃ sṛṣṭatvāditi brūmaḥ | tathā
ca vājasaneyinaḥ samāmananti "so'kāmayata dvitīyoma
ātmājāyeteti sa manasā vācā niśūnaṃ samabhavadāttadeta
vāsīt sa saṃvatsaro'bhavaditi" | tammātsaṃvatsaraḥ pradhānam, ataeva vayaṃ saṃvatsaramārabhya kālaviśeṣaṃ nirṇīyāmaḥ
tatra saṃvatsaro'yanaṛturmmāsaḥ pakṣaḥ tithirnakṣatraṃ yoga
ityevaṃ vidhāḥ karmāṅgānāḥ | yadyapi purāṇeṣu vyamārkaṇḍe -

4.15.15

yādīnāṃ yuga dvikalpādirimitaṃ tapaḥ khrūyate tathāpi
śnatasaṃvatsarāyuṣo manuṣyānadhikṛtya dharmāśāstrapravṛtteḥ yugādirnigyoneāyuktaḥ | śāstrāṇāṃ manuṣyādhikāratvaṃ
cāsmabhiḥ pārāśara smṛtivyākhyāne "manuṣyāṇāṃ hitaṃ
dharmmam" ityatravacane prapañcitam | yenu "kalo pañca vivarjayet" ityādayomanuṣyadharmmāsteṣu na yugādikaṃ nirṇetavyaṃ
saṃdehābhāvāta | na ca śtāyuṣāmadhikāre kathaṃ sahasrasaṃvatsarasatraśrutiriti śaṅkanīyam tatra saṃvatsaraśabdodi napara iti ṣaṣṭhādhyāye saptamapādai nirṇītatvāt | ye'pi
caturdaśasaṃvatsarārahattisādhyā ananyavratādayasteṣvapi na
saṃvatsarādhikaḥ kaścitkālo nirṇetavyo'sti | ataḥ
saṃvatsaramārabhyārvvāñca eva nirṇetavyāḥ karmāṅgakālāḥ
na ca kālasya karmāṅgatve vivaditavyam 'sāyaṃ juhoti
prātarjuhotīti" śruteḥ tattatkarmmāvastāvadapūrdhvaviṣayatvāt
(apūrdhva janakatvāt) prādhānyamabhyugamyaṃ tathā ca kālasya
guṇatvenānyayaḥ pariśiṣyate ataeva gargaḥ "tithirnakṣattravārādi sādhanaṃ puṇyapāpayoḥ | pradhānaguṇabhāvena svātantreṇa na te kṣamāḥ" iti | tasmādaṅgabhūteṣu niṇrṇayeṣu
kāleṇapayaviṣatvena saṃvatsarasyābhyarhitatvādalpavaktavyatayā
sūcīkaṭāhanyāyādasāreśca ca saṇa ādau nirṇīyataitisthitam”
“lokānāmantakṛtkālaḥ kālo'nyaḥ kalanātmakaḥ
sa dvidhā sthūlasūkṣmattvānmūrtaścāmūrta ucyate” sū0si0
“prāṇādiḥ kathito mūrttastathyādyo'mūrtta sañjñakaḥ | ṣaḍbhiḥ
prāṇairvināḍī syāt tatṣaṣṭyā nār̤ikā smṛtā” sū0si0
“nāḍīṣaṣṭyā tu nākṣatramahorātraṃ prakīrtitam | tattriṃśatā bhavenmāsaḥ sāvano'rkodayaistathā”
“aindavastithibhistadvat saṅkrāntyā saura ucyate

4.15.16

māsairdvādaśabhirvarṣaṃ divyaṃ tadahakacyate”
‘surāsurāṇāmanyo'nyamahorātraṃ viparyayāta | tatṣaṣṭiḥ ṣaḍguṇā 360 divyaṃ varṣamāsurameva ca”
“taddvādaśa sahasrāṇi caturyugamudāhṛtam | sūryābdasaṅkhyāyā dvitrisāgarerayutāhataiḥ 4320000”
“sandhyāsandhyāṃśasahitaṃ vijñeyaṃ taccaturyugam | kṛtādīnāṃ
vyavastheyaṃ dharmapādavyavasthayā”
‘yugasya daśamo bhāgaścatustridvayekasaṅguṇaḥ | kramāt kṛtayugādīnāṃ, ṣaṣṭhāṃśāḥ sandhyayaḥ svakāḥ”
‘yugānāṃ sapratiḥ saikā manvantaramihocyate | bdābdasaṅgā 3082000 satyānte sandhiḥ proktojalaplavaḥ”
“sasandhayaste manavaḥ kalpe jñeyāścaturdaśa | kṛtapramāṇaḥ
kalpādau sandhiḥ pañcadaśaḥ smṛtaḥ”
“ityaṃ yugasahasreṇa bhūnasaṃhārakārakaḥ | kalpo brāhmamahaḥ proktaṃ śarvarī tasya tāvatī”
“paramāyuḥ śataṃ tasya tayā'horātrasaṅkhyayā | āyuṣorddhamataṃ tasya śeṣe kalpoyamādimaḥ” sū0si0 | aharādikāḷabhedāḥ (ahan) śabde uktāḥ
yo yaṃ kālaḥ ṣaḍindriyavedyaḥ iti mīmāṃsakā manyane
“na so'sti pratyayoloke yatra kālo na bhāsate’ iti taṣāmuktoḥ | vaiśeṣikānastu tasya sākṣipratyakṣatāmasvīcakruḥ tatra
pramāṇaṃ kālamā0 vyanupadameva darśitam | so'yaṃ kālaḥ deśavṛttavyāpāritāniyāmakaḥ | tathāci yaḥ padārthaḥ svādhikaraṇātyantābhāvapratiyogī so'vyaḥ pyavṛttiriti bhavyate tannāniyāmakaśca kālodaṃgya | kaciddeśe sthitasya tādṛśapadārthasya
kālabhedena tavaivādhikaraṇe'bhāvastitvati yathā jñānyāśraye
ātmani suṣuptikāle icchādiviśeṣaguṇāntarasattve ca
jñānābhāvaḥ | yathā vā guṇavati janyadravye utpattikāla
guṇābhāvaḥ śyāmala apakve ghaṭe raktādyabhāvaḥ raktādyasya

