A Cluster of Nyāya Flowers 5.10
Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 5.10
- Language
- Sanskrit
5.10.1
śabdabrahma iti | śabdabrahmaṇo'nādinidhanasyāyamādyo vivarto vedāḥ na punaḥ kenacit kṛtā iti vaiyākaraṇā yadāhuḥ “trayīrūpeṇa tajjyotiḥ prathamaṃ parivartate” ityādi tadidamapavargāhnike nirākariṣyate | atirabhasojjihāneṣviti | atirabhasena sāṭopamupagacchatsu | ardhajaratīyaṃ syāditi | yathā jaratyā ardhaṃ jaghanameva kāmayate'rdhaṃ na vadanādi | athavānnādisaṃskāracāturyeṇa tāṃ kāmayate bhadrikāṃ pratipadyate na tūpabhogelyarthaṃjaratīyam | tatparimāṇānāmiti | asya dravyasyeyān bhāgo'syeyāniti | yathā 'karṣaḥ karṣo'rdhapalaṃ palatrayaṃ syāt, tathārdhakarṣaśca | maricasya pippalīnāṃ dāḍimaguḍayāvakaśūkānām' ityādī parimāṇaviśeṣaḥ saṃyogaviśeṣaśca | na ca smṛtāvandhaparamparādoṣaḥ kasyacit sākṣād draṣṭurabhāvāditi | yathā kumbhaṃ karotīti kumbhakāra ityatra "karmaṇyaṇ" tathā himavantaṃ śṛṇotītyatra kasmānna bhavatīti codite sayāha - iha na bhavatyanabhidhānāditi | anye tvanyathā vedaprāmāṇyaṃ varṇayanti | tasya hi prāmāṇye'bhyupagataparaloko'nabhyupagataparaloko vā paro vipratipadyate | tatrānabhyupagataparalokaṃ prati tāvadātmanityatādinyāyapūrvakaṃ paralokasamarthanameva vidheyam | paralokavādināntu mate yadetat sukhiduḥkhyādibhedena jagato vaicitryaṃ dṛśyate tadavaśyaṃ karmavaicitryanibandhanameva | karmāṇi cānanuṣṭhitāni nātmānaṃ labhante | alabdhātmanāñca nabhaḥkusumanibhānāṃ kuto vicitrasukhaduḥkhādiphalasādhanatvam ? tasmādanuṣṭhānameṣāmeṣitavyam | anuṣṭhānañca
5.10.2
adharme dharmarūpe veti | vicitraṃ dharmādharmākhyaṃ kāraṇamātramarthāpatyāvagamyate, na punarvibhāgenārthapattito'vagatirasti, amuṣmāt karmaṇo'nuṣṭhitād idamiṣṭaṃ phalamavāpyate'nuṣmāttvidamaniṣṭamiti | kvopayujyate'nuṣṭhānānaupayikatvāt | padadvaye vastudvaye | viruddhānakaprakāratvāditi | viruddho ghūkacaṭakanyāyena hiṃsā etāvatā karmaprabhṛtīnāmanāditve vedasyānāditvālityatvamapīti śaṅkānirasanam evantu varṇyamāne saṃsārānāditvaṃ tāvaduktaṃ syāt | vedasyānāditvaṃ karmajñānānāditvāt | yataśca mīmāṃsakavartmanaiva pramāṇatā siddhayati nāptavādāt, tasmād yathodāhṛta eva mārgaḥ pramāṇatāyāmanuvarttanīyaḥ | athavā dharma ityevamādirūpo'nekaprakāro yasyāḥ | gurudāragamanādau ca viparyayāt | niṣiddhatvenādharmarūpe'pyupakārāpekṣayā dharmatvaprāpteḥ | iṣṭisatrādīti | iṣṭayo darśapūrṇamāsādyāḥ sattrāṇi dvādaśāhādīni | yugapadakhilasargeti| asmākamapyanādireva saṃsāraḥ| kadācit tu yugapat sarvaṃ pralīya punarudbhavati | bhavatāntu krameṇa sṛṣṭipralayāviti viśeṣaḥ | akathi ca racanānāṃ kāryatā
5.10.3
kathitetyarthaḥ | neśvarasya yuktā smṛtiriti | smṛtirhi parokṣe bhavati, tasya ca sakaladarśitvāt tadānīmanubhava eva vaidikānāṃ śabdānāṃ vaktavyaḥ | anubhavāśrayaṇe ca vartamānakālaviśiṣṭasyānubhavo'ṅgīkāryaḥ tatkālaviśiṣṭasya vā ? tatkālaviśiṣṭasyānubhave vartamāne sarge prāṇināṃ vedāgrahaṇaṃ syāt, vartamānakālaviśiṣṭasya tvanubhave prāktanādanyatvāt prāṅnītyā śabdānityatvādavaśyamapūrvakaraṇamevāyāti | saṃskārācca jñāne vinaṣṭe kālāntare saṃskāraprabodhāt smṛtirbhavati, nityajñānatvācca bhagavataḥ kathaṃ smṛtisambhava iti | . anapekṣatvalakṣaṇaprāmāṇyapakṣe'pīti | mīmāṃsakapakṣa ityarthaḥ | hotradhvaryuvādivyāpārāṇāṃ vyatiṣaṅgaḥ parasparasambandhaḥ |
5.10.4
prajāpatirakāmayateti | bahuḥ syāmeko vartamāno'nekaḥ syāmityarthaḥ | kathañca tathātvamityāha prajāyeyeti bhūtātmanotpadyetyarthaḥ | sa tapo'tapyata iti | tapa iva tapa iti 'tapaḥ' śabdena saṅkalpo'bhihitaḥ | satyasaṅkalpatvāt parameśvarasya, tapasā yadāpyate tasya saṅkalpamātreṇaiva siddheḥ | uktañca “yasya jñānamayaṃ tapaḥ" iti | tapo'tapyata saṅkalpamakarodityarthaḥ | tāṃllokānabhyatapat sāroddharaṇāyālocayat | ṣāṭtriṃśadabdikamityasyottaramardham "tadardhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikameva vā" iti | brahmacāriṇā caryaṃ caraṇīyaṃ brahma | kva ? gurau gurugṛhe | kimartham ? traivedikaṃ trivedagrahaṇārtham | kiṃkālāvacchinnam ? tadāha "ṣāṭtriṃśadabdikam" ṣaṭtriṃśato'bdānāṃ samāhāraḥ ṣaṭtriṃśadabdaṃ tatra bhavaṃ ṣāṭtriṃśadabdikam | "grahaṇāntikameva vā" iti yāvatā kālena vedatrayaṃ grahītuṃ śaknoti tāvantaṃ kālamityarthaḥ | 'ātharvaṇena na pravṛñjyāt' iti ātharvaṇena karmaṇā trayyuktaṃ karma na pravṛñjyānna miśrayediti brāhmaṇa upadeśaḥ |
5.10.5
yadi yajñopayogitvamiti | "krītarājakabhojyānna" ityetad vākyamatharvavede'sti | "agnīṣomīye saṃsthite dīkṣitasya gṛhe nāśnīyāt" ityetacca trayyāṃ śrūyate | atharvavedasya yajñopayogaśūnyatvena prāmāṇyamva nāstyataḥ kathamasya trayīgatena "agnīṣomīye saṃsthi tedīkṣitasya gṛhe nāśnīyāt" ityanena saha virodha ityāśaṅkya tantraṭīkāyāmuktam krītarājakabhojyānnavākyaṃ cātharvavaidikam | na ca tasyāpramāṇatve kiñcidapyasti kāraṇam || yajñānupayogaḥ kāraṇamiti cennetyāha yadi yajñopayogitvamiti | ātmīyagocarā iti | ātmīyaḥ svasambandhī padārtho gocaro viṣayo yāsām | yaḥ padārtho yasmin veda utpannaḥ sa padārthastasya vedasyātmīyaḥ, atastena vedena tatpadārthaviṣayāḥ kriyāḥ | yathāsau padārthaḥ kriyate'nuṣṭhīyate tathā pramīyate pratipādyate nānyapadārthagocarāḥ | yathā yajurveda utpannayodarśapūrṇamāsayoḥ kriyā yajurvedena pratipādyate na sāmavedotpannasya śyenāderiti | ekabrahmartvigāśritā iti | ṛtvigantaranirapekṣeṇa brahmaṇeva nirvartyante yāḥ | aśvamedhe pāriplavopākhyāna iti | tatra rājānamabhiṣiñcatīti rājño'bhiṣekasamaye'bhiṣecanīyeṣṭikame ākhyānāni santīti | hariścandropākhyānaṃ śaunakopākhyānaṃ viśiṣṭadhirājacaritasambandhā granthaviśeṣāḥ pāṭhyatvena coditāḥ, tatra ca pāriplavopākhyānasyātharvavedatayā stutiḥ kṛtā |
