Pramāṇa · Search · About · API

Vratakhanda 114.p2

Vratakhaṇḍa 114.p2

Language
Sanskrit

114.p2.1

atha dvādaśīvratāni
bhaktā viṣṇoḥ sūrihemādriṇeha
prastūyante dvādaśīsthavratāni
kṛtvā yāni prāṇinolaṅghayanti
taṃ durbārāsārasaṃsārapāraṃ
viṣṇudharmottarāt
rāma uvāca
upavāsāsasarthānāṃ kiṃ syādekamupoṣitaṃ
mahāphalaṃ mahādeva tanmamācakṣva pṛcchataḥ
kṛṣṇa uvāca
yā rāmaśravaṇopetā dvādaśī mahato tu sā†
tasyāmupoṣitaḥ snātaḥ pūjayitvā janārddanaṃ
prāpnotyayatnāt dharmajña dvādaśadvādaśīphalaṃ
dadhyodanayutaṃ tasyāṃ jalapūrṇaṃ ghaṭaṃ dvije
vastrasaṃveṣṭitaṃ dattvā chatropānahameva ca
na durgatimavāpnoti jāti magrāñca vindati
akṣayaṃ sthānamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
śravaṇadvādaśīyoge budhavāro bhavedyadi
atyantaṃ mahatī nāma dvādaśī sā prakīrttitā
snānaṃ japyaṃ tathā dānaṃ homaṃ śrāddhaṃ surārcanaṃ
sarvvamakṣayamāpnoti tasyāṃ bhṛgukulodvaha
tasmin dine tathā jāto yatra kaścana saṅgame
svargaṅgāsnānajaṃ rāma phalaṃ prāpnotyasaṃśayaṃ
śrāvaṇe saṅgamāḥ sarvva parapuṣṭiṃ† pradāḥ sadā
viśeṣāt dvādaśīyukte budhayuktā viśeṣataḥ
tathaiva dvādaśī proktā budhaśravaṇasaṃyutā
tṛtīyā ca tathā proktā sarvvakāmaphalapradā
tathā tṛtīyā dharmajña tathā pañcadaśī śubhā
brahmavaivarttapurāṇe
nabhasye phālgune māsi yadi vā dvādaśī bhavet
śuddhaśravaṇasaṃyuktāsaṅgamo vijayā smṛtā
vāridhānīpradāno syāddadhyodanasamāyutā
pretayonau na jāyeta pūjayitvā ca vāmanaṃ
vaṃśaḥ samuddhatastena muktaṃ pitṝṛṇañcaso
yudhiṣṭhira uvāca
upavāsāsasarthānāṃ sadaiva puruṣottama
ekayā dvādaśī puṇyā tā upoṣya samāmaca
śrīkṛṣṇa uvāca
māsi bhādrapade śuklā dvādaśī śravaṇānvitā
sarvvakāmapradā puṇyā upavāse mahāphalā

114.p2.2

saṅgame saritāṃ snātvā dvādaśīṃ samupoṣitaḥ
samagraṃ samavāpnoti dvādaśadvādaśīphalaṃ
dvādaśyāmupavāsīca trayodaśyāntu pāraṇaṃ
nimiṣamapikarttavyamityājñā parameśvarī
budhaśravaṇasaṃyuktā saiva cet dvādaśī bhavet
atīva mahatī tasyāṃ sarvaṃ hatamihākṣayaṃ
dvādaśī śravaṇopetā yadā bhavati bhārata
saṅgame saritāṃ snātvā gaṅgādisnānajaṃ phalaṃ
sopavāsamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
jalapūrṇaṃ tadā kumbhaṃ sthāpayitvā vicakṣaṇaḥ
pañcaratnasamopetaṃ sopavītaṃ supūjitaṃ
tasya skandhe sughaṭitaṃ sthāpayitvā janārddanaṃ
yathā śaktyā svarṇamayaṃ śaṅkhacakra vibhūṣitaṃ
sthāpayitvā vidhānena sitacandanacarcitaṃ
sitavastrayugacchannaṃ chatropānadyugānvitaṃ
śrīṃ namovāsudevāya śiraḥ saṃpūjayettataḥ
śrīdharāya mukhaṃ taddat vaikuṇṭhāya dṛśo namaḥ
namaḥ śrīpataye vaktaṃ bhujau sarvvāstradhāriṇe
vyāpakāya namaḥ kukṣī keśavāyodaraṃ namaḥ
trailokyajanakāyeti meḍhraṃ saṃpūjayennaraḥ
sarvvādhipataye jaṅke pādau sarvvātmane namaḥ
anena vidhinā rājan puṣpai dhūpaiḥ samarcayet
tatastasyāgrato deyaṃ naivedyaṃ ghṛtapācitaṃ
modakāṃśca navān kumbhān śaktyā dadyācca dakṣiṇāṃ
evaṃ saṃpūjya govindaṃ jāgaraṃ tatra kārayet
prabhāte vimale snātvā saṃpūjya garur̤adhvajaṃ
puṣpadhūpādi naivedyaiḥ phalaiścai stai suśobhanaiḥ
puṣpāñjaliṃ tato datvā mantrametamudīrayet
namo namaste govinda budhaśravaṇasaṃjñaka
aghoghasaṃcayaṃ kṛtvā sarvvasaukhyaprado bhava
anantaraṃ brāhmaṇedaṃ vedavedāṅgapārage
purāṇajñe viśeṣeṇa vidhivaktaṃ pradāpayet
prīyatāṃ devadeveśomama nityaṃ janārddana
hemādriḥ| [vratakhaṇḍaṃ 15 adhyāyaḥ

114.p2.3

anenaiva vidhānena nayāstīre narottama
sarvvaṃ 'nivarttayedyasyagekabhaktāratopi san
kṛṣṇa uvāca
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanaṃ
mahatyāścaryyahṛtaṃ bhūmipāla śṭaṇuṣva tat
deśo deśorako nāma tasya bhāge tu paścime
prativājagmaturddeśo sarvvasatvabhayaṅkaraḥ
sutaptasikatā bhūmiryatra śkṛṣṭā mahoragāḥ
alpakāyadrumākīrṇā mṛtaprāṇisamākulā
śamīkhadirapālāśakarīraiḥ polubhistathā
satpattatrabhīmadrumāḥ pārtha kaṇṭha kairāviṣṭā dṛḍhaiḥ
gandharvāṇigaṇākīrṇā tatrabhūdṛṣyate kvacit
atarko tāpaviṣamā bhūstṛṣṇā puruṣokhaga
jvalitāgnisamañcaiva yat kiñcittatra dṛśyate
tathāpi jīvā jīvanti sarvvakarmanibandhanāḥ
modakaṃ nītyakṣārājamuvanta tatra valāhakāḥ
kadācidapi dṛśyante plavamānā vihaṅgamāḥ
sakāntaragatiḥ kauśvicchubhistṛṣitaiḥ samaṃ
uddhāntajīvitā rājan dṛśyante vihagottamāḥ
utaplutyotaplutyatarasā mṛgaḥ saikasatāṅkataḥ
mriyate caiva majjanti jaleḥ saikatasetuvat
tasmiṃstathāvidhe deśe kaścidvaivavaśāiṇik
nijasārthaparibhraṣṭhaḥ praviṣṭo mahajjala
uttavānvalināptañcācirmāsān bhīmadarśanāt
babhrāmodbhrāntahṛdayaḥ kṣuttṛṣāmramakalpitaḥ
kva grāmadya jalākāṅkṣī yāsyāmi na budhopamaḥ
kathamiti dadarśārtto tṛṣṇāvyākulendriyaḥ
śvāruyavatsthiracaraṇā dhāvamānāntitastata
pretaskandhasamārūr̤hamekaṃ vicitradarśanaṃ
dadarśa bahubhiḥ pretaiḥ samantātparivārinaṃ
āgacchamānamavyagraṃ stutiśabdapuraḥsaraṃ
pretaskandhānmahīṃ gatvā tasyāntikamupāgamat
sobhivādya vaṇikaśreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt
asmin ghoratare deśe bhavataḥ kathamāgamaḥ
tamuvāca vaṇigdhīmān sārthabhraṣṭaśme vane

114.p2.4

praveśo daivayogena pūrvakarmakṛtena tu
tṛṣṇā me bādhate sārthaṃ kṣuha moyaṃ bhṛśaṃ tathā
prāṇāḥ kaṇṭhamanuprāptā vacanaṃ nṛpatova me
atropāyaṃ na paśyāmi jīveyaṃ nṛpa kenacit
kṛṣṇa uvāca
ityevamukto pretastaṃ vaṇijaṃ vākyamabravīt
putrāmamidamutsṛjya pratīkṣa samujharttakaṃ
kṛtamatithyo mayā rājan janiṣyasi yathāsukhaṃ
evamuktastathā cakre sa vaṇik tṛṣṇayārdditaḥ
madhyāhnasamaye prāpte tatastaddeśamāgataḥ
samāsatacchāyāṃsoṅka vāridhāṇo manoramā
dadhyodanasya yuktena varddhamānena saṃyutām
avatīryya tatastvagrā praddadātoṣṭaye tadā
teṣāṃ gāmapradānena vaṇik tṛptimupāgataḥ
viṣṭaṣṇo vijvaraścaiva kṣaṇena samapadyata
tatastu pretasaṃ ghasya tasyādvāgaṃ samādadau
dadhyodanānnapānīyaitpretāstṛptiṃ parāṅgatāḥ
atithiṃ tarpayitvā ca pre talokaṃ ca sarvvaśaḥ
tataḥ svayama bhubhuje bhuktaśeṣaṃ yathāsukhaṃ
tasya bhuktavatastvagra pānīyaṃ cākṣayaṃ yayo
pre tādhipatayastasya vaṇigvacanamabravīt
āścaryya metatparamaṃ vanesmin pratibhāti me
annapānasya saṃprāptiḥ paramasya kutastava
stokena ca tathānnena bibharṣi suvaḍūna pṛthak
drumamaste kathaṃ talpe nimmāṃ sābhiścakuruṣavaḥ
aparaśca kathaṃ sneha samavāpaparicaye
kṛtāvāsaṃ vakaṃ kasya santapto nirjale vane
tṛṣṇāyāsi kathaṃ grāsamāce ṣeṣu bhavānapi
kastvamasyāṃ sughorāyāṃ guhāyāṃ tuṣṭatītasaḥ
tadeta cchaṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ mama
evamuktaḥ sa vaṇijā preto vacanamabravīt
śṛṇu bhadra pravakṣyāmi duṣkṛtaṃ karmma cātmanaḥ
śākale nagare ramye ṣahamāsaṃ sudurmatiḥ
vaṇik sannaḥ purā kālo tītordhva kuryyamayānaca