4.15.17

pākottaraṃ jāyamānatvāt | kālasattva ca deśo'pi tathā
yathā ātmani jñānakāle śarīrāvacchedena jñānaṃ, ghaṭādyāvacchedena tadabhāvaḥ | tathā vṛkṣe kapisaṃyogakāle'pi mūle
tadabhāvaḥ | kālena kṛtassambandha kālikasambandhaḥ tena
sambandhena sarveṣa janyabhāveṣu janyabhāvānāṃ vṛttittamattā
nityeṣu tu kālikasambandhena na kasyāpi rūpam nityasyānuyogikakālikasambandhānupagamāt iti naiyāyikāḥ | tasya
ca “pauruṣaṃ daivasampatyā kāle phalati pārthiva ! | trayametanmanuṣyasya piṇḍitaṃ syāt phalāvaham” ityukteḥ kāryyamātre nimittakāraṇatā | yadyapi “kṛṣerdṛṣṭisabhāyoge dṛśyante
phalasiddhayaḥ | tāstu kāle pradṛśyante naivākāle kathañcaneti”
śāstrāntareṇa tattatkālānāmeva yattatkāryyotpattau hetutā
'dhigatā tathāpi ‘yadaviśeṣayoḥ kāryyakāraṇabhāvastatsāmnyayorapīti” nyāyāt sāmānyataḥ kāryyamātraṃ prati
kālasāmānyasya hetutvam | “kālaḥ krīḍati gacchatyāyustadapi na muñcatyāśāvāyuḥ” mohamu0 | kāle bhavaḥ
ṭhañ | kālika kālabhave tri0 “samāsapratyayavidhau pratiṣedho vaktavyaḥ” vā0 uktaḥ tadantavidhiparibhāṣāyāḥ apravṛtteḥ kālāntaśabdāccāsa pravṛttiḥ tena tadanta
śabdāt khaeva sādhuḥ samānakālenaḥ prākkālīna ityādi
bhūriprayogāt | si0 kau0 samānakālīnaprākkālīnaśabdayoraprāmāṇikoktiḥ prauḍhoktireva udāhṛtavārttikasya
jāgarūkatvāt iti gauḍāñcākruḥ | pratīcyāstu kaumudīkārānubhāvyāt ṭhañvidhāyakasūle kālasāmānyābhidheyaparyāyāṇāṃ grahaṇāt samānakālaprākkālayorapi kālaviśeṣatvena tataḥ ṭhañaeva pravṛttirna khasyeti bhāṣyādiprayogastu
kūryyatvāt samādheyaḥ iti manyante | kālena nirvṛttaḥ ṭhañ

4.15.18

kālika kālasādhye li0 striyāṃ ṅīp | karcustātkālikī śuddhiriti” smṛtiḥ tatra tātkālaśabdātta ṭhajaḥ
prakṛtityāt tena na pūrvoktavārttikasaṅkocaḥ ataeva tatra
tacchabdasyaivādāco'dbhiḥ tena nivṛttamityadhikārāt prakṛtimātrasyaiva grahaṇāntu na kālatvena tala prakṛttitā | kāle sādhuḥ
puṣyan pacyamāno vā aṇ | kāla-kāle sādhau kāle vikrayaṃ
māne kāle pacyamāne ca tri0 | atna sūtre kālaviśeṣasyaiva grahaṇaṃ na svarūpasya tena na tato'ṇ ityanye
kālaḥ prāpto'sya yat | kāsya prāptakāle gītādau tri0
kālodevatā'sya “kālebhyobhavavat” pā0ḍhañ | kālika kāla
devatāke havirādau striyāṃ ṅīp

Linked texts (4)