5.10.6
tathā ye'sya pratyañco raśmaya iti | tatra 'ādityo vai devamadhvi'ti prakṛte ye'sya devamadhvātmana ādityasya | madhunāḍyo nu madhudhāriṇyaḥ ṛca eva puṣpaṃ madhujanakam | atharvāṅgirasa ityatharvavedamantrāṇāmākhyā | atharvāṅgirasa eva madhukṛta ityatretihāsapurāṇaṃ puṣpamiti granthaśeṣaḥ | manomaya iti | āśugatitvād | puruṣavidhatāṃ rūpayitvā tadavayavavibhāgamāha yajureva śira ityādi | ādeśaḥ "ādityo vai brahma" ityādiko
5.10.7
rahasyavidhirūpo aṃśaviśeṣaḥ | pratiṣṭheti | pucche hi sati labdhapratiṣṭho bhavati | brahmayajñavidhiprakrama iti | brahmayajño yatra vedādhyayanameva viśiṣṭayetikartavyatayā kriyate | tat kriyamāṇaṃ yajñaśabdavācyam | tvāmagnepuṣkarāditi | "tvāmagne puṣkarādadhyatharvā niramanthata | mūrdhno viśvasya vāghataḥ" ityagninirmanthane mantraḥ | atrātharvaśabdenātharvavid brahmābhihitaḥ | he agne tvāṃ puṣkarādaraṇiṣu śirārūpādākāśād atharvā atharvavid brahmā niramanthata nirmathitavānudapādayat | araṇisparśanarūpavyāpāravattvena tatkarmaṇi tasya mukhyatvāt | kathañca niramanthata ? adhi ādhipatyena yuktaḥ, ṛtvigantarāṇāmanujñādānena tasya praśāstṛtvāt | tadanantarantu viśvasya mūrdhno mūrdhānaḥ pradhānabhūtā vāghata ṛtvijo'gniṃ nirmathitavantaḥ, hotrādayaḥ vāghata ṛtvijaḥ, 'ṛtvijo bharatāḥ kuravo vāghataḥ' iti ṛtviṅnāmasu pāṭhāt | atra brahmaṇa ṛtvikatve'pi mukhyatvena pṛthaṅnirdeśo 'brāhmaṇā āgatā vaśiṣṭhāśca' itivat | śrutīratharvāṅgirasīrityasyānantyamardham 'vākchastraṃ brāhmaṇasya tena hanyādarīn dvijaḥ' iti | vāgatrābhicārarūpāṃ vivakṣitā | atharvamantrairābhicārikaiḥ śatrūnabhicaredityarthaḥ | kuryāt prayuñjīta | aṇorapyasya vijñānāditi na kevalam, api tu na hāyanai rna palitai rna vittena na bandhubhiḥ | ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān || iti |
5.10.8
'varṣādikṛtajyaiṣṭhyavyatirekeṇa sāṅgavedādhyayanabalalabdhānūcānavyapadeśo no'smākaṃ mahān jyāyān' ityevam ṛṣayo dharmamaryāśaṃ kṛtavantaḥ | yāvadasya pūrvoktasya ṛgādeḥ sambandhino'ṇorapi svalpasyāpi arthadvāreṇa vijñānādapi yo labdhānūcānavyapadeśaḥ so'pi no mahāniti ṛṣayo dharmaṃ cakrira ityarthaḥ | naiṣṭhiko brahmacārī yo brahmacaryeṇaiva śarīraṃ niṣṭhām antaṃ nayati | pañcāgniḥ sabhyāvasathyābhyāṃ saha tretayā | vedādhikaraṇa iti | yatra 'vedāṃścaike sannikarṣaṃ puruṣākhyā' iti kaṭhādikṛtatvena kāṭhakādisamākhyāvaśāt kṛtakatvena vedānāṃ pūrvapakṣaḥ kṛtaḥ, vedāṃścaike sannikarṣaṃ sannikṛṣṭakālabhavaṃ vākyajātaṃ manyante | yataḥ puruṣaiḥ kāṭhakādibhistasya
5.10.9
ākhyeti, tataḥ siddhāntitam 'ākhyā pravacanāt' iti | pravacananimittānyākhyā bhavati na kevala kartṛ nimittā| yataḥ kaṭhena prakarṣeṇādhyayanamasya kṛtamataḥ kāṭhakamityabhidhīyate, "tena proktam" iti prokte'pi taddhitasmaraṇāt| sarvaśākhādhikaraṇe'pīti| sarvaśākhādhikaraṇaṃ yatra pratiśākhaṃ śrūyamāṇāni agnihotrādikarmāṇi kimanyānyāni āhosvid ekameva tatkarmeti cintyate| tatra kāṭhakaṃ kālāpakamityādyabhidhānād bhedaḥ, kvacidagnīṣomīya ekādaśakapālaḥ śrūyate kvacid dvādaśakapāla ityādi rūpabhedādibhyaśca bhinnatvamiti pūrvapakṣamāśaṅkya sarvaśākhāsvekatayā pratyabhijñāyamānatvāt sarvaśākhāpekṣotpattikaṃ sarvaśākhāpratyayamekaṃ karmeti vyavasthāpitam| adhikaraṇāntara iti | "saṅkhyāyuktaṃ kratoḥ prakaragāt" ityatra| atra hi "eṣa vāva prathamo yajñānāṃ yajjyotiṣṭomaḥ" iti vacanasamāśrayaṇena jyotiṣṭomasya prathamayajñatvaṃ pūrvapakṣe vyavasthāpya siddhānte prathamaprayogābhiprāyeṇa prathamayajñaśabdo nirūpitaḥ 'prathamaṃ prayujyamāno yajñaḥ prathamayajñaḥ' iti| atra prasaṅge cedanuktam "na caitadasti yajñasyaiṣa vāda iti | caturṣvapi vedeṣu na prathamayajña ityevaṃsaṃjñakaḥ kaścid yajño'sti" iti| na trayīpratyayamiti trayīpratyayaṃ trayīpratipādyam| tatsambaddham trayīpratyaya-
5.10.10