114.p2.5

sākale nagare ramye nāstikasya durātmanaḥ
dhanalobhātmayā tatra na kadā vittabheditam
na dattā bhikṣave bhikṣā tṛṣṇāya jaladena ca
prativeśastu tatrāsīdbrāhmaṇo guṇavān mama
śravaṇadvādaśīyoge māsi bhādrapade tathā
saha kaścittayā sārddha toṣīṃ nāma nadīṃ yayau
tasyāśca saṅgamaṃ puṇyaṃ yatrāsīccandraśaṅgayā
candrabhāgā somasutā tatrāsautkarṇanandinī
tapaḥśītoṣṇasalile saṅgame sumanohare
śravaṇa dvādaśīyoge snānaścaiva tathoṣitaḥ
candrabhāgasya toyasya vāridhānpotavān dṛḍhaṃ
dadhyodanayutaiḥ sārddha saṃpūrṇvairvarddhamānakaiḥ
chatropānadyugaṃ vastraṃ pratimāṃ vidhivannaraiḥ
pradadau vipramukhyāya rahasyagno mahāmuniḥ
vittasaṃrakṣaṇārthāya tasyāpi ca tato mayā
sopavāsena dattā vā paridhātisuśobhanā
candrabhāgasya pradadau vipra puṣpayutā tadā
etat kṛtvā gṛhaṃ prāptaḥ tataḥ kālena kenacit
pañcatvamahamāsādya nāstiktyāt pretatāṃ gataḥ
asyāmaṭavyāṃ ghorāyāṃ tathā dṛṣṭāstvayānagha
brahmasvahāriṇastvete pāpāḥ pretatvamāgatāḥ
paradāraratāḥ kecit svāmidroharatāḥ pare
mitradroharatāḥ keciddiṣṭe'smiṃstu sudāruṇe
mamaite vipado yātā annapānakṛte'nagha
akṣayo bhagavān viṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ
yaddīyate tamuddiśya kṣayaṃ tat prakīrttitaṃ
mayā vihīnāḥ kiṃ tasmin vane'smin bhṛśadāruṇe
pīr̤āmanubhaviṣyanti dāruṇāṃ karmmayonijāṃ
eteṣāṃ tvaṃ mahābhāga mamānugrahakāmyayā
anekanāmagotrāṇi gṛhīyāstvakhilena ca
asti codyāgatā caiva tava saṃpuṭikā śubhā
himavatyāṃ tathāsādya yatra tvanviṣyate nidhiṃ
gayāśīrṣaṃ tato gatvā śrāddhaṃ kuru mahāmate
ekamekamathoddiśya pretaṃ pretaṃ yathāsukhaṃ

114.p2.6

evaṃ saṃbhāṣyamāṇo'sau taptajāṃbūnadaprabhaḥ
vimānavaramāruhya svargalokamito gataḥ
svargeca pretanāthena prabhāvākta vaṇik kramāt
nāmagotrāṇi saṃgṛhya prayātataḥ sa himācalaṃ
tatra prāpya nidhiṃ gatvā vinikṣipya svake gṛhe
dhanabhāgamupādāya gayāśīrṣaṃ vaṭaṃ yayau
pretānāṃ kramaṇastatra cakre śrāddhaṃ dine dine
yasya yasya yathāśrāddhaṃ sa karoti dine vaṇik
sa sa tasya sadā svapne darśayatyātmanastanuṃ
bravīti ca mahābhāga prasādena tavānagha
pretabhāvaṃ mayā tyaktaṃ prāpto'smi paramāṃ gatiṃ
satkṛtvā dhanalābhasya pretānāṃ satkṛtiṃ vaṇik
jagāma svagṛhaṃ tatra māsi bhādrapade tathā
śravaṇadvādaśīyoge pūjayitvā janārddanaṃ
dānañca dattvā viprebhyaḥ sopavāso jitendriyaḥ
mahānadīsaṅgameṣu prativarṣaṃ yudhiṣṭhira
cakāra vidhivaddānaṃ tato dṛṣṭāntamāgataḥ
avāpa paramaṃ sthānaṃ durlabhaṃ sarvvamānavaiḥ
tatra kāmaphalā vṛkṣā nadyaḥ pāyasakarddamāḥ
śītalāmalapānīyāḥ puṣkariṇyo manoramāḥ
taṃ deśamāsādya vaṇik mahātmā
sumṛṣṭajāmbūnadabhūṣitāṅgaḥ
kalpaṃ samagraṃ saha sundarībhiḥ
sārddhaṃ suhṛdbhirmuditaḥ sadaiva
budhaśravaṇasaṃyuktā dvādaśī saṅgamodake
dānaṃ dadhyodanaṃ śastamupavāsaparovidhiḥ
sagareṇa kakutsthena dhundhumāreṇa gādhinā
etairanyaiśca rājendra kāmadā dvādaśī kṛtā
yā dvādaśī budhayutā śravaṇena sārddhaṃ
sā vai jayeti kathitā munibhirnabhasye
tāmādareṇa samupoṣya naro hi samyak
prāpnoti siddhimaṇimādiguṇopapannāṃ
iti bhaviṣyottaroklaṃ śravaṇadvādaśīvratam
brahmovāca
trailokyagāminī devī lakṣmīste'stu sadā priyā
dvādaśī ca tithiste'stu kāmarūpī ca jāyate

114.p2.7

hariṃ pratīdaṃ vacanaṃ
ghṛtāśano bhavedyastu dvādaśyāṃ tatparāyaṇaḥ
sa svargavāsī bhavatu pumān strī vā viśeṣataḥ
iti vārāhapurāṇoktaṃ harivratam
mārkaṇḍeya uvāca
bhuvane bhāratañcaiva sujātyaḥ sujanastathā
ṛtuḥ sarvvaśca mūrttāśca tejaḥ satyakṣavāḥ sadā
prasavaścāpyayaścaiva dakṣodvādaśakastathā
bhagovā nāma nirddiṣṭā devā dvādaśa yajñiyāḥ
teṣāṃ sampūjanaṃ kuryyāddvādaśyāṃ niyamena tu
gandhamālyānnamaskāradhūpadīpātrasaṃpadāḥ
saṃvatsarāmte dadyācca brāhmaṇāya payasvinīṃ
kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ
prāpnoti teṣāṃ tu salokameva
tatroṣya kālaṃ suciraṃ manuṣyo
rājā bhavedvā dvijapuṅgavo vā
iti viṣṇudharmmoktaṃ bhṛguvratam
mārkaṇḍeya uvāca
manomanastathāprāṇo narojātaśca vīryyavān
vītirhayonaghañcaiva haṃsonārāyaṇastathā
vibhuścāpi prabhuścaiva svādhyā dvādaśa kīrttitāḥ
pūjayecchuklapakṣe tān dvādaśyāṃ mārgaśīrṣataḥ
kṛtvā vrataṃ vatsarametadiṣṭaṃ
prāpnoti teṣāṃ tu sa salokamiva
tatroṣya kālaṃ suciraṃ manuṣyo
rājā bhavedvā dvijapuṅgavo vā
iti viṣṇudharmoktaṃ sādhyavratam
mārkaṇḍeya uvāca
dhātā mitro'ryyamā pūṣā śakro'thavaruṇobhagaḥ
tvaṣṭā vivasvān savitā viṣṇurdvādśa kastathā
pūjayeddvādaśādityān śuklapakṣe upoṣitaḥ
mārgaśīrṣādārabhya dvādaśyāṃ niyatavrataḥ ||'
dattvā vratānte puruṣaḥ suvarṇaṃ
prāpnoti lokān savitu rnnavīra
mānuṣyamāsādya bhavatyarogī
jitendriyaścaiva dhanānvitaśca
iti viṣṇudharmoktaṃ dvādaśādityavrataṃ
pulastya uvāca
pauṣe māsi site pace hādaśyāṃ śakradaivate
nakṣatrayogage viṣṇuṃ prathamaṃ tu samarccayet
tataḥ prabhṛti viprendra māsi māsi janārddanaṃ

114.p2.8

upoṣtiḥ pūjayeta yāvatsaṃvatsaraṃ gataṃ
māseṣu māse vidhinoditena
tasyāṃ tithau dānamiti bravīmi
prāśyaṃ yathāvadvidhivat krameṇa
taducyamānaṃ nikhilaṃ nibodha
ghṛtaṃ yavānvrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ
yavānnamanra saśakāntrapānaṃ
chatraṃ payonna' guḍaphāṇitāḍhyaṃ
sucandanaṃ vastramanukrameṇa
ekaikapādottamamekadānaṃ
gomūtramambhodhṛtamāmaśaktaṃ
dūrvvādadhivrīhiyavaṃ tilāṃśca
sūryaṃśutaptaṃ jalamambudārbha'
kṣaurañca māsakramaśaḥ prayuktaṃ
dārbhamambu kuśokaṃ
kulapradhāne dhanadhānyapūrṇe
vivekavatyastasamastaduḥkhe
prāpnoti janmāvikalendriyañca
bhavatyarogo matimān mukhī ca
iti viṣṇudharmottoktaṃ sujanmadvādaśīvrataṃ
bṛhaspatiruvāca
kathaṃ sa rājā bhāgyasthaḥ sarvvalokādhikovibhuḥ
kathañca divyatāṃ prāpto viṣṇusāyujyatāṃ vibho
sarvvadeveśvarastasya kathaṃ tuṣṭa umāpatiḥ
brahmovāca
bhāgyarkṣadvādaśī nāma sarvvabhāgyapradāyinau
tatra kṛtvā harerarcāmiṣṭvā padmairyathāvidhi
sarvvalakṣaṇasampannāṃ aṣṭāvakro mahāmuniḥ
śaṅkarārddha hareḥ puṃsa ubhe saṃsthāpayeddbaśau
bhaktyā sarvvopahāreṇa dvādaśīreṇumaṇḍale
ādyena cakrarājena pūjito madhusūdanaḥ
tutoṣa tasya nṛpatestena bhāgyatvamāpnuyāt
tuṣṭena devadevena varo datto dvijottama
ata ūrddhaṃ bhavān vatsa mama tulyo bhaviṣyati
bhāgyarcadvādaśī tāta ṣaṣṭamyāṃ vā tadarccanaṃ
yāgamaṇḍalapūjārthaṃ harimuddiśya kārayet
ācāryyāya pradātavyaṃ hema go bhū tilādikaṃ
dakṣiṇāṃ vittasāreṇa punāti narakārṇavāt
yugabhāgyaprabhāvena prayacchati phalaṃ hariḥ
yathākāleca cetre ca ekāpi gaṇikā gatā
prayāti śatadhā vṛddhiṃ tathābhāgyayuge dvija

114.p2.9

yathā bhāgye tathā pauṣe vāsave ca dijottama
tulyarūpaṃ vijānīyāt dvādaśyāmaṣṭamīṣu ca
tuṣyate devadeveśaḥ śaśāṅkāṅkitaśekharaḥ
putrāyarājyasaubhāgyaṃ prayacchati janārddanaḥ
māsi māsi ca yomartyaḥ karoti hariharārcanaṃ
padme sulakṣaṇopete sarvvavarṇopaśobhite
tasya tuṣyati deveśaścakrapāṇirjanārddanaḥ
iti devīpurāṇokta bhāgyarcadvādaśīvrataṃ
puṣyārkadvādaśī puṣyā sarvvapāpanivarhaṇī
kṛtā vā kena sā śakra chatrapātrapradāyinā
tadā pratyabravīttasya devadevo janārddanaḥ
dadarśa lāṃtaśuśubhāṃ pītāñcaivacaturbhujāṃ
iti devīpurāṇoktaṃ puṣyārkadvādaśīvrataṃ
brahmovāca
dvādaśyāṃ viṣṇumiṣṭveha sarvvadā vijayī bhavet
pūjyaśca sarvvalokānāṃ yathāgopatigokaraḥ
mūlamantrāḥ svasaṃjñābhi raṅgamantrāśca kīrttitāḥ
pūrvvavat padmapatrasthaḥ karttavyaśca tithauśvaraḥ
gandhapuṣpopahāraiśca yathāśakti vidhīyate
pūjā śāṭhyena śāṭhyena kṛtāpi tu phalapradā
ājyadhārāsamidbhiśca dadhicīrānnamākṣikaiḥ
pūrvvoktaphalado homaḥ kṛtaḥ śāntena cetasā
etacchruvata vaiśvānarapratipadvratavadarākhyeyaṃ
iti bhaviṣyatpurāṇokta viṣṇuvrataṃ
yudhiṣṭhira uvāca
aviyogavrataṃ brūhi mama yādavamandana
vidhānaṃ tasya kīdṛkca kiṃ puṇyaṃ kātra devatā
śrīkṛṣṇa uvāca
śṭaṇu pāṇḍava yatnena kathyamānaṃ mayā svitaṃ
aviyogavrataṃ nāma vratānāmuttamaṃ vrataṃ
śukte proṣṭhapade māsi dvādaśyāṃ samupoṣitaḥ
strātvā jalāśaye svacche śuklāmbaradharaḥ śuciḥ
jalāmte maṇḍalaṃ kṛtvā gomayenātiśobhanaṃ !
godhūmacūrṇaistanmadhye salakṣmīkaṃ janārddanaṃ
lepayitvā haraṃ gaurīṃ sāvitrīṃ brahmaṇā saha