sambaddham | iṣṭipaśviti | iṣṭayaḥ darśapūrṇamāsādyāḥ | paśavo'nubandhyādyāḥ | ekāhā jyotiṣṭomādayaḥ | ahīnā ahargaṇadvirātrādayaḥ | satrāṇi dvādaśāhādīni | trayyupadiṣṭe'pi karmaṇi atharvavedāditi| tasmād brahmā purastād homasaṃsthitahomairyajñaṃ parigṛhṇīyādityanārabhya vākyamiṣṭipaśusomādiṣvātharvaṇaṃ purastāddhomaṃ saṃsthitahomaṃ ca brahmaṇā kriyamāṇaṃ darśayati, atharvaveda eva tayorhomayorāmnānāditi | vedānuvāca kaṃ vo hotāramityatra kaṃ kijñamiti vyākhyeyam, uttare ṛgvidamityādiśravaṇāt | vaḥ yuṣmākaṃ madhyāt kiṃjñaṃ vṛṇomītyarthaḥ| purastādevaiṣāṃ yajño ricyate prathamata eva rikto bhavati | yajñe yadūnamiti | ūnamaṅgairasampūrṇam | viriṣṭaṃ viśeṣeṇa riṣṭaṃ, hiṃsitamasamyakkṛtamantrādiprayogam | yātayāmaṃ nirvīryam | atharvaṇāṃ mantrāṇām | narte bhṛgvaṅgirovidbhya iti | yāvad bhṛgvaṅgirovida ṛtvijo brahmākhyā na bhavanti tāvadanyavedavidi satyapi brahmaṇi somapānādhikāro nāstītyarthaḥ | yogasiddhyadhikaraṇanyāyeneti | yogasiddhyadhikaraṇe hi 'ekasmai vā kāmāyānyā iṣṭaya āhriyante, sarvebhyo darśapūrṇamāsau, ekasmai vānye kratavaḥ kāmāyāhriyante sarvebhyo jyotiṣṭomaḥ” iti śrutivākyamudāhṛtya cintitam 'kiṃ sakṛtprayoge sarve kāmā uta paryāyiṇa iti' | tatra sakṛtprayogeneti pūrvaṃ pakṣitam, sarvaniimittatvena śravaṇāt; kaḥ khalu viśeṣo'yaṃ bhavatyayaṃ na bhavatīti | tathā cāha “tatra sarve aviśeṣāt” iti | tataḥ siddhāntitaṃ 'yogāsiddhirārthasyotpattiyogitvāt” iti | asyārthaḥ, na vā sarve kāmā yugapat, paryāyiṇa yogasiddhiḥ kāmasambaddhasiddhiḥ |
5.10.11
yadā yadā yaḥ kāmastadā tadā tasya siddhirityarthaḥ | arthasya kāmasya yugapadutpatterasambhavādvirodhācca | na hi āyuṣkāmanā - na te samudāyaśabdavyapadeśyāḥ| yattu vākyāntare 'trayyai vidyāyai śuklaṃ tena brahmatvami'ti tatreyaṃ caturthī ṣaṣṭhayāḥ sthāne prayuktā| śukramiti sāramācakṣate | tena trayīvidyāyāḥ sāreṇa brahmatvaṃ kriyate ityuktaṃ bhavati | na ca trayyeva trayyāḥ śuklaṃ bhavati na cātyantaṃ tato'rthāntarameva | tenedamatharvavedātmakameva trayyāḥ śukram | śukramiti ca guhyamāhuḥ, atharvaśabdo'pi rahasyavacano 'yajñātharvāṇaṃ vai kāmyā iṣṭaya' iti | tena trayīśuklarūpeṇātharvavedena brahmatvamitītthamatharvavedasya na trayībāhyatvam | itthaṃ sarvaśākhāpratyayamekaṃ karmeti na sarvaśabdaḥ saṅkocito bhavati | ata eva brahmavedo'tharvaveda iti pūrvottarabrāhmaṇe paṭhyate ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedaḥ brahmaveda iti | tathā ca kāṭhaka śatādhyayane 'brāhmaṇe brahmaudane śrūyate brahmavādino vadanti purā vā auddālakirāruṇirvāca brahmaṇe tvā prāṇāya juṣṭaṃ nirvapāmi brahmaṇe tvā vyānāya juṣṭaṃ nirvapāmi' ityupakramya 'ātharvaṇo vai brahmaṇaḥ samāno'tharvaṇamevaitajjuṣṭaṃ nirvapati tataścatuḥ śarāvo bhavati catvāro hīme vedāstāneva bhāginaḥ karoti mūlaṃ vai brahmaṇo
5.10.12
yajñātharvāṇaṃ vai kāmyā iṣṭayaḥ 'citrayā yajeta paśukāmaḥ' ityādyāḥ| yajñā atharvayajñā rahasyayajñā ityarthaḥ | na sarvaśabdaḥ saṅkocito bhavati | aśeṣavedavṛtterekaparihāreṇa vṛttiḥ saṅkocaḥ| pūrvottarabrāhmaṇe yatra 'ṛgvedaḥ kiṃ veda' iti pūrvamabhidhāya 'hautraṃ veda' ityuttaram| brahmaudane śrūyata iti | brahmaudanākhye carau, sa hi ṛtviguddeśena kriyate na devatāntaroddeśena, 'yad ṛtvijaḥ prāśnanti tad brahmaudanasya brahmaudanatvam' iti vacanād ṛtviksaṃskārārthatvaṃ tasya, na yāgadravyatvam; ataścatuḥśarāvanirvāpeṣṭau hutvā ṛtvija uddeśyāḥ | brahmaṇe tvā prāṇāya juṣṭaṃ nirvapāmi, brahmaṇe tvā vyānāya juṣṭaṃ nirvapāmi, brahmaṇe tvāpānātha juṣṭaṃ nirvapāmi brahmaṇe tvā samānāya juṣṭaṃ nirvapāmītyabhidhāyāha 'śrutā yā devatāstāsāmevaitajjuṣṭaṃ nirvapati, ṛco vai brahmaṇaḥ prāṇāḥ, ṛcāmevaitajjuṣṭaṃ nirvapati; yajūṃṣi vai brahmaṇo vyāno, yajuṣāmevaitajjuṣṭaṃ nirvapati; sāmāni vai brahmaṇo'pānaḥ, sāmnāmevaitajjuṣṭaṃ nirvapati; atharvāṇo vai brahmaṇaḥ samānaḥ, atharvaṇāmevaitajjuṣṭaṃ nirvapati, iti | tataścatuḥśarāvo bhavatītyāha | yataśca mūlaṃ brahmaṇo vedāḥ, vedānāṃ mūlam ṛtvijo'to yad ṛtvigbhyo dattaṃ tadvedebhyo dattaṃ bhavatītyata āha- 'catuḥśarāvo bhavati' iti | catvāro hīme vedāstāneva bhāginaḥ karotīti | stutiriyam, tasya prativedamekaikaśarāvāpekṣayā yaścatuḥśarāva uktaḥ | catvāraḥ śarāvā vrīhīṇāmatra nirūpyante vrīhipūrṇāṃśchakaṭāduddhriyante, juṣṭaṃ sevitam, taduddeśena nirupyate | pṛṣṭhaṣṭhacasya caturthe'hanīti | dvādaśāhena prajākāmaṃ yājayediti |
5.10.13
dvādaśāhamadhye pṛṣṭhadyaḥ ṣaḍaha āmnātaḥ, pṛṣṭhadyaḥ pṛṣṭhākhyastotraviśeṣopalakṣitaḥ | tathā ca dvādaśāhe'hnaḥ klṛptiḥ, prāyaṇīyo'tirātraḥ, pṛṣṭhadyaḥ ṣaḍahaḥ, trayaśchandogā avivākyamahurudayanīyo'tirātra iti | ārbhave pavamāna iti | tṛtīyasavanabhāvini pavamānākhye stotraviśeṣe | caturṇidhanaṃ' catvāri nidhanāni gānabhaktiviśeṣā yatra | catūrātrasya ṣaḍahasambandhino'nuṣṭhitasya | dhṛtyai pratiṣṭhāyai | catuṣpadānuṣṭubhā catuṣpādānuṣṭupchando'tra prayujyate | yadatra karmaṇyātharvaṇaṃ bhavati tad bheṣajyameva | yajñe tannirvahaṇameva karoti yato bheṣajaṃ vā | ātharvaṇānīti | yāgabhaiṣajānyetāni yadātharvaṇāni karmāṇītyarthaḥ | nanu "narte bhṛgvaṅgiroviddbhyaḥ somaḥ pātavyaḥ" ityasyātharvavedavidaṃ brahmāṇaṃ vinā na somaḥ pātavya ityartho vyākhyāto, bhṛgvaṅgirorūpāṇāṃ mantrāṇāmatharvaveda eva pāṭhāditi | taccāyuktam, ṛgveda yajurvede ca bhṛgvaṅgirā nāma kaścid ṛpistena dṛṣṭānāṃ mantrāṇāṃ darśanāditi | "netadevam, 'ṛg yajuḥ sāmānyupakrāntatejāṃsyāsaṃstatra maharṣayaḥ parivedayāṃcakruḥ” ityārabhya 'narte bhṛgvaṅgirovidbhyaḥ somaḥ pātavyaḥ' ityanenābhidhānāt; gobalīvardanyāyena bhṛgvaṅgiromantrā atharvamantreṣveva vartante” ityākṣepapratisamādhāne vaktavye satītthaṃ kimiti noktam | tathā "yadetat trayyai vidyāyai śukram” ityasya yathāśrutacaturthyantasya vyākhyānāntaramapi kurvanti | śuklaṃ sārabhūto'yamatharvavedo brahmavedastena brahmatvaṃ kuryāt | kimartham ?
5.10.14
'trayyai trayīgatabhreṣanibarhaṇārtham” ityādyanyadapi bahuvaktavyamatrāsti, tatkathaṃ granthakṛtā noktamityāśaṅkyāha etacca śāstrāntare vistareṇeti | vedaviruddhamityanādṛtam | kalpasūtrāṇāṃ vedaviroghe durbalatvānmīmāṃsakaiścāvirodhe'pi teṣāṃ prāmāṇyānabhyupagamāt | anārabhyavādapakṣa iti | 'anārabhyādhītānāṃ prakṛtigāmitvam' iti yadyapi prakṛtau niviśate tathāpi prāṅnayenātharvavido brahmatvapratipādanādatharvavihitena karmaṇā samparkau duṣparihara iti niyatakarma pradeśaviṣayatayā tad vyākhyeyamiti tātparyam | teṣām ṛgiti| arthavaśena tayā 'agnimīle purohitam' iti | atra kriyākārakalakṣaṇārthaparisamāpteḥ pādavyavasthā | nanu tarhi "agniḥ pūrvebhirṛṣibhiḥ' ityatra kriyāpadāśravaṇāt pādavyavasthā na prāpnoti | uktamatra bhāṣyakṛttaivārthagrahaṇam atrānuvādo vṛttavaśenāpi bhavatīti | gītiṣu sāmākhyeti | yasyām ṛci sāmotpannaṃ sā śuddhā paṭhyamānā na sāmaśabdavyapadeśaṃ labhate | tacca sāma ṛgantare'pi gītaṃ tacchabdena vyapadiśyate | tathāhi rathantaramanena ślokena gītamiti vyavahārāttadevamanvayavyatirekābhyāṃ gītereva sāmatvaṃ na ṛgviśeṣasya | śeṣe yajuriti yā na gītirna ca ṛk tatra 'yajuḥ' śabdaḥ | śyat, tāṃ cekṣamāṇasya svaṃ reto'skandat tadapsu pratyatiṣṭhat” iti prakramya 'tābhyaḥ śrāntābhyaḥ taptābhyaḥ saṃtaptābhyo yad reta āsīt tadabhṛjyata, tasmād bhṛguḥ samabhavat, tat bhṛgorbhṛgutvam” ityuktvā 'tadatharvābhavat” iti bhṛgorevātharvatāmabhidhāyāha tamātharvaṇam' iti | abhyaśrāmyadabhyatapat samatapaditi |
5.10.15
gāyatryādicchandasāṃ punaḥ punaḥ prayogāt tadabhimāninīnāṃ devatānāṃ pīḍātaḥ śramaḥ, gāyatryādyabhimāninīnāṃ ca devatānāṃ śramādatharvavedābhimāninīnāmapi devatānāṃ śramaḥ, gāyatryādidevatāsambandhāt tāsām; ato'nena dvāreṇātharvāṇamabhyaśrāmyadakhedayat | antarbhūtaṇyāḥ prayogā amī; abhyatapat viśiṣṭaphalaniṣpattaye samālocayat prāvarttayadvā | śramajananādeva ca samatapat samatāpayad utpannasantāpamakarot | tasmāt tathāśrāntādata eva taptāt saṃtaptāt | yathā sambandhipīḍayā pīḍitāḥ santaptā manasa ūrdhvamutkrāntiṃ kurvate tathā tasmādakṣaramūrdhvamutkrāntamityarthaḥ| yathā ca loke taskaraiḥ pīḍyamāne bālakādau tatsambandhino'tisnehāt prāṇotkrāntiṃ kurvanti taskarebhyaśca sārabhūtaṃ sarvasvaṃ prayacchanti tathātharvavedād apriyād bhītyā tathāvidhāvasthāprāptāt sārabhūtākṣaraniḥsṛtiriti tātparyam | tathā mahāvyāhṛtīnāmiti | tathāhi “prajāpatirvā idamagra āsīt' ityupakramyāha “sa imāṃstrīn vedānabhitatāpa | tebhyastaptebhyastrīṇi śukrāṇyajāyanta bhūriti ṛgvedād bhuva iti yajurvedāt svar iti sāmavedāt tad ṛgvedenaiva hautramakurvata yajurvedenādhvaryavaṃ sāmavedenaudgātraṃ yadeva trayyai vidyāyai śuklaṃ tena brahmatvam” iti pṛthag brahmavedapratipādakena śukraśabdena vyāhṛtīnāṃ nirdeśādatharvavedādutthānamiti darśayati | tathā ca “mana evākṣaramūrdhvamudagāt” ityasyāvasāna āha “sa ya icchet sarvairevātharvābhiścātharvaṇaiśca kurvītetyetayaiva taṃ mahāvyāhṛtyā kurvīta' ityādi| anena prāguktotpattikānāmātharvaṇatvaṃ darśitam| bṛhadityādināṃ bṛhajjanaḥ
5.10.16
tapaḥ mahaḥ satyamityāsām | svakarmabhraṣe prāyaścittamiti | tathāhi 'yadi ṛkta āttimārcched bhūrityeva juhuyāt; yadi yajuṣṭaḥ bhuva ityeva; yadi sāmataḥ svar ityevetyatharvavihitaṃ prāyaścittam | na ca tadāryairnādṛtamityanena mīmāṃsakairyadasyāprāmāṇyamāpāditaṃ tadāśaṅkate | upakramavirodhāt | sāmānyena vedabrahmacaryamiti sarvavedaviṣayatvenopakramāt | tena vedāntarādhyayanakṛta iti | yo'yaṃ 'ṣaṭtriṃśadābdikam' ityasya 'aṣṭācatvāriṃśataṃ varṣāṇi' ityanena vikalpaḥ sa vedatrayakṛte dvādaśakatraye sati caturthe dvādaśake'tharvavedāpekṣayā nirdiṣṭe tāvatsaṅkhyāsadbhāvāditi sthitaḥ, na punaḥ prativedaṃ dvādaśa ṣoḍaśa vā varṣāṇītyevam ! anādaro'pyasyāmiti | aṣṭacatvāriṃśataṃ varṣāṇi brahmacarye kṛte dārasaṅgrahapatyotpādanādāvantyo bahukālo yātyataḥ kathaṃ kṛṣṇakeśateti virodhaḥ | atharvavedādhyayanaparyudāsameveti | atharvavedādhyayanaparyudāsasamarthāvedāntyeṣu vedeṣvetad vrataṃ caraṇīyam, na punaratharvavedaḥ sarvathaiva nādhyetavya iti tātparyam | darśitañcātharvaśiro'dhyayaneti | yaduktam trināciketo virajāśchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ | atharvaśiraso'dhyetā catvāraḥ paṅktipāvanāḥ || iti || yattu jyeṣṭhasāmaga iti taduktam agryāḥ sarveṣu vedeṣu śrotriyo brahmavittamaḥ | vedārthavijjyeṣṭhasāmā trimadhustrisuparṇakaḥ || iti || jyeṣṭhasāma-trimadhu-trisuparṇāni vratāni tadanuṣṭhāyinastacchabdairuktāḥ | tadanukalpamiti | eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ pradāne havyakavyayoḥ | anukalpastvayaṃ yajñe sadā saddbhiranuṣṭhitaḥ ||
5.10.17
ityabhidhāya jyeṣṭhasāmagādayo'nukalparūpatayā darśitāḥ | vaihārikīti | vihāra āhavanīyādiragnitretā tatra bhavā vaihārikī darśapūrṇamāsādikā | pākayajña aṣṭakādayo gṛhyāgniiinvattyāḥ | vṛttī prakārau | ityabhūmijñoktireṣā | ubhayāsāmapi tatraivopadaśadarśanāditi | tulyaprabhāvarddhīti | tulyaprabhāvarddhi māhātmyasampattyā pratyahaṃ vardhamānaḥ adhikībhavan ucito yogyaḥ stavo yeṣāṃ bhujānāṃ vedānāñca | bhujapakṣe bhagavadbhujānāṃ karmaṇi savyetarāṇāṃ viśeṣābhāvāt tulyaprabhāvarddhitvam | bhujapakṣe vibudhā devā vedapakṣe vidvāṃsasteṣāmupāyapradarśanadvāreṇa phalasampādakatvam | catuḥskandhopeta iti | vedapakṣe'vayavairvidhyarthavādamantranāmadheyādivācyaiḥ pṛthagarthaiḥ pravarttanāstutiprayogapradarśanādipratipādakairata eva vṝparasparasambaddhaiḥ | kṣapakṣe'vayavairmūlatvakpatrādibhiḥ, te'pi pṛthagarthāḥ pṛthakprayojanāḥ | āha kiñcātaḥ