114.p2.10

rājñā saha raviṃ rājaṃ strailokyodyotakārakaṃ
gandhapuṣpai stathādhūpairnaivedyairbhaktitorcayet
aviyogavrataṃ pārtha mantreṇānena tadrataḥ
aviyogā dṛḍhamanā cetasyādhāya keśavaṃ
śaṅkara padmayoniñca raviṃ gaganabhūṣaṇaṃ
idamuccārayet pārtha kṛtvā tatpūjanaṃ namaḥ
sahasraśīrṣāpuruṣaḥ padmanābho janārddanaḥ
byāsarṣikapilācāryyau bhagavān puruṣottamaḥ
nārāyaṇo'tha madhuhā viṣṇu rdāmodaro hariḥ
mahāvarāho govindaḥ keśavo garur̤adhvajaḥ
śrīdharaḥ puṇḍarīkākṣo viśvarūpa strivikramaḥ
upendro vāmano rāmo vaikuṇṭho mādhavo bhuvaḥ
vāsudevo hṛṣīkeśaḥ kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇo'cyutaḥ
aniruddho mahāyogau pradyumno'nanta eva ca
nityaṃ mamāstu suprītaḥ śrīkaṇṭho'riniṣūdanaḥ
umāpati nīlakaṇṭhaḥ sthāṇuḥ śambhu rbhago'rihā
īśāno bhairavaḥ śūlī tryambaka stripurāntakaḥ
kapardī gopatisiṅgī mahākālo vṛṣadhvajaḥ
śivaḥ sarvvo mahādevo rudro bhūtagaṇeśvaraḥ
mamāstu saha pārvvatyā śaṅkaraḥ śaṅkaraḥ sadā
brahmā śambhu vibhu sraṣṭā pauṣkaraḥ prapitāmahaḥ
hiraṇyagarbho vedaṅgaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ
vedhāścaturmukhaḥ karttā svayambhūḥ kamalāsanaḥ
viriściḥ padmayoniśca mamāstu varadaḥ sadā
ādityo bhāskaro bhānuḥ sūryyo'rkaḥ savitā raviḥ
mārttaṇḍo maṇḍalo dyoto raśmimālī grahāgraṇīḥ
prabhākaraḥ saptasapti staraṇi dhumaṇiḥ khagaḥ
divākaro dinakaraḥ sahasrāṃśu rmarīcimān
padmaprabodhanaḥ pūṣā jagaccakṣu dhuṃbhūṣaṇaḥ
dvādaśātmā mahātejā mitraḥ kālāntako hariḥ
nikṣubhāvallabho devaḥ suprīto'stu sadā mama
lakṣmīḥ śrīḥ kamalā padmā vibhūti rharivallabhā
pārvvatī lalitā gaurī umā śambhupriyā satī

114.p2.11

gāyatrī prakṛtiḥ sṛṣṭiḥ sāvitrī devasammatā
rājñī bhānumatī saṃjñā nikṣubhā bhāskarapriyā
dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūti rvvimalā tathā
amoghā vidyuti ścaiva ityete mūttiṃ rūpa tataḥ
yadyaratinaraḥ kaściddratametaddraktibhāvito loko bhavati ca sa
dhanabhāgī santatimān vigatasantāpaḥ|| hariharahiraṇyagarbhaprabhākarāṇāṃ krameṇa lokeṣu bhuktā bhogān vipunnāna viyogī
atha sunirvvato bhavati strīpuṃsayoryadiyugmaṃ puruṣo'pi yadi
samācaret kaścit yadi nārī vā vratametaccautvā yātyālayaṃ viṣṇoḥ
iti bhaviṣyatpurāṇoktamaviyoga dvādaśīvrataṃ
yudhiṣṭhira uvāca
akṣauhiṇyo daśāṣṭau ca madrarājyārthe cayaṃgatāḥ
tena pāpena me citte jugupsātīva jāyate
tatra brāhmāṇarājanyavaiśyāḥ śūdrādayo hatāḥ
bhīṣmadroṇakaliṅgādikarṇaśalyasuyodhanāḥ
teṣāṃ vadhena yatpāpaṃ tanme marmāṇi kṛntati
pāpapracālanaṃ kiñciddharmma brūhi jagatpate †
kṛṣṇa uvāca
sumahatpuṇyajananaṃ govindadvādaśīvrataṃ ‡
asti pārtha mahāvāho pāṇḍavānāṃ dhurandhara
yudhiṣṭhira uvāca
yeyaṃ godvādaśī nāma vidhānaṃ tatra kīdṛśaṃ
kathameṣā samutpannā kasmin kāle jadāīna
etatsarvvaṃ hare brūhi māṃ tara narakārṇavāt
kṛṣṇa uvāca
purā kṛtayuge pārtha munikoṣṭiḥ samāgatāḥ
tapaścacāra vipulaṃ nānātratadharā girau
harṣeṇa mahatāviṣṭā devadarśanakāṅkṣayā
jamba mārge mahāpulye nānātīrthavibhūṣite
pāripātre siddhapātre ramye badrikāśrame
ghaṇṭāravoti vikhyāte uttame śikhare nṛpe
tāpasārakhyamatulaṃ divyakānanamaṇḍitaṃ
vasiṣṭha, śukāṅgirasa, kratudakṣādibhirvṛtaṃ
valkalājinasastrītai bhṛṃgorāśramamaṇḍalaṃ

114.p2.12

nānāmṛgagaṇairyuktaṃ śākhā mṛgagaṇairyutaṃ
praśāntasiṃhahariṇaṃ vastusarvvagatadrumaṃ
gahanaṃ nirṛtasanaṃ ramya tālasantāna saṅka laṃ
siṃhavyāghra gajairbhinnaṃ hariṇaiḥ śaṃgaraiḥ śaraiḥ
varāha tutumiścitraiḥ samantādupaśobhitaṃ
tapasyatāṃ tatra teṣāṃ munīnāṃ darśanārthināṃ
vyājaṃ cakre mahīnātha hādaśārddhavilocanaḥ
vabhūva brāhmaṇo vṛddho jarāpāṇḍuramūrddhajaḥ
ślathacarmatanuḥ kubjo pāśapāṇiḥ savepathuḥ
umā vicakre gorūpaṃ śṛṇuyātpārtha yādṛśaṃ
kṣīrodatoyasambhatāḥ yāḥ purāmṛtamanthane
pañca gāvaḥ śubhāḥ pārtha pañcakasya ca mātaraḥ
· nandā subhadrā surabhī suśīlā bahulā satī
yato lokopakārāya devānāṃ tarpaṇāya ca
jamadagnirbharadvājavasiṣṭhaśi vagautamāḥ
jagṭaṅaḥ kāmadāḥ pañca gāvo dattvā suraistataḥ
gomayaṃ rocanā mūtraṃ cīraṃ dadhi ghṛtaṃ gavāṃ
ṣaḍaṅgāni pavitrāṇi saṃśuddhikaraṇāni ca
gomayādutthitaḥ śrīmān vilvavṛkṣaḥ śivapriyaḥ
tatrāste padma hastā śrīḥ śrīvṛkṣastena sa smṛtaḥ
bījānyulapadmānāṃ punarjātāni gomayāt
gorocanā ca māṅgalyā pavitrā sarvasādhikā
gomūtrādguggulu rjātaḥ sugandhaḥ priyadarśanaḥ
āhāraḥ sarvvadevānāṃ śivasya ca viśeṣataḥ
jagadbījaṃ jagatkiñcit tajjñeyaṃ cīrasambhavam
dadhnaḥ sarvvāṇi jātāni maṅga lānyarthasiddhaye
ghṛtādamṛtamutpannaṃ devānā mtopakāraṇam
brāhmaṇāścaiva gāvaśca kulamekaṃ dvidhā kṛtam
ekatra mantrāstiṣṭhanti haviranyatra tiṣṭhati
goṣu yajñāḥ pravarttante goṣu devāḥ pratiṣṭhitāḥ
goṣu vedāḥ samuttīrṇāḥ sa ṣaḍaṅga padakramāḥ
śṭaṅgamūle gavāṃ nityaṃ brahmaviṣṇū samāśritau
śṭaṅgāgre sarvatīrthāni sthāvarāṇi carāṇi ca

114.p2.13

śiromadhye mahādevaḥ sarvvakāraṇakāraṇam
lalāṭe saṃsthitā gaurī nāsārandhe ca ṣaṇmukhaḥ
kambale'śvataro nāgau nāsāpuṭasamāśritau
karṇayo raśvinau devau cakṣuṣoḥ śaśibhāskarau
danteṣu vasavaḥ† sarvvaṃ jihvāyāṃvaruṇaḥ sthitaḥ
sarasvatī ca huṅkāre yamayaccau ca gaṇḍayoḥ
sandhyādvayaṃ tathoṣṭhābhyāṃ grīvāyāṃ ca purandaraḥ
rakṣāṃsi kucīdevyo ca pārśvakāye vyavasthitau
catuṣpāt sakalo dharmo nityaṃ jaṅghāsu tiṣṭhati
khuramadhyeṣṭha gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ
khurāṇāṃ paścime bhāge rākṣasāḥ sampratiṣṭhitāḥ‡
rudrā ekādaśāḥ pṛṣṭhe vasavaḥ sarvvasandhiṣu
śroṇotaṭasthāḥ pitaraḥ kutthakeṣu ca mānavaḥ
śrauraparṇāgavāñcityaṃ svāṅgālaṅkāramāśritāḥ
udare pṛthivī sarvvā saśailavanakānanā
catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇā gavāṃ ye tu payodharāḥ
parjanyaḥ cīradhārāsu meghavindu vyavasthitāḥ
udare gārhapatyo'gnirdakṣiṇāgnirmudi sthitaḥ
kaṇṭhe prāhavanīyo'gniḥ sabhyo'gniḥ sphālani sthitaḥ
asthi vaṃśāḥ sthitāḥ śailā majjāsu kraṃtavasthitāḥ
ṛgvedo'tharvavedaśca sāmavedo yajustathā
sitaraktapītakṛṣṇā gavāṃ varṇā vyavasthitāḥ
nāsārūpamupāśritya surabhīṇāṃ yudhiṣṭhira
yattattritya tatkṣaṇā ddaurī ādityasadṛśītanuḥ
ātmānaṃ vidadhe devī dharmarāja śṛṇuṣva tat
ṣaḍunnatāṃ pañcanināṃ maṇḍūkācīṃ suvāladhiṃ
tāmraśṛṅgotthitakaṭhiṃ sukharīṃ sumukhīṃmitāṃ
suśīlāñca vasukhehāṃ susakhīrāṃ payodharāṃ
gorūpiṇīmumāṃ dṛṣṭvā svāmine cātra vāsakam
caryyayā prataraṃ dṛṣṭo mahādevasya cetasi
śanaiḥ śanaiḥ yayaupārthaviprarūpī mahāśramaḥ
dattvā kulapateḥ pārśvaṃ bhṛgoḥ sāṅgaṃ nivedayet

114.p2.14

tapasvināṃ mahātejā steṣu sarveṣu pāṇḍava
nyāsarūpāṃ dadau dhenuṃ rakṣatvenāṃ dinadvayaṃ
yāvatsnātvāitastīrthājjāṃbūmārgādihāhyahaṃ
rakṣiṣyāmī pratijñā yā munibhiḥ surabhī mimāṃ
ataste mṛgavaddaivaḥ punarvyāghro babhūva ha
vajracakranakho darvī jvalapiṅgala locanaḥ
jihyākarālavadano jihyā lāṃgūladātugaḥ
saṃpradāśramaphādantau dhenuñcaiva savatsakāṃ
trāsayāmāsa nādena munīnāṃ dikṣavasthitāḥ
ṛṣayo'pi samākrāntā dārsanāhaṃ pracakrire
hāhetyuceḥ kecidūcuḥ huṅkaṅkāraṃ stathāpare
tālasphoṭā daduḥ keci dṛṣṭvāgraṃ dṛṣṭvāti bhairavam
svāminaṃ bhairavaṃ cakre gaurūbhūtya savatsakā
tasyā vyāghrabhayātrtāyāḥkapilāyā yudhiṣṭhira
palāyāsyāḥ śilāmadhye khuraṃ ca khuratuṣṭaye
vyāghravatsakayostatra vandanaṃ surakinnaraiḥ
dṛśyate'tīva suvyakta ṃ na dahāmi catuṣpadam
sajalaṃ śivaliṅgañca śambhostīrthaṃ taduttamaṃ
yastvaṃ spṛśati rājendra sa govadhāhyapohati
tatra snātvā mahātīrthe jambūmāge gaṇādhipa
brahmahatyādibhiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ
tataste munayaḥ kṛtvā brahmādattāṃ mahāsvanāṃ
jakṣurghaṇṭāṃ surai rdattāṃ girikandarapūraṇīṃ
śabdena tena vyāghro'pi muktā gāvaṃ savatsakāṃ
vipraistatra kṛtaṃ nāma dṛḍhagauritiviśrutaṃ
apivan paripeyārthaṃ terudrā nātra saṃśayaḥ
atha pratyakṣataḥ śreṣṭha steṣāṃ devo maheśvaraḥ
śūlapāṇi stripurahā kāmābho vṛṣabhe sthiraḥ
umāsahāyo varadaḥ sasvāmī savināyakaḥ
sanandī samahākālaḥ sabhṛṅgī sabalo haraḥ
vīrabhadraśca cāmuṇḍāghaṇṭākarṇādibhi rvṛtaḥ
mātṛbhirvata saṅgātai rkhecarācasaguhyakaiḥ
devadānavagandharvvamunividyādharoragaiḥ

114.p2.15

praṇamya devadevāya patnībhiḥ sahitaistathā
gorūpiṇī savatsā ca pūjitā brahmacāribhiḥ
kārttike kṛṣṇapakṣe tu dvādaśyāṃ nandinīvrataiḥ
tataḥ prabhṛti rājendra avatīrṇī mahītale
uttānapādena tathā vrataṃ cauryānmidaṃ śṛṇu
uttānapādanāmāsīt kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ
tasya bhāryādvayaṃ cāsīducisubhrariti viśrutaṃ
śūdrāṃ jātī bhuvo putro bālapādadharovyayaḥ
yasyāḥ samarpitaḥ putryā bhuvo'yaṃ rakṣatāṃ sakhi
ahaṃ kariṣye śuśrūṣāṃ bhartustāvaladā svayaṃ
nṛvīraṃ savituṃ nityaṃ pratijñā jāyate gṛhe
karoti bhartu śuśrūṣāṃ śubhro nityaṃ pativratā
kadācit krodhamāsādya sapatnyā janitaṃ tayā
svayaṃñca vyāhaniṣyāmi śiśuḥ khaṇḍakaviḥ kṛtaḥ
tatopi kāryaṃ tatpākyāṃ ekaḥ siḍaḥ susaṃskṛtaḥ
athabhojanavelāyāṃ dadāti nṛpateḥ svayaṃ
bhuñjīta svapatiṃ† coktā sāmiṣaṃ bhojanaṃ kila
atha bhojanavelāyāṃ bhuvo jīvitamāptavān
tathaiva ca prasannātmā māturutsaṅgato'bhavat
taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryyaṃ śubhro papraccha vismitā
kimetadbrūhi vṛttāntaṃ yasyeyaṃ sṛṣṭistvayā
kiṃ tvayā caritaṃ kiñcidvrataṃ vṛttaṃ śrutaṃ tathā
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ yena jīvati te sutaḥ
mathyāryā susavān vāśo nihatya śakalī kṛtaḥ
pakkāḥsvayaṃ kṛtaḥ khāpyāṃ vyañjanaiḥ saha bhojanaiḥ†
pariśrikhaṇamānāsuḥ punaḥ kathaṃ jīvitamāptavān
'kiṃte siddhā mahāvidyā mṛtasañjīvanī śubhā
ratnaṃ makhi mahāratnaṃ yogāṃjanamahopadham
kathayasva mahābhāge satyaṃ satyaṃ bhaginyasi‡
evamukte tu tṛpte'syāḥ vyācakṣo vatsavratam
kāttike śukladvādaśyāṃ yathā cānuṣṭhitaṃ purā
vratasyāsya prabhāvena punarjīvati me sutaḥ

114.p2.16

vatso me vatsavelāyāṃ manorathe mayāte punaḥ
samāgamasa bhavati vrataiḥ pravasitairapi
yathārtha metadākhyātaṃ tava gohāṣṭamīvrataṃ
kadāpi caitat sarvvaṃ tu bhaviṣyati śubhāśubhā
evamuktāvrataṃ śauryaṃ datvāḥ putrāḥ sukhānvitāḥ
sanmāptajīvitāste ca dhruvasthāne niveśitāḥ
brahmaṇā sṛṣṭikāreṇa rucirbharnā sahoṣitā
daśamacacasaṃyukto dhruvaḥ so'dyāpi dṛśyate
bhuvarloca yadādṛṣṭe lokaḥ pāpaiḥ pramucyate
yudhiṣṭhira uvāca
kīdṛśaṃ tadvidhānaṃ ca tanme brūhi janārddana
yat kṛtaṃ sugrīvavacanādṛcyā yadukuloddaha
kṛṣṇa uvāca
saṃprāpte kārttike māsi śuklapakṣe† nṛpottama
dvādaśyāṃ kṛtasaṅkalpaḥ snātvā śuddhe jalāśaye
narovā yadivā nārī naktaṃ saṃkalpya cetasi
tato madhyāhnasamaye kṛtvā devārcanādikaṃ
pratīkṣetāgamaṃ bhaktyā gavāṃ goṣṭhyānatatparaḥ
savatsāṃ tulyavarṇāñca śīlinoṃ gāmpayasvinīṃ
candanādibhirālipya puṣpamālābhi racayet
kuṅkumālaktakai dhūpaiḥ dhūpadīpeḥ‡ sugandhibhiḥ
atha tāmramaye pātre kṛtvā puṣpādataistilaiḥ
candanaiḥ kuṅkumairgandhaiḥ puṣpaiḥ kālodbhavaistathā
pādamūle tu dātavyā mantreṇānena pāṇḍava
pātā rudreṇa ityeṣa mantraḥ proktoddijattamā
strīśūdrāṇāṃ mahāvāho mantroyaṃ parikīrttitaḥ
cīrodārṇavasambhūte surāsuranamaskṛte
sarvvadevamaye māta gṛhāṇārghyaṃ namo'stute
dattvāṣṭaṃ tajjalaṃ puṇya ṃ saca taṃ mūrdhni nikṣipet
tato māsādi saṃsiddhāvṭakāṃśca nivedayet
pañcasaptadaśaikaṃ vā yathā vibhavamātmanaḥ
surabhi tvaṃ jaganmātarnitya ṃ viṣṇupade sthite
sarvvadevamaye grāsaṃ nayādya lamimaṃ śubhaṃ
dattvārghyaudattanaivedyaḥ kṛtapūjaḥ susaṃyataḥ

114.p2.17

prārthayedāśiṣaṃ prājño baddhvātha karasaṃpuṭaṃ
sarvvadevamaye devi sarvva ve dairalaṅkṛtā
māta rmamābhilaṣitaṃ saphalaṃ kuru nandini
evamabhyarcya vidhivaddattvā gavi gavāhnikaṃ
paryucya vāriṇā bhaktyā praṇamyatha punaḥ punaḥ
taddine tāyikāpakka ṃ sthālopākaṃ yudhiṣṭhira
goccauraṃ goghṛtaṃ dattvādadhikṣīraṃ visarjayet
māṣānnaṃ kāmato'śnīyādrātrau vigatamatsaraḥ
bhūmyāṃ svapan brahmacārī śṛṇu yat phalamāpnuyāt
yāvanti† gātraromāṇi gavāṃ kauravanandana
tāvaddināni goloke pūjito modate'maraiḥ
nāro vā kurute jātu vratametat yudhiṣṭhira
meroḥ pūrvvāṣṭakaṃ ramyamindrāgniyamarakṣasāṃ
varuṇānilarudrāṇāṃ rudrasya ca yudhiṣṭhira
teṣāmupari golokastatra yāti sa govratī
ūrjyāmadhye hi daśame 'hni ca gāṃ savatsāṃ
yāḥ pūjayanti vaṭakaiḥ kusumaiśca hṛdyaiḥ
tāḥ sarvvakāmasukhabhogavibhūtibhājo
martyeca santi suciraṃ nṛpateśca vatsāḥ
iti bhaviṣyottarāktaṃ govatsadvādaśīvrataṃ
kṛṣṇa uvāca
purā babhūva rājarṣiḥ prajāpālaiti śrutaḥ
prāpitaḥ sa prajābhistu sarvvaduḥkhāpavṛttaye
duḥkhāpanodaṃ kuru bho vyādhi rnītā nareśvara
evamuktvāciraṃ dhyātvā kṛtvā vyādhīnajāgaṇān
pālayāmāsa dṛṣṭo'sau prajāpālastato'bhavat
tenaiṣā nirmitā śāntiḥ śāntīnīrājanā jane
tasyāntu pāṇḍavaśreṣṭha lakṣaṇaṃ vacmi te śṛṇu
rājā purohitaiḥ sārddhamanuṣṭhāya vidhānataḥ
tasmin kāle babhūvātha rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
laṅkāsthitaḥ suragaṇo niyuñjanti sakarmmasu
akhaṇḍamaṇḍalaṃ candramātapatramacakāra ha
indraṃ senāpatiṃ cakre vāyuṃ pāṃsupramārjakaṃ
varuṇaṃ bandhakañcaiva dhanadaṃ vyanarakṣakaṃ