5.10.18
kāni punarāgamāntarāṇi cetasi nidhāyaivaṃ vatsaḥ pṛcchati ? purāṇetihāsadharmaśāstrāṇi vā, śaivapāśupatapañcarātrabauddhārhataprabhṛtīni vā | tatra śaivādīni tāvannirūpayiṣyāma | manvādipraṇītāni dharmaśāstrāṇi vedavattadarthānupraviṣṭaviśiṣṭakarmopadeśīni pramāṇameva | kasteṣu vicāraḥ ? teṣāntu pramāṇatvaṃ vedamūlatvenaiva kecidācakṣate | tathā hi na tāvanmanvādideśanā bhrāntimūlāḥ sambhāvyante, bādhakābhāvāt, adyāvadaparamlānādarairvedavidbhistadarthānuṣṭhānāt | nāpyanubhavamūlāḥ pratyakṣasya trikālānāvacchinnakāryyarūpadharmaparicchedadaśāsāmarthyāsambhavāt | na ca puruṣāntaropadeśamūlāḥ puruṣāntarasyāpi tadavagame pramāṇābhāvāt | bhāve vā manunā kimaparāddham ? asati hi mūlapramāṇe puruṣavacanaparamparāyāmeva kalpyamānāyāmandhaparamparāsmaraṇatulyatvaṃ durnivāram | na ca vipralambhakā atrabhavanto manvādaya evamupadiśe- bhrānteranubhavādveti | ebhyaḥ sakāśānmūlatvenāśrīyamāṇā codanaiva laghīyasī kalpanārahitā | dṛṣṭānuguṇyasāmarthyādityatra dṛṣṭānuguṇyasādhyatvāditi pāṭhāntaramanye vadanti, vyācakṣate ca dṛṣṭānuguṇaṃ sādhyaṃ yasyāḥ sā dṛṣṭānuguṇyasādhyā tadbhāvastattvam | yadetad dṛṣṭaṃ vedavidanuṣṭhānaṃ tadānuguṇyaṃ codanāmūlatve sati sādhyaṃ bhavati siddhyatītyarthaḥ |
5.10.19
paridṛśyamānamantrārtheti | 'yāṃ janā abhinandanti" iti mantrārthavādāt "aṣṭakāḥ kartavyāḥ" iti smṛteḥ; "dhanvanniva prapā asi tvamagne" ityataḥ "prapāḥ pravartayitavyāḥ" ityasyāḥ smṛterutthānam | viprakīrṇaśākhāmūlatvamiti | viprakīrṇā yāḥ kāścit kvacideva deśe paṭhyante na sarvāḥ sarvatra atastadarthasyaikatra ḍhaukayitumaśakyatvāt smṛtyupanibandhastadarthasaṃkalananimittakaḥ | utsannaśākheti | yāḥ śākhā anyaiḥ kaiścinna paṭhyante tā eva tu smṛtikārāḥ paṭhanti, tairanyākhyātrābhāvenotsāhamāśāṅkamānaistadarthaṃ granthopanivandhaḥ kṛtaḥ | ācamanādismārtapadārtheti | 'ācāntena kartavyam' 'śucinā kartavyam' iti smārttapadārthamiśrāṇāṃ vedistaraṇādīnāṃ darśanāt | upadeśena mantrān saṃprāduḥ | upadeśena śiṣyopādhyāyikayā aparebhyaḥ avarakālīnebhyaḥ śaktihīnebhyaḥ mantrān granthato'rthataśca saṃprāduḥ saṃprattavantaḥ | arthataśca mantrāṇāṃ jñānād dharmo'pi jñāto bhavati, karmaṇāṃ viśiṣṭaphalapradatvasya mantraiḥ prakāśanāditi |
5.10.20
bṛhadrathantaravidhyoriva 'bṛhatpṛṣṭhaṃ bhavati' 'rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavati' ityanayoḥ | vedamūlatvavādibhirapi kaiścidvikalpo vyākhyāta eveti | ayaṃ teṣāmāśayaḥ kila bharvādbhiḥ pratyakṣayā śrutyānumānikī śrutirbādhyata ityabhidhīyate | tatra brūmaḥ sā śrutirmanvādīnāṃ pratyakṣā apratyakṣā vā ? na tāvadapratyakṣā, manvādīnāmāptatvahāneḥ evañcātivirodhe'pyaprāmāṇyaprasaktiḥ | atha pratyakṣā, tadānīmidānīntanapratyakṣatvaṃ kvopayujyate teṣāṃ; pratyakṣatvena tasyāḥ prāmāṇyasiddheḥ prāmāṇyañced bṛhadrathantaraśrutyoriva virodhe vikalpaḥ kena vāryata ityādi | viṣayavibhāgena vā vikalpo vyākhyāsyata iti yathā prājāpatyāntu kṛtveṣṭi sarvavedasadakṣiṇām | ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pravrajed gṛhāt || iti saptamādye prābhākaraṭīkātātparyam | [ 1nanu yathākāryamupadeśa iti ayamāpatat satramityanena saha virodhe viṣayavibhāgo darśitaḥ | yaḥ paripakvakaṣāyaḥ vigatā..... rūpānnodakāt prāptiḥ sā hi
5.10.21
codayatyākṣipati padārthānupakārasiddhayarthitārthitvaḥ taṃ prati jāgamayaṃ vāda iti | na ca śrutismṛtivirodhodāharaṇamiti | 'prājāpatyaṃ śatakṛṣṇalaṃ caruṃ nirvapedāyuṣkāmaḥ' ityādau kāryasya kṛṣṇalatāpratipādakāni tāni parasparaviruddhaśrutyudāharaṇānyeveti bhaṭṭa ācaṣṭe | tathā……lakṣaṇasya tatropakārasya darśanānniyataparimāṇā hi hemakanusmṛtiriti bhāṣyakṛtodāhṛtam, anayośca virodhe hi sarvā veṣṭitāra…… rmaṃtyādibādhāprakaraṇārambhavaiphalyaṃ svarasata evāprāptatvāt; sāṅkhyāyane brāhmaṇa etat paṭhyata iti hi sa āha evamanyodāharaṇeṣvapi | ata eva……nucodako yena yenānārthī taṃ tamevākṣepsyati | kimidamucyate sotprāsamāha | sadācārasyāpyanibaddhasya vivāhe kaṅkaṇabandhanādeḥ | vikṣipta……yāgānāmupadeśenaiva dharmavidhānamiti na 'prakṛtivad vikṛtiḥ kartavyā iti | kānicit tadavirodhyeneti | na hi śaivādau vaidikānuṣṭhānanindādvāreṇa svakīya- 5 carīyānuṣṭhānapraśaṃsā | prathamaṃ kāryeṇa dharmāḥ sambadhyante | yathākāryanupadeśa iti pakṣaśravaṇe'tra vaidikāstasyāśca vratacaryāyā yugapadanuṣṭhānāsambhavād gṛha īśvaravadvikalpo bhavi......| sambaddhāste tasyaiva na kāryāntarasya | darśapūrṇamāsakāryād aindrāgnasaparyāśīṣṭyanuṣṭhānād vṛṣṭidarśanāt saṃvāda evamihāpi viśiṣṭamantrajapādito viṣādyapā teṣāṃ vihitattvād | aindrāgnādiṣṭopadeśataḥ prāptyabhāvāt prāptisiddhayaḥ | mīmāṃsakaddaṣṭyāsmaddaṣṭyā 10 vā smṛtīnāṃ prāmāṇye yo nyāyaḥ so'trāpi mā vābhūt tathāpi prathamastastenaiva prathamaṃ sambadhyanta iti pūrvapakṣayitvā niṣphalatvādyajeḥ saphalādīnāṃ prāmāṇyaṃ kathaṃ nirvahati |
5.10.22