114.p2.18

yamaṃ saṃyamane'rīṇāṃ yuyuje manmathe matuṃ
meghāśchandanti limpanti drumāḥ puṣpāṇi vicipuḥ
saptarṣayaḥ śāntiparā brāhmaṇāḥ saṃkṣitāḥ pare
yamo yāmakakakṣāyāṃ gandharvā gītatatparāḥ
prekṣaṇīyekharo'ṣṭau vā bāhye vidyādharāhatāḥ
gaṅgādyāḥ saritaḥ pāne gārhapatyohutāśane
tiṣṭhanti pārthivāḥ pūrvāṃ purasevāvidhāyinaḥ
dīpyanti bhāsurai ratnaḥ pragnālāto vibhūṣaṇaiḥ
taṃ dṛṣṭvā nāradaḥ prāha prahrastaṃ pratihārakaṃ
parāvartta mama sthāne brūhi ko'tra samāgataḥ
uvāca ca praṇamyāgre daṇḍapāṇirniśācaraḥ
eṣāṃ kakutstho māndhātā dhundhumāro nalorjunaḥ
yayātirnahuṣo bhīmo rāghavo'yaṃ vidūrathaḥ
ete cānye ca bahavo rājāna dūti āsate
sevākarā na ca sthānenājāpāla dahāgataḥ
rāvaṇaḥ kupitaḥ prāha śīghraṃ dūtaṃ visarjatha
ityukte prahito dūto dhūmrāco nāma rākṣasaḥ
dhūmrāca gaccha brūhi tvamajāpālaṃ mamājñayā
sevā kuru samāgaccha kavanyāyasya pārthiva
anyathā candrahāsena tvāṃ kariṣye vikambaraṃ
rāvaṇenaivamuktastu dhūmrākṣo garur̤o yathā
saṃprāpya tāṃ purīṃ ramyāṃ tacca rājakulaṃ gataḥ
dadarśa yatamekaṃ sa cajāpālamajāvṛtaṃ
muktakeśaṃ muklakarṇa neha bhṛtaṃ kramadvayaṃ
yaṣṭikhambha' rekhabhṛtaṃ vyādhibhiḥ parivāritaṃ
nihatāmitramātūṃśaṃ sarvopadravanāśanaṃ
maṅgāmālikhya nāmāni vinighnanti dviṣāṃ gaṇaṃ
snānaṃ bhuktaṃ śubhe sthāne hatakṛtyaṃ manuṃ yathā
dṛṣṭvā hṛṣṭamanāḥ prāha dhūmrākṣo rāvaṇoditaṃ
sākṣepamajapālopi pratyuktā kāraṇāntaraṃ
preṣayāmāsa dhūmrākṣaṃ tataḥ satyaṃ samādadhe
jvaramākārayitvā tu provācedaṃ mahīpatiḥ
gaccha laṅkādhipasyānamācarakha yathocitaṃ

114.p2.19

niyuktastvajapālena jvararājo jagāma ha
gatvā ca kampayāmāsa sagaṇaṃ rākṣaseśvaraṃ
rāvaṇastvaviditvā tu jvaraṃ paramadāruṇaṃ
provāca tiṣṭhatu nṛpa stena me na prayojanaṃ
tataḥ sa vijvaro rājā vabhūva dhanadānujaḥ
tenaiṣā nirmitā śāntirajapālena dhīmatā
sarvarogapraśamanī sarvopadravanāśinī
kārttike śuklapakṣasya dvādaśyāṃ rajanīmukhe
samutthite vinidre tu deve dāmodare tathā
vidyante naramālābhiramye stotrā surantike
jalayitvā navaṃ viṣṇuṃ hutvā mantrairdvijottamaiḥ
varddhamānatapuṣpābhirdīpikābhi rhutāśanaṃ
jñātvā mahājanāḥ sarvvaṃ hariṃ nīrājayejjanaiḥ
puṣpairabhyarcitaṃ devaṃ samālabhya ca candanaiḥ
badaraiḥ karkaraiścaiva trapusairicubhistathā
gandhaiḥ puṣpai ratnadvārai vaṃśai ranyaiśca pūjitaiḥ
tasyaivānumatāṃ lakṣmī brāhmaṇāṃ caṇḍikāṃ tathā
ādityaṃ śaṅkaraṃ gaurīṃ yakṣa gaṇapatiṃ grahān
mātaraḥ pitaro gāvaḥ sarvvī nīrājayot kramāt
gavāṃ nīrājanaṃ kuryyāt mahiṣyādeśva maṇḍalaṃ
bhrāmayettrāsayecchabdai ghaṇṭāvādanacchādanaiḥ
tā gāvaḥ prastutā yāśca tāṣāṃ pīḍā tathāgadā
sindūrakṣataśṭaṅgāścā hambhārāvāḥ savatsakāḥ
anuyānti ca gopālāḥ kalayanto vanāni te
khedānuliptavattāṅgā+ raktapītasitāmbarāḥ
padmakolāhale hṛpte gavāṃ nīrājanotsave
turaṅgān lacayeśyuktān‡ diradāṃśca supūjitān
rājacihnāni sarvvāṇi uhṛtya svaggṛhāṅgaṇe
rājā purohitaiḥ sārddha mantribhṛtyapuraḥsaraḥ
siṃhāsanopaviṣṭaśca śaṅkhabheyryādi¶ nisvanaiḥ
pūjayedbhavrvvakusumairvvastradaupa§ vilepanaiḥ
iyamasvādipūjā mahānavamyutsave draṣṭavyā
tatra strī lakṣaṇairyuktā veśyā vāpya kulāṅganā

114.p2.20

śīrṣopari narendrasya trivāraṃ bhrāmayecca sā
śānti rastu samiddhiśca dvijebhyaṃ dakṣmanena vā
tato nīrā jayet sainyaṃ hastyaśvaratha saṅkulam
evameṣā mahāśāntiḥ khyātā nīrājanā jane
yeṣāṃ rāṣṭre pure grāme kriyate pāṇḍunandana
teṣāṃ rogāḥ kṣayaṃ yānti subhikṣaṃ vardhate sadā
śāntinīrājanāloke sarvarogān vyapohati
lokānāṃ vardhayitvāyurajapālacarī† yathā
yeṣāṃ rogādipīḍāsu jantūnāṃ hitamicchatā
varṣe varṣe prayoktavyā‡ śānti nīrājanāhvati
nīrājayanti navameghanibhaṃ hariṃ yo
gobrāhmaṇārthahitakāriṇamakhagobhiḥ
te sarvarogarahitāḥ sahitāśca bhṛtyaiḥ
dīrghāyuṣo bhuvi bhavantyajapālavākyāt
iti bhaviṣyottare nīrājanadvādaśīvratam
sūta uvāca
purā devāsure yuddhe hatestu hariṇāsuraiḥ
putrapautre ṣu śokārttā gatvā bhūrlokamuttamaṃ
samante pañcake tīrthe sarasvatyāḥ śubhe taṭe
bharttuṃrārādhanaparā tapa ugrañcakāra ha
tadā ditirdaityamātā ṛṣirūpeṇa saṃsthitā
phalāhārā tapaste pe kṛcchraṃ cāndrāyaṇān bahūn
yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ jaśokasamākulā
tataḥ sā tapasā taptā vasiṣṭhādīnapṛcchata
kathayantu bhavanto me putraśokavināśanam
vrataṃ saubhāgyaphaladamiha loke paratra ca
ūcurvaśiṣṭhapramukhā madanadvādaśīvratam
yasya prasādādabhavat sutaśokavivarjitā
ṛṣaya ūcuḥ
śrotumicchāmyahaṃ tvatto madanadvādaśīvratam
sutānekonapañcāśadyena lebhe ditiḥ purā
sūta uvāca
yadvaśiṣṭhādibhiḥ pūrvaṃ diteḥ kathitamuttamaṃ
vistareṇa tadevedaṃ matsakāśātribodhata
caitre māsi site pakṣe† dvādaśyāṃ niyatavrataḥ
sthāpayedvraṇaṃ kumbhaṃ sitataṇḍulapūritaṃ
nānāphalayutaṃ tadvadicudaṇḍasamanvitaṃ

114.p2.21

sitavastrayugacchannaṃ sitacandanacarcitam
nānābhakṣyasamopetaṃ sahiraṇyaṃ svaśaktitaḥ
tāmrapātraṃ gur̤opetaṃ tasyopari niveśayet
tadabhāve kathāṃ kuryyāt kāmakeśavayo rnaraḥ
kāmanāmnā hareraccāṃ snāpaye kuḍuvāriṇā
śaktapuṣpāccatatilai rarcayediti keśavam
kāmāya pādau saṃpūjya jaṅge saubhāgyadāyakaṃ
ūrū smarāyeti punarmanmathāyeti vai kaṭiṃ
stambhodayetyudaraṃ anaṅgāyetyuro hareḥ
mukhaṃ padmamukhāyeti bāhū pañcaśarāya vai
namaḥ sarvvātmane maulimarcayediti keśavaṃ
evaṃ prajāgaraṃ kṛtvā śuklamālyāmbaro vratī
tataḥ prabhāte taṃ kumbhaṃ brāhmaṇāya nivedayet
brāhmaṇān bhojayecchaktyā svayaṃ bhuñjīta bandhubhiḥ
bhuktvā tu dakṣiṇāṃ dadyādimaṃ mantramudīrayet
prīyatāmatra bhagavān kāmarūpī janārddanaḥ
hṛdaye sarvvabhūtānāṃ ya ātmetyabhidhīyate
anena vidhinā sarvvaṃ māsi māsi samācaret
upavāsau trayodaśyāmarcayedviṣṇumavyayaṃ
phalamekañca samprāśya dvādaśyāṃ bhūtale svapet
tatastrayodaśe māsi ghṛtadhenusamanvitāṃ
śayyāṃ dadyāddijendrāya sarvvopaskarasaṃyutāṃ
kāñcanaṃ kāmadevaṃ ca śuklāṃ gāñca payasvinīṃ
vāsobhirddijadāmpatyaṃ pūjya śaktyā vibhūṣaṇaiḥ
sarvvagandhādikaṃ dadyāt prīyatāmityudīrayet
homaṃ śuklatilaiḥ kuryyāt kāmanāmāni kīrttayet
gavyena sarpiṣā taddat pāyasena ca dharmavit
viprebhyo bhojanaṃ dadyāt visraśrāṭhaṃ vivarjayet
ikṣudaṇḍānayo dadyātpuṣpamālāḥ svaśaktitaḥ
yaḥ kuryyādvidhinānena madanadvādaśīmimāṃ
sarvvapāpavinirmuktaḥ prāpnoti harisāmyatāṃ
iha loke varān putrān saubhāgyasukhamaśnute
yaḥ smaraḥ saṃsmṛto viṣṇurānandātmā maheśvaraḥ

114.p2.22

sukhārthī kāmarūpeṇa yajettaṃ jagadīśvaram
tat śrutvā ca cacārāsau ditiḥ sarvvamaśeṣataḥ
kāśyapo vratamāhātmyādaṅgatya parayā mudā
cakārākarkaśāṃ bhūyo rūpayauvanaśālinīṃ
varairācchādayāmāsa sā tu vavre varaṃ sutaṃ
tataḥ sā vratamāhātmyāllebhe garbhamanuttamaṃ
kadācillavvasañcāraṃ śatrutvāñjaṭharaṃ diteḥ
praviśyaikonapañcāśat kṛtvā śakro jaghāna tāṃ
tāvantovālakā bhūya rurudurnamṛtiṃ gatāḥ
tato vai cintayāmāsa kimetaditi vṛtrahā
dharmmasya paśya māhātmyaṃ punaḥ sañjīvitāstvamī
kadācidanayā nūnaṃ madanadvādaśī kṛtā
tat prabhāvena jīvanti tanayā nihatā api
nūnametat parityaktamadhunā tasya pūjanaṃ
vance ṣābhihatāḥ santo na vināśamavāpnuyuḥ
ekāpyanekatāmāpa yasmāt garbho hatopyalaṃ
aho māhātmāmetasmin madanadvādaśīvrate
jīvaputrā bahusutā yena nārī prajāyate
iti matsyapurāṇoktaṃ madanadvādaśīvratam
bhadrāśva uvāca
vijñānātpattikāmasya ka ārādhyo bhaveddija
kathamārādhyate sohi etadākhyāhi me dvija
agastya uvāca
viṣṇureva mahāyajñaḥ† sarvvadevairapi prabhuḥ
tasyopāyaṃ pravakṣyāmi yenāso varado bhavet
rahasya sarvvadevānāṃ munīnāmuttamastathā
nārāyaṇaḥ parodevaḥ taṃ praṇamya na sīdati
śrūyate ca purā rājan nāradena mahātmanā
kathitaṃ puṣṭidaṃ‡ viṣṇorvratamapsarasāstathā
nāradastu purākalpe gatavān mānasaṃ saraḥ
strānārthaṃ tatra so'paśyat sarvvamapsarasāṅgaṇam
tāstaṃ dṛṣṭvā vilāsinyo jaṭāmukuṭadhāriṇam
asthicarmāvaśeṣantu kṛśa kuṣṭhī-kapālinam
devāsuramanuṣyāṇāṃ didṛkṣuṃ kalahaṃ sadā
brahmaputraṃ tapoyuktaṃ papracchustā varāṅganāḥ
apsarasa ūcuḥ

114.p2.23

bhagavan brahmatanaya bhartṛkāmā vayaṃ dvija
nārāyaṇaśca bharttā no yathā syādāyacakṣva tat
nārada uvāca
praṇāmapūrvvakaḥ praśnaḥ sarvvato bhavate śubhaḥ
sa ca me na kṛto garvādyuṣmābhi yauvanasmayāt
tathā hi devadevasya viṣṇoryannāmakīrttitam
bhavatībhistathā bharttā bhavatviti hariḥ śubhaḥ
tannāmoccāraṇādeva kṛtaṃ sarvvaṃ na saṃśayaḥ
idānīṃ kathayāmāsa vrataṃ yena hariḥsvayam
varadantaṃmavāpnoti bhartṛtvaṃ ca niyacchati
vasante śuklapakṣasya dvādaśī yā bhavecchubhā
tasyāmupoṣya vidhivat saśrīkaṃ harimarcayet
paryyaṅkāstaraṇaṃ kṛtvā nānāstaraṇasaṃyutam
tatra lakṣmyā yutaṃ devaṃ raupyaṃ kṛtvā nivedayet
tasyopari tataḥ puṣpairmaṇḍapaṃ kārayedbudhaḥ
nṛtyavāditragītaiśca jāgaraṃ tatra kārayet
manobhavāyeti śirastvanaṅgāyeti vai kaṭiṃ
kāmāya bāhumūle tu kusumārāya codaraṃ
manmathāyeti pādau tu harayeti ca sarvvataḥ
puṣpaiḥ saṃpūjya deveśaṃ mallikājātibhistathā
pañcāñcatara mādāāya ṝtudaṇḍān suśobhanān
caturdditu nyasettasya devasya praṇato nṛpa
evaṃ kṛtvā prabhāte tu dāpayedbrāhmaṇāya tam
vedavedāṅgayuktāya saṃpūrṇāṅgāya dhīmate
brāhmaṇāṃśca tathā bhojya vratametatsamāpyate
vratasyānte tato viṣṇurbharttā vo bhavati dhruvam
akṛtvā matpraṇāmantu pṛṣṭaṃ garveṇa śobhanāḥ
vratenānena deveśaṃ patiṃ labdhvābhimānataḥ
avasāne'paharaṇaṃ gopālervo bhaviṣyati
parāhṛtānāṃ kanyānāṃ† devo bharttā bhaviṣyati
evamukkā sa devarṣiḥ prayayau nāradaḥ kṣaṇāt
atopyetadvrataṃ cakrustṛṣṭāstāsāṃ svayaṃ hariḥ
iti bhaviṣyatpurāṇoktaṃ bhartṛprāptivratam
dvādaśyāṃ śuklapakṣe ca māsi bhādrapade naraḥ

114.p2.24

naivedyagandhapuṣpādyai racayejjalaśāyinam
na cālapedvikarbhasthān pāṣaṇḍān patitānrarān
snātvā japannamasyeti śatamaṣṭottaraṃ budhaḥ
brajaṃstiṣṭhan svapan bhuñjan budhyan praskhalite cute
vedanāttaḥ smarennityamanantaṃ manasā girā
vratametadvidhānena kuryyāt samvatsaraṃ naraḥ
tato'tha bhojayedviprān bhaktyā dadyācca dakṣiṇāṃ
pūrṇe saṃvatsare bhaktyā pūjayitvā janārddanam
vīṇā-veṇu-mṛdaṅgādyairgītanṛtyantu kārayet
arccayitvā hariṃ bhaktyā kārayitvā tu jāgaram
anantaphalamāpnoti gītavādyai rudāhṛtam
ahiṃsakaḥ śucirdāntaḥ sarvvabhūtahite rataḥ
vratametannaraḥ kṛtvā viṣṇuloke mahīyate
iti viṣṇu rahasyoktaṃ anantadvādaśīvratam
yudhiṣṭhira uvāca
yat kṛtvā mucyate jantu rmmahataḥ pañcapātakāt
pañcapātakinaḥ pretān pitṝṃ stārayate tathā
niśākṛdāpyāyanaśca pūrṇimādaivatā imāḥ
jagannātho mahīdhārī devendro devakīsutaḥ
caturbhujo gadāpāṇiḥ surabhīdaḥ sulocanaḥ
sarvvagataścakrapāṇiḥ śūracāpyasurāntakaḥ
śroṇañca dvādaśa imā devatāḥ parikīrttitāḥ
svāhākārānvitairetaiścaturthyantaiśca nāmabhiḥ
śrāvaṇādau devatānāṃ pūjāṃ ca kurute vratī
śravaṇādeva kurvīta dvādaśyāṃ parikīrttitāḥ
pūrṇimāyāntu devebhyaḥ pāyasañcāhuyānnataḥ
amāvāsyāṃ devatānāṃ tilamuddragur̤audanam
pañcaratnāni deyāni pañcapātakaśāntaye
pañcamūrttiṃ svarṇamayīṃ pañcāmṛtasamanvitām
bhojayedbrāhmaṇān rājan pañcadvādaśasaṃkhyayā
etaccīrṇe hyanavadyātmā kṛtvāt pākaśāsanaḥ
ahalyā saṅgadoṣācca surāpānādgṛhaspatiḥ
gurustrīgamanātsomaḥ suvarṇaharaṇādvaliḥ
anyairapi mahīpālairdilīpasagarādibhiḥ

114.p2.25

mahāpātaka jairdoṣairvimuktāścopapātakaiḥ
tasmāttvamapi kaunteya kuru vratamidaṃ śubham
yadyācchasi mahārāja śāśvatīṃ gatimātmanaḥ
iti bhaviṣyatpurāṇoktaṃ pañcamahāpāpanāśanadvādaśīvratam
dvādaśa dvādaśīryastu samāpyopoṣaṣairnaraḥ
govatsa' kāñcanaṃ viprāmarcayecchaktitaḥ punaḥ
paraṃ padamavāpnoti viṣṇuvratamidaṃ smṛtam
iti padmapurāṇoktaṃ viṣṇuvratam
varāha uvāca
dvādaśyāmupavāsantu ye vai kurvvanti te narāḥ
māmeva pratipadyante mama bhaktiparāyaṇāḥ
jñātvā caivopavāsantu gṛhītvā ca jalāñjaliṃ
namo nārāyaṇāyeti cāditya cāvalokayet
yāvanto vindavaḥ kecit patantyañjaśito jalāt
tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate
tathaiva bahyāṃ dvādaśyāṃ kṛtvā karma yathāvidhi
pāṇḍuraiścaiva puṣpaistu mṛṣṭairgandhaiśca dhūpanaiḥ
ya evaṃ kārayedbhūmi tasyāpi śṭaṇuyāṅgatiṃ
dattvā śirasi puṣpāṇi imaṃ mantramudīrayet
śrau iti kṛtvā mantraḥ
suraśreṣṭha dharādhāra sumanasaḥ sumanā gṛhya prīyatāṃ ma
bhagavānnikaḥ | etena mantreṇa sumanodyāt
gandha mantra ucyate
oṃ namastubhya' svasti vidhyudvāsagandha' gṛṅgemaṃ maṅgalavate
viṣṇave | etena mantre ṇa gandhān dadyāt
aśrutvāpi ca śāstrāṇi yo māmevañca kārayet
mama lokaṃ sa gacchecca jāyate ca caturbhujaḥ
śyāmākaṃ ṣaṣṭikañcaiva saṅgocyāni guṇaistathā
guṇāṃśca, vyañjanāni
śālaun-yavāśca tathā nīvārabhaktakaṃ tathā
etāni yastu bhuñjīta mama karmaparāyaṇaḥ
sa syācca śaṅkha-cakrāṃko lāṅgalī muśalī gadī
iti bhaviṣyatpurāṇoktaṃ viṣṇu prāptidvādaśīvratam
kṛṣṇa uvāca
dvādaśyāṃ guhyakānarcya palalākṣatasaṃyutaiḥ
hemaṃ viprāya vai dadyādupavāsaparāyaṇaḥ

114.p2.26

etadvai guhyakaṃ proktaṃ vrataṃ pāpaharaṃ śubham
iti bhaviṣyotparoktaṃ guhyakadvādaśīvratam
dvādaśyāṃ devadeveśaṃ pūjayitvā jalādhipaṃ
puṇḍarīkamavāpnoti varuṇaṃ yādasāmpatiṃ
iti viṣṇudharmoktaṃ puṇḍarīkayajñaprāptivratam
sarvvaṃ devarathaṃ śakraṃ pūjayitvā tathā naraṃ
sarvvān kāmānavāpnoti svargalokañca gacchati
iti viṣṇu dharmmottaroktaṃ śakravratam
umovāca
bhagavan śrotumicchāmi māścaryyaṃ paramaṃ vibho
kathitavyaṃ prasādena yadyasti mama sauhṛdam
deva yena virūpatvaṃ yaddvratena praṇaśyati
saubhāgyaṃ paramaṃ caiva prāpyate kasya sevanāt
tanme kathaya deveśa paramābhīṣṭadāyakam
īśvara uvāca
śrūyatāṃ vai paraṃ guhyaṃ vrataṃ pāpaharaṃ śubham
surūpa dvādaśī nāma mahāpātakanāśinī
rūpapradāyinī caiva tathā saubhāgyavarddhanī
kulavṛddhikarīcaiva sarvva saukhyapradāyinī
tāṃ śṛṇuṣva prayatnena kathyamānāṃ mayānaghe
purā vai dvāparasyānte viṣṇu daityaniṣūdanaḥ
utpanno mṛtyuloke'tra vasudevakule kila
tenoḍhā rukmiṇī nāma bhīṣmakasya ca sutā punaḥ
atyantarūpasubhagā pativrataparāyaṇā
nahi tasyā vinā kṛṣṇastīkasaṅgahate sukham
śvaśrū śvaśurayoḥ pādavandanaṃ bhartta tatparā
kenāpi karmadoṣeṇa kupitāṃ kṛṣṇā mātaraṃ
na prasādayati kṣipraṃ pratimalecchatī priyaṃ
tato devyāḥ samutpannaḥ kopaḥ sarvvaguṇāpahaḥ
kṛṣṇāṃ provāca kupitā yadi te jananī svayaṃ
tata stvayāpi vai vāñchā kurupā nirguṇādhikā
madvākyaṃ nānyathā kartuṃ nārhasi tvaṃ kuloddaha
kṛṣṇa uvāca
aprāpāṃ rukmiṇīṃ tyaktumutsahe'haṃ kathaṃ śubhāṃ
yaḥ parityajate bhāryyāmaviluptaśarīriṇīṃ