ucyate, smṛtīnāmeva tāvanmīmāṃsakasya prāmāṇyaṃ......itikartavyatāṃ cākṣipati | prathamatastadākṣiptānāṃ dvāramātrapradarśanaparaśruteḥ | yathaivāṣṭakādivākyebhyo bādhārahitā kāryāvagatirutpadyate svataḥ prāmāṇyañca sthitam ato veda mūlatvakalpanā, tathehāpi bhaviṣyati ] | 15 athāṣṭakādismṛtīnāṃ vedamūlatvamupalabhyate naiśām iti aṣṭakādismṛtīnāmapi kuto vedamūlatvasamupalambhaḥ ? pratyakṣādimānāntarāṇāmasmin viṣaye'nāśaṅkanādanumānamarthāpattirvā | 'tasmin viṣaye pramāṇamanumānamastu' iti cenna, liṅgābhāvāt | 'aṣṭakādikāryaṃpratipattismṛtirliṅgamiti cet; manurhyaṣṭakāḥ kartavyā iti smarati, na cāpratipannasyāṣṭakādeḥ kāryatayā smaraṇaṃ saṃbhavati kāryapratipattiśca puṃso'tīndriyārthe dṛṣṭvābhāvād vedaṃ 20 vinā na sambhavatīti vedamūlatvakalpanam' iti | tanna; sarvaveṣṭanādinā vyabhicārāt | tathāhi 'audumbarīṃ sarvāṃ veṣṭayet' iti smarati; na ca tatsmaraṇasya vedamūlatvaṃ bhavadbhiraṅgīkṛtam | atha tatra "audumbarīṃ spṛṣṭvodgāyet" iti śrutibādhitatvānmūlāntarakalpanāyā abhāvānmithyātvam, na caivamaṣṭakādāvapīti vācyam, śrutibādhāyā anupalabbhāt | teṣu tatsāmānyena ca mithyātvāśaṅkāyāṃ svapnajñānasādharmyeṇa jāgrajjñānasyāpi mithyātvāśaṅkā 25 syāt | atha tatra "doṣajñāne tvanutpanne nāśaṅkā niṣpramāṇikā" ityāśaṅkānirāsaḥ, tarhyevaṃ manvādismṛtāvapi bhaviṣyati | na, niyamāsiddheḥ | yadi hi vahnyabhāve kvacidapi dhūmo dṛśyeta tadā kiṃ śakyeta vaktuṃ yatraiva dhūmo dṛṣṭastatraiva vahniṃ vinā bhavatvanyatra punardahanādeva dhūma iti;
5.10.23
evaṃ yatra smaraṇaṃ vedamūlatvaṃ vinopalabdhaṃ sarvaveṣṭanādau tatra vedamū- 5 latvaṃ vyabhicaratu nāma, anyatra tu vedamūlatvāvyabhicāri smaraṇamiti | yato niyamasyāvinābhāvasya niścayo'numānasya mūlam | tasya cāsiddhirviparyayasambhāvanāyāmapi, kiṃ punarviparyayadarśane'pi | viparyayaśca darśitaḥ | yat punaḥ “doṣajñāne tvanutpanne” iti tat pratyakṣābhiprāyeṇa, yato na pratyakṣaṃ liṅgavanniyamaniścayāpekṣaṃ svaviṣayaṃ paricchinatti | kiṃ tarhi ? bodhasvabhāvatvādeva | atastatra satyāmapyāśaṅkāyāṃ na niyamāsiddhiḥ | niścita- 10 niyamasya gṛhītāvinābhāvasya tu liṅgasya liṅgatvāt kathaṃ viparyayadarśane'pi liṅgatvam ? athārthāpattito manvādismṛtīnāṃ vedamūlatvaniścayaḥ smṛtidāḍharcamanyathānupapadyamānaṃ vedamūlatvaṃ kalpayati iti, tanna | sarvaveṣṭanādāvanyathāpyupapatterdṛṣṭatvād bhaṭṭapakṣe, prābhākarairevaṃvidhārthāpattyanabhyupagamācca | ‘nanu kalpayitvā manvādīnāṃ pratārakatvamanyathāpyupapapatteriti vaktuṃ na śakyate, tādṛśāñca mahātmanāṃ doṣavattvakalpanāyāṃ bahuduṣṭakalpanā 15 prāpnoti’ | na | saṃsāriṇāṃ rāgādibahulatvena dṛṣṭatvāt puruṣaviśeṣānabhyupagamācca na kācit kalpanā | taduktam ‘sarvadā cāpi puruṣāḥ prāyeṇānṛtavādinaḥ’ iti | athaivaṃ vedamūlatvānabhyupagame'ṣṭakādivākyebhyo'vagatermithyātvaṃ prāpnoti, kāraṇābhāvāt | tanna | kāraṇābhāvaniścaye bhavataḥ pramāṇābhāvāt, aniścite ca kāraṇābhāve'ṣṭakādivākyebhyaḥ pratipatterudbhavantyā apratipattitvāsiddhiḥ |
5.10.24
yadi pratipatterapratipattitvaṃ neṣyate bhavatā 20 tadasyāḥ pratipatterbhavataḥ kiṃ janakaṃ pramāṇamiti ced, vākyameva | mama hi pratyakṣapakṣapātino niyamaniścayānapekṣād vākyādavagatirutpadyate | na ca pareṇa mūlakāraṇābhāvo niścetuṃ śakyate, saṃbhavād vedasaṃyogasya traivarṇikānām | traivarṇikā hi manvādayaḥ, teṣāñca traivarṇikatvādeva vedasaṃyogaḥ sambhāvyate | sambhavamātreṇa cābhāvaniścayo nirasituṃ śakyate | uktañca ‘sambhavamātranirasanīyaścābhāvo nāśaṅkitasiddhimapekṣate |’ evaṃ parokte 25 kāraṇābhāvaniścaye niraste niṣpratipakṣāvagatiḥ pramāṇam | na ca kāraṇasadbhāvaniścayā- bhāvāt kāraṇābhāvo'pi sambhavatīti sambhavamātreṇānubhavaviruddhakāraṇabhāvaḥ śakyate vaktuṃ, yathoktam 'doṣajñāne tvanutpanne' iti | anyenāpyuktam 'bādhake sati sa nyāyaḥ, nānubhūtaṃ tyaktavyam' | liṅge punarnigamaniścayāpekṣāvagatiriti nāyaṃ nayaḥ samasti | ata eva prāṅnayena vedamūlatvaniścayābhāvād bhāṣyakṛtā 'sambhavād vedasaṃyogasya" ityayuktam, anyathā niścayo vaktavyaḥ, na sambhavamātram | ata eva na vācyaṃ 'vedasaṃyoga eva vedamūlatve pramāṇaṃ bhaviṣyati' iti, aniścaye pramāṇatvāsiddheḥ | atra śāstre smṛtyadhikaraṇe prabhākaraṭīkā sarvatropayujyate granthagauravabhayāt tu na pradarśitā | tadevaṃ yathā smṛtyādivākyebhyo'vagaterutpadyamānāyā mūlakāraṇābhāvena parairmithyārūpatā śaṅkitā sā traivarṇikānāṃ vedasambandhasya sambhavamātreṇa kāraṇābhāvaniścayanirākaraṇena nirastā |
5.10.25
bhavanti hi manvādayastraivarṇikatvād vede'dhikṛtāḥ, asti teṣāṃ vedena sambandhaḥ tat kadācid veda eva mūlakāraṇaṃ sambhavatīti, evaṃ cet kathamekāntena kāraṇābhāvaniścaya iti, tathā śaivādiśāstrebhyo'pyavagaterutpadyamānāyā ayameva nyāyaḥ, tatkartṛṇāmapi vedasaṃyogaḥ kenāpahnuyate | atastatrāpi mūlakāraṇābhāvaniścayaḥ sambhavamātreṇa nirasanīya eva | tathā ca pañcarātrādau bhagavatsaṅkarṣaṇāyastraivarṇikā avicchedena kartāraḥ smaryanta eva | na ca vidvajjanānādarasteṣām vidbhidviḥ parivrājakavarairapi tadādaraṇāt turye ca jñānakāṇḍe bhagavad bādarāyaṇasūtravṛttikṛtā bhagavatpuṣkaṃrākṣeṇa parivrājakamukhyena pañcarātrādervedamūlatvamaṅgīkṛtam | tatsūtrakṛto'pi 'vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ' iti vadatastatprāmāṇyamabhipretamiti lakṣyate | asya sūtrasyārthamāhuḥ "jñānānutpattikṛtaṃ saṃdehanibandhanaṃ viparyayahetukaṃ vā apramāṇaṃ bhavati | tadetat trividhamapi pañcarātrādiṣu nāsti | 'vijñānādibhāve' vijñānaṃ tāvat tebhya utpadyata iti vijñānānutpattilakṣaṇāprāmāṇyanirāsaḥ | ādigrahaṇāddhi saṃśayaviparyayayoḥ paryudāsaḥ | vāśabdaḥ pakṣāntaranivṛttyarthaḥ | atastadapratiṣedhaḥ prāmāṇyāpratiṣedha ityartha ityalaṃ bahūktyā |” ye'pi vedavidāmagrayā iti | tathā hi bhārate
5.10.26