114.p2.27

sa prāpnoti ca mandātmā daurbhāgyaṃ sāptapauruṣaṃ
virūpatvamavāpnoti na sukhaṃ vindate kvacit
vyādhi rvā jāyate loke nindanīyaśca dehināṃ
ityahaṃ nānumānyo'pi kathaṃ kuryyāstvayā vacaḥ
devakyu vāca
sarveṣāmeva dānānāṃ dānaṃ tīrthādi yacchati
mātā gurutarā vatsa kastasyā vacanaṃ tyajet
mama vākyasya karaṇāt kathaṃ pāpiṣṭhatā bhavet
jananī pūjyate loke na bhāryyā yadunandana
kṛṣṇa uvāca
na ca tyajāmyahaṃ mātaḥ priyāṃ prāṇadhaneśvarīṃ
iti tūṣṇīṃ parābhūtāṃ mātaraṃ prekṣya keśavaḥ
cintāmavāpa paramāṃ kathaṃ saukhyaṃ bhavediti
etasminneva kāle tu nāradomunisattamaḥ
abhyājagāma sahasā viṣṇoṃ prekṣya ca vismitam
pūjitaḥ parayā bhaktyā arghyaṃ tasmai niveditam
upaviṣṭe yathānyāya paryyapṛcchadanāmayaṃ
nārada uvāca
kiṃ tvaṃ sakhedaparamaḥ kimuddegasya kāraṇama
kinna sidhyati te'bhīṣṭaṃ tyajoddegaṃ yaduttama
kṛṣṇa uvāca
mātrā niyukto devarṣe pariṇetuṃ dijottama
kanyāmūhaha yasyāpi kurūpāṃ kasyacit prabho
yathā mātarniyogotra kṛto bhavati satkṛtiḥ
nārada uvāca
śrūyatāmabhidhāsyāmi pūrvvavṛttāntamādarāt
lakṣmoyuktaḥ purā nātha krīḍamāno hi nandane
tatrāyayau sa bhagavān† durvāsā ṛṣisattamaḥ
satkṛtaśca yathānyāyaṃ abhyutthānañca pūrvvakaṃ
prekṣya vībhatsarūpaṃ taṃ devyā hāsaḥ kṛtastadā
sa ca kopena mahatā vaiśvānarasamaprabhaḥ
śaśāpa lakṣmīṃ duṣṭātmā muniḥ krodhasamanvitaḥ
hasito'haṃ tvayā mugdhe ātmano rūpamokṣitā
virūpā bhava durbudde kiṃ na jñāto hyahaṃ tvayā
ityuktā sā tayā devyā yathāvat saṃprasāditaḥ
prasanno jagade vākyaṃ me śāpo na vṛthā bhavet

114.p2.28

janmāntareṇa sāphalyaṃ bhaviṣyati kurūpatā
sā eva cāvatīrṇā'iha gocakasya gṛhe sutā
satyabhāmā virūpācī virūpa darśamaṃ tathā
karṇanāsātiviklṛptā† sañjātāṃ tatprabhāvataḥ
pāṇipādau kaṭigrīvā sarvvaṃ vairūpyalakṣaṇam
tapādattvo mahāprājñaḥ sa te kanyāṃ pradāsyati
kṛṣṇa uvāca
bhagavan virūpaṃ vadanaṃ kathaṃ drakṣyāmi nityaśaḥ
kā nirvṛtiṃ gamiṣyāmi tāṃ vivāhya kurūpikāṃ
nārada uvāca
tasyā eva prasādena vacciṣye| yadunandana
uttamaṃ prāpya saurūpaṃ saubhāgyaṃ paramaṃ sukhaṃ
mātā hi tāvanmānyā vai dharmmakāmārtha micchatā
evaṃ purā vyatītyevaṃ sambandho vihitaḥ purā
tvayā vākyaṃ tathā kāryyaṃ gurūṇāṃ vacanaṃ mahat
mātā gurutarā bhūme dūti vedeṣu gīyate
īśvara uvāca
evamuktā mahādevīṃ nārada stridivaṃ gataḥ
kṛṣṇaśca mātaraṃ prāha vaivāhyaṃ hi vidhīyatāṃ
vivāhitāvasānena vedoktaṃ vidhinā tataḥ
ānīyatāṃ tadā devi darśayāmāsa tāṃ vadhū
paśya tvaṃ vacanādbrūhi parikṣītā śucivratā
nihraittiparamaṃ gaccha prasādaparamā bhava
ityuktvā vīkṣya tāṃ kṛṣṇaḥ praṇipatya svamātaraṃ
jagāma devakāryāṇāṃ karaṇāya mahābalaḥ
tāṃ dṛṣṭvā devamātā ca babhau duḥkhānvitā bhṛśaṃ
īdṛgvidhūpaṃ vikṛtiṃ kathaṃ karttāsmi gopanaṃ
cintā ca meti†mahatīmatīvodvignamānasaḥ
kasyāpi nācacakṣe'pi virūpaṃ taccharīrajaṃ
atha kiṃ vihitaṃ kāle rukmiṇī tava cāyanataḥ
namaskṛtya tataḥ śvaśrū sammṛṣṭā caraṇau tadā
uvāca prastutaṃ vākya bhaktiyuktā sukhāvahaṃ
prabhāvaṃ‡ draṣṭumicchāmi bhavatīṃ|| kṛṣṇaballabhāṃ
darśayantu ca me śīghraṃ prasādaṃ suvidhīyatāṃ
devakuvāca
śvaśrūchrṇa inte§ subhage mamāpi vacanaṃ kuru

114.p2.29

dīyatāṃ tvaritaṃ subhru surūpādvādaśīvrataṃ
saṃprayacchati cetasyaṃ darśanānte bhaviṣyati
vasiṣṭhauvāca
kathaṃ yahoyate dhammaṃ vrataccāpi suduṣkaram
kathaṃ tasyāṃ prayacchāmi phalaṃ devaiḥ sudurlabham
devyuvāca
bhavaṃ pradīyatāmasyai tadarthamathavā punaḥ
pañcamaḥ saptamaḥ ṣaṣṭhaḥ ṣoḍaśāṃśo'thavā pivā
devyuvāca
surūpāccādṛśo puṇyatilārddhamapi notsahe
kiṃ punaḥ ṣor̤aśāṃśena sapatnayā duṣṭacetasaḥ
evamukkā jagāmātha mandiraṃ sā śubhekṣaṇā
punaḥ pṛcchati te sā tu praṇipātena vai ruṣā
devi pṛcchāmi† coktoyaṃ na karoti prabhu rmama
kathaṃ paśyāmi tāṃ tanvīṃ navor̤hāṃ kṛṣṇavallabhām
ūṣā uvāca
ambā drakṣyasi te subhrū dhiṣaṇāṃ tāṃ sumadhyamāṃ
karṇanāsā ca vikratā virūpā vikṛtānanā
ahaṃ tu notsahe draṣṭumīdṛgrūpāṃ śucismite
kamma nṛṇāṃ phalaṃ te ca śubhāśubhamasaṃśayaṃ
evaṃ bahugate kāle devaiścaiva prabhāvataḥ
devyāgāraṃ satyabhāmā śriyā dattvā ca veśitā
prārthaye yatatāṃ tūrṇaṃ surūpāhādagovrataṃ
tilādapi hi ṣaḍbhāgaṃ homādapi hi niḥsṛtaṃ
sā gatā tatsakāśaṃ tu vivāhadvāramāra tu
uvāca rukmiṇīṃ sā ca satyabhāmā śucivratā
ekāmapyāhutiṃ devi dehi me bhojnandini
arddhāhutiṃ vā me dehi sadyasti mama sauhṛdaṃ
rukmiṇyuvāca
ko'yaṃ matibhrama ste vai surūpāṃ hādaśīṃ prati
tilāhutiñca dāsyāmi udghāṭaya kapāṭakaṃ
ityuktā tvaritaṃ jñātvā dattvā hyekāṃ tilāhutiṃ
tilañcaiva pradattaiyaṃ rūpeṇaivādhikā bhavat
tāṃ dṛṣṭvā vismayaparā papraccha dayitāṃ hareḥ
kathyatāṃ mama kā hi tvaṃ kimarthaṃ miha cāgatā
satyabhāmovāca
tavāhaṃ bhaginī bhadre kṛṣṇaboḍhā smi dharmataḥ

114.p2.30

satyabhāmeti me nāma namāmi caraṇau tava
iti śrutvā tu vacanaṃ vismayotphullalocanā
novāca kiñcitcārvaṅgī atyarthaṃ vismitābhavat
etasminneva kāle ca vāguvācāśarīriṇī
tava dānaprabhāvena satyavrataparāyaṇe
surūpā hādaśoputtraṃ devānāmapi durlabhaṃ
devyuvāca
karmaṇā kena kartavyaṃ kimācāraṃ vadakha me
niyamaṃ homadānañca prasādaḥ sambidhīyatāṃ
īśvara uvāca
pauṣamāsantu saṃprāpya puṣyarce tu suśodhayet
tasyāṃ rātrau saṃyatātmā dhyātvā viṣṇuṃ sanātanaṃ
śvetā gaurekavarṇā ca tasyā grāhyaṃ ca gomayaṃ
antarikṣāt prapatitaṃ śuci maunamavāsthitaḥ
tasyāḥ kṛtvā hutīnāṃ ca śatamaṣṭottaraṃ tilaiḥ
pratīcyekādaśīṃ kṛṣṇāṃmupavāsa parāyaṇaiḥ
bhāvyaṃ niyamasaṃyuktairviśeṣeṇāṃ yatātmabhiḥ
snātvā nadyāṃ tar̤āge vā viṣṇumevātha cintayet
sauvarṇañca hariṃ kṛtvā rūpyaṃ vāsaḥ svaśaktitaḥ
tilapātroparikhe ca nyaset kumbhe sadravyake
tato viṣṇu pūjā
iti saṃpūjya vidhinā puṣpai dhūpai sacandanaiḥ
naivedyaṃ tilamiśrañca phalāni vividhāni ca
arghyamantropayuktāni tadagre stavanaṃ paṭhet
namaḥ paramaśāntāya virūpākṣa namo'stute
sarvvakalmaṣa nāśāya gṛhāṇārghyaṃ namostu te
arghya mantraḥ
evaṃ saṃpūjya deveśaṃ homayeddhomamāḍutīḥ
tilānāhutisaṃyuktān mantraiḥ sahasraśīrṣakaiḥ
hṛdi dhyātvā ca deveśaṃ lakṣmīyuktaṃ sanātanaṃ
śaṅkha cakra, gadā kheṭaṃ dhyātvā devaṃ janārddanaṃ
homānte kārayecchrāddhaṃ vaiṣṇavaṃ dvijasattama
dattvā ca bhojanaṃ tebhyaḥ kṛtvā caiva pradakṣiṇa'
dharmaśravaṇasaṃyuktā jāyato tatra tāṃ niśāṃ
taṃ kumbhaṃ vaiṣṇavīṃ mūrttiṃ viprāya pratipādayet†