pañcarātrañca sāṅkhyañca vedāḥ pāśupataṃ tathā | jñānānyetāni rājendra viddhi nānā matāni ca || iti || jñāyate'neneti vyutpattyā vidyāparyāyeṇa jñānaśabdena vedasamakakṣatayā nirdiśan pañcarātrādīṃsteṣāṃ vedavat prāmāṇyamabhyanujānāti | tathā droṇaparvaṇi pitṛvadhāmarṣitamaśvatthāmānaṃ svayameva sāntvayituṃ ''bhavatā liṅgamūrtiḥ śivo nārcito yathā keśavārjunābhyāṃ prāgbhave'rcitaḥ, ato na parājetuṃ śakyo bhavatā | viramyatāmato'sadagrahāt'' iti bhaṅgyā śaivaśāstraprasiddhaliṅgārcanastutiṃ vadatā tacchāstraprāmāṇyamanumanyate | dānadharmeṣu ca tacchāstraprasiddhāṃ dīkṣāmupamanyunā kṛṣṇāya pratipāditāṃ darśayaṃstadeva śaivaśāstrāṇāṃ prāmāṇyaṃ sphuṭīcakāra mo(atraṭīkā granthastruṭitaḥ) tyatharvaśirasi mūlamantrabhūto'pyupalabhyata eva | bauddhādīnāntu traivarṇikānādarād vedamūlatvānabhyupagamācca nāyaṃ nayaḥ samastīti | tadevaṃ mīmāṃsakaddaṣṭyā naiyāyikamatāśrayaṇena vyāsādivedaviddaṣṭyā ca smṛtivacchaivādiśāstraprāmāṇyamiti siddham | saṃsāramocakā iti | ye ghūkacaṭakanyāyena prāṇivadhaṃ dharmamicchanti | niṣiddhasevanaprāyamiti | yaduktam vinnadhārā mṛtañcaiva medo rudhirameva ca | pavitraṃ bhairave tantre sādhakānāṃ na saṃśayaḥ || iti || tato yadyapi siddhiḥ syādākāśagamanādikā |
5.10.27
niraste hi jātivādāvalepa iti | brāhmaṇo'smīti yo jātivādastatkṛto'valepo darpo jātivādāvalepaḥ | yadāha vedaprāmāṇyaṃ jātivādāvalepastīrthe snānecchā kasyacit kartṛ vādaḥ | saṃtāpārambhaḥ pāpahānāya ceti dhvastaprajñānāṃ pañcaliṅgāni jāḍace ||iti|| ye'pyanye keciditi | nāthavādyādayaḥ | yathāhūḥ mātā ca bhaginī caiva tathānyā yā svagotrajā | gamyā'parā tvagamyeti nātha evaṃ kilābravīt || ityādi || vaidikān arthān antarāntareti | vaidikān bhūtadayādīn | kecid viplāvayantyapi | yathā pratipāditaṃ 'ko'yaṃ mahājano nāma' ityādi | puruṣaśīrṣeti | 'puruṣaśīrṣamupadadhāti', 'surāgrahaṃ gṛhṇāti', 'gāmālabhata' ityādiṣu | vacanāntaraviruddham | "nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasneham" ityādiviruddham | ekatra te śreyasīti | niḥśreyase, sarveṣāṃ tadarthatvāt | kūṭasthanityatveti | ātmā kūṭastho'vicaladrūpaḥ san nityaḥ, jñānasantānastu avicchedena pravahat pravāha iti | kvacidvā tadbhāve'pīti | yathā nityānandasyātmano'vasthānaṃ mokṣa iti kecit, anye citimātrasya pariśuddhasya cittasantānasya, itare viśeṣaguṇaviyuktasyātmana ityupeye bhedaḥ | na ca hṛdayakrośaneti | hṛdayakrośanaṃ vicikitsā | anyadarśanābhyāseti | punaḥ punaryadabhyastaṃ 'nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasneham' ityādidarśanaṃ tatsaṃskāravāsitāntaḥkaraṇānām | yattvagnīṣomīyādipaśuhiṃsā itikarttavyatāṃśasthā, yasyāṃ ṛtvartho hi śāstrādavagamyate iti baidī pravṛttistasyāmapi kāruṇiko lokaḥ savicikitso bhavati vadati ca "yatra prāṇivadho dharmastvadharmastatra kīdṛśaḥ" iti | na caitāvatā vedasyāprāmāṇyam, evamāgamāntareṣvapi bhaviṣyati |
5.10.28
bhavatu kāmaṃ hṛdayotkampaḥ, tasyāṃ hiṃsāyāṃ vidheravyāpārāt | kathamavyāpāraścet tadāha karaṇāṃśopanipātinī hīti | 'śyenenābhicaran yajeta' ityatra hi śyenayāgābhicārayorupāyopeyatāparijñānamātre'dhikāre vidhervyāpāraḥ, pravṛttau tu tatra vidhirudāste 20 lipsātastatra pravṛttisiddheḥ | taduktam 'yasmin prītiḥ puruṣasya tasya lipsādyaṃlakṣaṇā' iti| kratvarthaḥ punaḥ kratūpakārako yo'gnīṣomīyapaśvālambhādistasya phalaṃ prati karaṇatvasya sākṣādanavagamāt tatra lipsātaḥ pravṛtterabhāvaḥ, pravṛttau cāsatyāṃ setikarttavyatākasya kratoranirvāhāt | tatra śāstravidhireva pravartakaḥ | taduktaṃ bhāṣyakṛtā "ṛtvartho hi śāstrādavagamyate" iti | ato'sāvabhicāro'vaidhaḥ śāstrāvihita iti | tathāpyadhikāri25 bhedeneti | yastajjanyaphalakāmastadapekṣayā | śatrā lakṣitaniṣedhamiti | abhicaranniti hi śatṛpratyayo lakṣaṇe | lakṣaṇañca pūrvasiddhaṃ bhavati | 'śayānā bhuñjate yavanāḥ' iti keṣāñcinmate sarveṣāmevāgamānāmīśvarapraṇītatvam anye manyante sarvāgamānāmīśvara eva bhagavān praṇeteti | sa hi sakalaprāṇināṃ karmavipākamanekaprakāramavalokayan karuṇayā tānanugrahītumapavargaprāptimārgaṃ bahuvidhamutpaśyannāśayānusāreṇa keṣāñcit kvacit karmaṇi yogyatāmavagamya taṃ tamupāyamupadiśati | svavibhūtimahimnā ca nānāśarīraparigrahāt sa eva saṃjñābhedānupagacchati arhanniti kapila iti sugata iti | sa evocyate bhagavān | nānāsrvajñakalpanāyāṃ yatnagauravaprasaṅgāt |
5.10.29
nanu buddhaḥ śuddhodanasyāpatyaṃ sa kathamīśvaro bhavet ? parihṛtametad bhagavatā kṛṣṇadvaipāyanena yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham || iti| śarīrameva śuddhodanasyāpatyaṃ nātmā | ataḥ pratiyugaṃ viṣṇureva bhagavān dharmarūpeṇāvataratītyāgamavidaḥ pratipannāḥ | nanu vedasamānakartṛkeṣvāgamāntareṣu kathaṃ tādṛśo mahājanasaṃpratyayo nāsti ? evaṃ nāsti| tena vartmanā bhagavatā katipaye prāṇino'nugṛhītāḥ, yeṣāṃ tādṛśa āśayo lakṣitaḥ| vaidikena tu vartmanā niḥsaṃkhyakāḥ prāṇino'nugṛhītā iti tatra mahānādara āga- .5 yat kiñcit sṛṣṭaṃ tadidānīṃ sarvāgamaprāmāṇyapratipādanāvasara udghāṭayati-apare manvādismṛtivat kartṛsāmyasyāsambhave'pyataḥ | pramāṇaṃ vedamūlatvād vācyā sarvāgamā smṛtiḥ || yaḥ kaścit kasyaciddharmo manunā parikīrtitaḥ | sa sarvo'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ ||
5.10.30
punarvedamūlatveneti | ajāmekāmiti | “ajāmekāṃ lohitakṛṣṇaśuklāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ | ajo hyeko bhajamāno'nuśete jahāti caināṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ |” iti | atra lohitaśuklakṛṣṇagrahaṇena rajaḥsattvatamorūpatāṃ tasyā āha | anuśete punaḥ punastayā sambandhaṃ bhajate | munayo vātaraśanā iti | vāta eva raśanā vāso granthanaṃ yeṣāṃ te vātaraśanā ato vāsaso'bhāvādeva vātasteṣāṃ raśanā ata eva nirgranthā bhaṇyante | rasanā iti tu pāṭhe rasyata āsvādyata iti rasanaṃ bāta eva rasanaṃ yeṣāṃ vāyubhakṣā ityarthaḥ | evaṃ raktapaṭaparigraheti | tathāhi raktapaṭadarśanasaṃsthopaniṣadvākyamudāharati“paulkaso'paulkasaścāṇḍālo'cāṇḍālo brāhmaṇo'brāhmaṇaḥ śramaṇo'śramaṇaḥ” ityādi taddarśayati | prasiddhāmalamārgapravṛttaṃ śramaṇamācakṣate, 'śrāmaṇyamamalo mārgaḥ' iti hi te āhuḥ itiḥ prabhṛti ṭīkāgrantho madhye khaṇḍitaḥ | ‘citrayā yajeta paśukāmaḥ’ putrakāmaḥ ‘putreṣṭyā yajete’ti śrūyate | na ceṣṭacanantaraṃ putrapaśvādiphalamupalabhyate | tasmādasatyāḥ citrādicodanāḥ |