114.p2.31

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ‡ sarvvaṃ tatra kṣamāpayet
īśvara uvāca
evaṃ yaḥ kurute devi surūpāhvādaśī vrataṃ
naro vā yadi vā nārī tasya puṇyaṃ śṛṇuṣva me
daurbhāgya' naśyate tasya api janmāntarāñjitaṃ
api bhūmastyasamparko jāyate kārapāntarāt
tasyāpi na bhavedduḥkhaṃ vairūpya' tasya janmani
bandhujana viyogaśca¶ neṣṭaiḥ saha viyogataḥ
jāyate gotrahṛddhiśca kīrttimān jāyate bhuvi
jātismaraṇamāpnoti padaṃ nirvvāṇamāpnuyāt
vācyamānamidaṃ bhaktyā yaḥ śṛṇoti samāhitaḥ
puṇyamāpnoti satataṃ svargaloke mahīyate
iti umāmaheśvarasaṃvāde surūpāhvādaśī vrataṃ
māndhātāṃ uvāca
ekādaśī mahābrahman mahāpuṇyaphalapradā
ṛkṣayogaistu saṃyuktā kathayasva mama prabho
vasiṣṭha uvāca
jayā ca vijayā caiva jayantī pāpanāśanī
sarvvapāpaharā caiṣā karttavyā phalakāṅkṣibhiḥ
ekādaśyāṃ śuklapace yadā ṛkṣaṃ punarvvasuḥ
sā nāmnā ca jayā khyātā tithīnāmuttamā tithiḥ
samupoṣa vratī pāpāt mucyate nātra saṃśayaḥ
agniṣṭomasya yajñasya phalamāpnoti mānavaḥ
yadā śukle tu dvādaśyāṃ nakṣatraṃ śravaṇaṃ bhavet
vijayā sā tathā proktā tithīnāmuttamā tithiḥ
tasyāṃ snāttaḥ sarvvatīrthe snāto bhavati mānavaḥ
dānaṃ sahasraguṇitaṃ tathā caiva prayojanaṃ
homajapopavāsaiśca sahasrāṇāṃ phalaṃ labhet
yadā ca śukladvādaśyāṃ rohiṇī ca prajāyate
jayantī nāma sā proktā sarvvapāpaharā tithiḥ
saptajanmakkataṃ pāpaṃ svalpaṃ vā yadivā bahu
tatkṣālayati govindastasyāmabhyarca bhaktitaḥ
yadā ca śukladvādaśyāṃ puṣyaṃ bhavati karhicit
tadā sātimahāpuṇyā kathitā pāpanāśanī
yo dadāti ca yatpuṇyaṃ nityaṃ saṃvatsare naraḥ

114.p2.32

upavāsantu tasyāṃ ca yaḥ karoti mahatphalaṃ
tasyāṃ jagatpatirdevaḥ sarvvalokeśvaro hariḥ
pratyakṣatāṃ prayātyāśu tadanantaphalaṃ kṛtaṃ
sagareṇa kakutsthena dhundhumāreṇa gādhinā
tasyā mārādhito devo dattavānakhilāṃ bhuvaṃ
upavāsaṃstu tasyāñca deva ārādhitaḥ sa ca
tasmai sa rājyamakhilaṃ samṛddhe bhuvi dattavān
vācikān mānasāṃścaiva kāyikāṃśca viśeṣataḥ
saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ mucyate nātra saṃśayaḥ
imāmekā mupoṣyaiva puṣya nakṣatrasaṃyutāṃ
ekādaśīsahasreṇa phalaṃ prāpnotyasaṃśayaṃ
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyadevatārcanaṃ
yadasyāṃ kriyate kiñcittatsarvvaṃ cākṣayaṃ bhavet
puruṣaistu prayatnena karttavyā phalakāṃkṣibhiḥ
phālgune ca viśeṣeṇa viśeṣaḥ kathito nṛpa
āmarlakīvrataṃ puṇyaṃ viṣṇulokaphalapradaṃ
āmarlakīmadho gatvā jāgaraṃ tatra kārayet
kṛtvā tu jāgaraṃ viṣṇorgosahasraphalaṃ labhet
māndhātā uvāca
āmalakī kadā hyeṣā utpannā dvijasattama
etatsarvvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me
kaśādityaṃ pavitrā ca kaśrātmāpapraṇāśanī
kacāṅkāgaraṇaṃ kṛtvā gosahasraphalaṃ labhet
vasiṣṭha uvāca
kathayāmi mahābhāga gaccheyaṃ bhagavān citau
āmalakyā mahāvṛkṣaḥ sarvvapāpapraṇāśanaḥ
ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṅgame
naṣṭe devāsuragaṇe pranaṣṭoragarākṣase
tatra devādhideveśaḥ paramātmā sanātanaḥ
jajāpa paramaṃ brahma cātmanaḥ padamavyayaṃ
tatosya japato brahma mukhācchaśisamaprabhaḥ
ṣṭhīvanādvindusambhūtaḥ sa bhūmau nipapāta ha
tasmādvindoḥ samutpannaḥ svayaṃ dhātrīnago mahān
śākhāpraśākhābahulā phalabhārāvanāmitaḥ
sarvveṣāṃ caiva vṛkṣāṇāṃ ādireṣa prakīrttitaḥ

114.p2.33

etasminneva kāle tu sasṛje bahudhāḥ prajāḥ
brāhmaṇānasṛjattena saṃsṛṣṭāśca imāḥ prajāḥ
devadānavagandharvvā yakṣarākṣasapannagāḥ
tāṃśca dṛṣṭvā mahābhāga paraṃ vismayamāgatāḥ
najānīya imān vṛkṣān cintayānopi sarvvataḥ
evaṃ cintayatasteṣāṃ vāguvācāśarīriṇī
sañjātā vaiṣṇavī tatra ṛṣīṇāṃ pratibodhanī
asṛjadbhagavāgdeva ṛṣayastu tathāmarāḥ
ajitāyāśca yannāste dhārā vai viṣṇusambhavā
āmalakī nago hyeṣa pravaro lokaviśrutaḥ
viṣṇo rniṣṭhīvanājjātaḥ pravaro vaiṣṇavo nagaḥ
tasmātsarvvaprayatnena sevyā āmalakī sadā
sarvvapāpaharā proktā vaiṣṇavī pāpanāśanī
asyā mūle sthito viṣṇu rūrddhaicaiva pitāmahaḥ
skandhe ca bhagavān rudraḥ saṃsthitastripurātmakaḥ
śākhāsu saritaḥsarvvāḥ praśākhāsu ca devatāḥ
parṇeṣu vasavo devāḥ puṣpeṣu marutastathā
prajānāṃpatayaḥ sarvve phalecaiva vyavasthitāḥ
sarvvadevamayī hyeṣā dhātrī ca kathitā mayā
tasmāt pūjyatamā hyeṣā viṣṇubhaktiparāyaṇaiḥ
ṛṣiruvāca
ko bhavānnahi jānāmi akasmādvada he śubhaḥ
devovā yadi vā cānyaḥ kathayasva yathātathaṃ
vāguvāca
yaḥ karttā sarvvalokānāṃ bhuvanānāṃ caturddaśa
anaṅgāṅgavapuḥprekṣya so'haṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ
tacchrutvā tasya devasya bhāṣitaṃ brāhmaṇāḥ sthitāḥ
vismayotphullanayanāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ
anādinidhanaṃ devaṃstotuñcaiva pracakramuḥ
oṃ namo bhūtātmane ca bhūtāya paramātmane
avyaktāya namo nityaṃ anantāya namonamaḥ
dāmodarāya śucaye yajñeśāya namonamaḥ
namo māyāpaṭacchannajagadvācaumahātmane
acyutāya namo nityaṃ anantāya namonamaḥ
evaṃ stutastadā taiśca tutoṣa bhagavān hariḥ

114.p2.34

pratyuvāca maharṣīṃstān abhīṣṭaṃ kiṃ dadāmi vaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
yadi tuṣṭosi bhagavāmasmākaṃ hitakāmyayā !
vrataṃ kiñcit samākhyāhi svargamokṣapradaṃ paraṃ
dhanadhānyapradaṃ puṇyaṃ ātmanastuṣṭidāyakaṃ
alpāẏāsaṃ bahuphalaṃ vratānāmuttamaṃ vrataṃ
kṛtena yena deveśa viṣṇuloke mahīyate
viṣṇuruvāca
phālgunāmalapakṣeṣu dvādaśī ṛṣisattamāḥ
brāhmaṇānāṃ mahāpuṇyā sarvvapātakanāśinī
viśeṣastatra kathitaḥ śṛṇudhva ṛṣisattamāḥ
āmaīkīṃ tu saṃprāpya jāgaraṃ yastu kārayet
sarvvapāpavinirmukto gosahasraphalaṃ labhet
etadduḥ kathitaṃ viprā vratānāmuttamaṃ vrataṃ
ṛṣaya ūcuḥ
vratasyāsya vidhiṃ brūhi paripūrṇaṃ kathaṃ bhavet
ke mantrāḥ ke namaskṛtārā devatāḥ kāḥ prakīrttitāḥ
kathaṃ snānaṃ kathaṃ dānaṃ kathaṃ pūjāvidhiḥsmṛtaḥ
ardhyapradānamantrañca kathayasva yathātathaṃ
viṣṇuruvāca
śrūyatāṃ yo vidhiḥ samyak vratasyāsya dvijottama
na kasyacinnayākhyāto vratasya vidhiruttamaḥ
ekādaśyāñca niyamaṃ gṛhṇīyāddantadhāvanaṃ
ekādaśyāṃ nirāhāraṃ sthitvā caivāpare'hani
bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa śaraṇaṃ me bhavācyuta
iti kṛtvā ca niyamaṃ dantadhāvanapūrvvakaṃ
nālāpet patitāṃścaurān tathā pāṣaṇḍino narān
durvinītān bhinnamaryādān gurudāraprakarṣakān
aparāhne tathā snānaṃ vidhivat kārayedbudhaḥ
nadyāṃ tar̤āge kūpe vā gṛhe vā niyamāśanaḥ
mṛttikālambhanaṃ pūrvvaṃ tataḥ snānaṃ samācaret
aśvakrānte rathakrānte viṣṇukrānte vasundhare
mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtaṃ
mṛttikāmantraḥ
tvamāpo yoniḥ sarvveṣāmevadānavarakṣasāṃ
srotayoni bhujaṅgānāṃ rasānāṃpataye namaḥ
snāto'haṃ sarvvatortheṣu hṛde prasravaṇeṣu ca

First 34 of 37 passages. Read on

Linked texts (14)