5.10.31
nanu ca yaḥ paśukāmaḥ sa iṣṭiṃ kuryāditiyāneva vākyārthaḥ | tatra yāgāt paśavo bhavantīti etadeva tāvadupapādyam | te ca bhavanto'pyanantarameva bhavantītyetad durupapādanam | ataḥ kathaṃ na satyārthatvaṃ citrādicodanānām ? ucyate, yāvajjīvaṃ yajeta yāvajjīvaṃ juhuyāditi jīvanavadasādhyamānapaśukāmanaiva nādhikāriviśeṣaṇaṃ bhavitumarhati, paśūnāṃ tataḥ karmaṇaḥ siddhiranababudhyamānasya tatrādhikāra eva na sampravarttate eva iti nirṇayate etat | ānantaryamapi karmasvabhāvaparyālocanenaiva gamyate, samanantaraphalatvena karmaṇāṃ dṛṣṭatvāt | āha ca ‘karmakāle ca phalena bhavitavyam, yatkālaṃ hi mardanaṃ tatkālaṃ mardanasukhami’ti | adhikāryapi paśvādyabhāvaparitapyamānamānasa eva karmaṇyadhikriyate yadi sadya eva tataḥ phalamāsādayet | kālāntare ca karmaṇaḥ pradhvaṃsāt kutaḥ phalam ? āha ca ‘yadā tāvadiyaṃ vidyamānāsīttadā phalaṃ na dattavatī yadā phalamutpadyate tadāsau nāsti, asatī kathaṃ phalaṃ dāsyatī’ti | api ca kālāntare phalasyānyat pratyakṣaṃ kāraṇamupalabhyate sevādi | tasmiṃśca kāraṇe dṛṣṭe sati ko nāma sūkṣmadṛṣṭiradṛṣṭaṃ citrādikāraṇaṃ kalpayet ? tasmādasatyāścitrādicodanāḥ, pratyakṣādipramāṇaparicchedayogyārthopadeśatve satyapi tatsaṃvādaśūnyatvāt, evaṃvidhavipralambhakavākyavat |
5.10.32
......ca niṣedhena nivartate tathā nindayāpīti samā vṛttiḥ | itarapraśaṃsārthamapi nindā bhavati yathā 'prāpya gāṇḍīvadhanvānaṃ viddhi kaurava tān striyaḥ' iti na kevalaṃ pratiṣedhāyeti yo manyeta tamapi pratyāha na hi nindā nindyaṃ ninditumityādi | triḥ prathamāmiti | sāmidhenyaḥ samidhāmagnau prakṣepaṇamantrāḥ, tasya prakṣepaṇākhyasya karmaṇo hi prakāśako'sau mantraḥ, tacca sakṛduccāritenāpi tena śakyate kartuṃ prakāśanamiti triruccāraṇaṃ punaruktam | ekādaśa ca te mantrāḥ paṭhyante, 'pañcadaśa sāmadhenīranubrūyāt' iti ca śrūyate, ataḥ prathamottamayostriruccāraṇaṃ pañcadaśasaṅkhyāsampattyarthaṃ kriyate | ttamayoḥ sāmidhenyostrirvacanāt paunaruktyam | sakṛdanuvacanena tatprayojanasampatteranarthakaṃ trirvacanam | tasmāditthamanṛtavyāghātapunaruktadoṣakaluṣitatvādapramāṇaṃ vedaḥ | tadāha sūtrakāraḥ “tadaprāmāṇyamanṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ” putrakāmeṣṭihavanābhyāseṣviti |
5.10.33
atra samādhimāha “na | karmakartṛsādhanavaiguṇyāditi” | ayamāśayaḥ aprāmāṇyasādhanamanṛtatvaṃ parairuktam, anṛtatve ca sādhanaṃ phalādarśanam, etaccānaikāntikam, anyathāpi phalādarśanopapatteḥ | kiṃ vedasyāsatyārthatvādatra phalādarśanam uta kartrādivaiguṇyāditi ? na viśeṣaheturasti | nanuna kadācidapi karmasamanantarameva phalamupalabdhamiti tadanṛtatvameva tadadarśanakāraṇaṃ na kāraṇavaiguṇyamiti, tadayuktam | aviguṇāyāṃ kārīryāṃ prayuktāyāṃ sadya eva vṛṣṭerdarśanāt | na ca tat kākatālīyam, āgamenānvayavyatirekābhyāñca tatkāraṇatvadarśanāt | putrādistvaihikamapi phalaṃ vastusvabhāvaparyālocanayaiva na sadyo bhavitumarhati | na hi nabhasastadānīmeva vṛṣṭiriva nipatati putraḥ, strīpuṃsayogakāraṇāntarasavyapekṣatvāttadutpatteḥ | paścādiprāptistu kasyaciduttarakāle'pi dṛśyate pratigrahādinā | tathā hyasmatpitāmaha eva grāmakāmaḥ sāṃgrahaṇīṃ kṛtavān | sa dṛṣṭisamāptisamanantarameva gauramūlakaṃ grāmamavāpa | nanvevaṃ tarhi pratigrahādyeva dṛṣṭaṃ kāraṇamastu paścādeḥ putrasya ca strīpuṃsayogaḥ, kimiṣṭeḥ kāraṇatvakalpanayeti ? maivaṃ vocaḥ | satsvapi ca dṛṣṭeṣu kāraṇeṣu tadadarśanād iṣṭiprayogānantaraṃ caitaddarśanādiṣṭikṛtaṃ strīpuṃsayogādikāraṇatvamiti niścīyate | kiñca
5.10.34
taduktam, taccaitra hi kāraṇaṃ śabdaśceti | yatra punaraviguṇe'pi karmaṇi prayujyamāne kālāntare'pi putrapaśvādiphalaṃ na dṛśyate tatra tīvraṃ kimapi prāktanaṃ karma pratibandhakaṃ kalpanīyam | yathoktam "phalati yadi na sarvaṃ tat kadācittadeva dhruvamaparamabhuktaṃ karma śāstrīyamāste" iti | karmādivaiguṇyagrahaṇamupalakṣaṇārthamṛṣiṇā prayuktam | na tu vedasyāprāmāṇyakalpanā sādhvī sādguṇye karmaṇaḥ prācuryeṇa phaladarśanāt | bhūtasvabhāvavādaśceti | śarīrārambhakāṇi yāni bhūtāni teṣāmīdṛk kaścit svabhāvaviśeṣo yat kānicideva paścādibhiḥ sambadhyante kānicinneti | taccaiva hi kāraṇam iti | śābaraṃ bhāṣyam 'yacca kālāntare phalasyānyat pratyakṣaṃ kāraṇamastīti | naiṣa doṣaḥ" iti | ataḥ paraṃ sthitam | yadyapi pratyakṣataḥ sevādināṃ kāraṇatvamavagamyate tathāpi śabdāt 'citrayā yajeta paśukāmaḥ' ityādeścitrādīnāmapi kāraṇatvāvagamaḥ; yathā pratyakṣaṃ pramāṇaṃ tathā śabdo'pītyarthaḥ | karmādivaiguṇyagrahaṇamiti | yathā karmādivaiguṇyāt phalaṃ na bhavati evaṃ tīvraprāgbhāvikarmīntarapratibandhādapīti | nanu kathamevaṃprāyāḥ kalpanāḥ sthāpyante, kimābhirityāśaṅkyāha-na tu vedasyāprāmāṇyakalpaneti | sādguṇye karmaṇa iti | araṇinirmathanasādguṇyena kutā'gnyutpattidarśanādanyathā cādarśanāditi | nāviśeṣapravartinīmiti | 'citrayā paśukāmo yajeta' citrātaḥ paśavo bhavantītyetāvatyevāviśeṣeṇa codanaiṣā sthitā, na punaranantaraṃ bhavantīti viśeṣe'pītyarthaḥ |
Linked texts (1)
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit