Vicaratrayi 13.1
Vicāratrayī 13.1
- Language
- Sanskrit
13.1.1
vacchedakatvamaṅgīkṛtaṃ tatra prāthamikamahattattvapariṇāme sūkṣmatvāpagamāt kāraṇatāvacchedakarūpābhāvātkāraṇābhāvāduttarapariṇāmo na
syāt | cidacidanuvṛttivatsūkṣmatvasyāpyanuvṛttāvuttarottarakārye
sthūlatvāsaṃbhavātsthūlacidacidātma jagadityuktirna saṃgaccheta | tatra
sthūlatvāsaṃbhavāt| na cāpekṣakaṃ sūkṣmatvaṃ sthūlatvaṃ ca samādāyottarottarakāraṇatā nirvoḍhuṃ śakyā caramakārye brahmatvāsaṃbhavātsarvaṃ
brahmeti vākyavirodhaḥ | nirapekṣasūkṣmatvena sāpekṣasūkṣmatvasya virodhāttatsāmānādhikaraṇyena tadutpatterasaṃbhavāt | kiṃca sāpekṣasūkṣmatvasyāpi kāryatvānnirapekṣasūkṣmatvānupraveśasya tatrāṃsaṃbhavātsāpekṣasūkṣmatvotpattireva na syāt| tadabhāve ca tatsāmānādhikaraṇyena
sthūlatvānutpatterjagadanupapannaṃ syāt | kiṃcāvayavopacayaṃ vinā
prāgvidyamānairevāvayavaiḥ sthūlatvāsaṃbhavātsvakāraṇāvayavātiriktāvayavāsaṃbhavājjagadanupapannameva | kiṃca cijjaḍabrahmavādimate'cidaṃśasyaiva pariṇāmājjagatkāraṇatvaṃ chatrinyāyena samudāye aupacārikamāpatet | āpanne ca mukhyakāraṇatvaṃ prakṛtiśabdavācye'cidaṃśe
eva paryavasannam | paryavasanne ca sāṃkhyamatādviśeṣaḥ | aviśeṣe ca
īkṣaṇādyasaṃbhavājjagatkāraṇatvānupapattiḥ | anupapanne ca chatrinyāyenāpyupacārābhāvādvrahmatvāsaṃbhavaḥ | yadi śaktivārtha bhinnāṃ sattāṃ
nāṅgīkaroṣi tarhi prakṛtirbrahmaśaktiriti vadatā brahmatvaṃ cidaṃśe
13.1.2
evāṅgīkṛtaṃ tatra cidbhināyāḥ śakteracittvāsaṃbhavādacitaḥ sambhakumbhādivacchaktitvāsaṃbhavātkevalacidrūpatve svasya svaśaktitvāgrogādyanirvacanīyā māyeyameveti svasyāpi māyāvāditvādanvānyathārthavaktṛninindan kuto na lajjati bhavān | kiṃca jīvopādheḥ
sthūlasya sarvaṃ brahmeti vākyasamanvayāya mukhyābhedamaṅgīkurvatā
sthūlacidacitorapyabhedāṅgīkārājīvabrahmaikyaṃ kuto na svīkriyate
ca nityamuktatvādīśvarasya tadabhedājjīvasyāpi nityamuktatyādūnyamithyātvaṃ prasajyeta | prasakte viśvamithyātvaṃ vinā tadanupapattiḥ | anupapannatvādviśvamithyātvāṅgīkāre svamatādatyantaṃ pracyuto bhavān
kiṃca sthūlacidacitorbrahmābheda ityatra sthūlaviśeṣaṇaṃ cidaṃśe vā'cidaṃśe vobhayatra vā samanvithāt | cidaṃśe vobhayatra vā na saṃbhavati
pakṣadvaye'pi cidaṃśe vikārāpattyā jaḍatvājjagadāndhyaprasaṅgaḥ | acidaṃśe cedapyavikṛtasūkṣmacito jīvasyeśvarasya vā vikṛtasthūlābhedasyādhyāsaṃ vinā'nupapannatvānmukhyābhedo dūranirastaḥ | sūkṣmācidaṃśasyāpi vikāriṇo vikṛtacidabhedo mukhyo'nupapannaḥ | anupapanne
bhede'bhede cānirvacanīyakhyātiḥ susthirā | kiṃca sarvāṇi nāmāni
cetanasyaivācetaneṣu dehādiṣu gauṇānīti vadato dāśarathirityādau
cetane'patyatvasya janyatvavyāpyasyānupapattiḥ | tadupapattyarthaṃ janyatvāṅgīkāre nāstikamatapraveśaḥ | dehagataṃ janyatvaṃ ātmanyadhyasya
yadi śabdapravṛttistadā gauṇatvaṃ gale patitam | caitrādiśabdānāṃ
13.1.3
caitrādyātmanyeva mukhyavṛttiṃ svīkurvato dvitīyacaitraśabdārtha ātmotānyaḥ | anyaśceccetananāmatā na syāt | ātmā ceddevadattādiparyāyatāpattiḥ | caitradehādyupalakṣitaścettatrāpi caitradehaśabdayorātmanaivārthavattvānna dehopasthitiḥ | dehaśabdasya dehe eva vṛttyaṅgīkāre'pi
dehatyena yāvaddehānāmupalakṣaṇatvena punaḥ paryāyatāpattiḥ caitraśabdavaiyarthyāpattiśca | caitro'haṃ jānāmīti pratītyā dehātmanorabhedāṅgīkāraprayāso niṣphalaḥ | caitrāhaṃśabdayorātmanaikārthyāt | dehavācitve
tvabhedadvārā śabdapravṛttergauṇatā | pariṇāmyapariṇāminorvāstavābhedāsaṃbhavādādhyāsikaḥ saḥ | vāstavābhedāṅgīkāre dehanāśe'nātmatvaprasaṅgāt | cidaṃśapariśeṣe'pi tasya nāmatā syāt | tava cidacidātmavāditvāt | kasyacijjaḍāṃśasya pariśeṣe'pi āṃśikanāśasya
durvāratvāt | yasmindeśe dehaḥ patettatraiva tiṣṭhedyatra ghaṭastatra mṛdvat
śuddhacidaṃśasyaivātmatāṅgīkāre caitro'haṃ jānāmītyādipratītisahasrenāpyabhedo duḥsādhaḥ| caitro'haṃ mariṣyāmīti pratītyā''tmanāśo'pyaṅgīkṛtaḥ syāt | gataṃ tava vaikuṇṭhagamanamupāsanāphalam
nanu śarīraśarīriṇoḥ svarūpasvabhāvavailakṣaṇyādbhedeo'pi tena bhavellokāntaragamanamiti cenna | bhedābhedayoranyatarasyāvāstavatvāpatteḥ
vāstavatve'nyatarabuddhiranyatarabuddhiṃ pratibadhnīyāt | apratibandhakatve sarvatra sarvabuddhiprasaṅgaḥ | yathā śarīraśarīriṇorbhede satyapyabhedamaṅgīkaroṣi tathā ghaṭapaṭayorapyabhede kiṃ pratibandhakaṃ tava bhavet
yathāpratīti tadaṅgīkāra iti cetkimayuktā syānmeruḥ sarṣapa iti
13.1.4
pratītiḥ | kiṃca bhedābhedayoḥ pratiyogyabhāvarūpayoḥ sāmānādhikaraṇye ghaṭapaṭābhāvayorapi sāmānādhikaraṇyaṃ syāt | kiṃca sarve
śabdāḥ prakṛtipratyayayogenābhidhāyakatayā prasiddhā loke tattadvācyatayā pratīyamānatattatsaṃsthānavadvastumukhena tadabhimānijīvattadantaryāmiparyantasaṃghātasya vācakā ityapi vadatā śabdaśaktiparyāptiḥ
kiṃ dehajīvaparamātmasamudāye, uta pratyekasmin, athavā'nyatame,
athavā'nyatameṣvekasmin, ekasminnapi kiṃ dehe, uta jīve, athāntaryāmiṇi | ādye tattadvācyatayetyasaṃgatam | ādyapakṣatraye tattatsaṃsthānavadvastumukhenetyasaṃgatam | caturthe śakyatāvacchedakābhāvavadvācakatvāpattiḥ | citrametadanyaśaktyānyapratītiriti | paramātmavācitve dehajīvayoḥ śabdādapratītyāpattiḥ | dehajīvānyataravācakatvapakṣe'pi svetarānyatarapratītyanāpattiḥ | dehādīnāṃ prakāratve kṛṣṇaścaitra ityādau ekadeśānvayāpattiḥ | jīvaḥ saṃsārītyatra jīvaśabdasya
jīvāntaryāmivācakatvena paramātmani saṃsāritvapratītyāpattiḥ
anyathā ekadeśānvayāpattiruktaiva | jīvaśabde'ntaryāmivinirmokeṇa
śaktyaṅgīkāre sarve śabdāḥ paramātmavācakā iti pratijñāhāniḥ | lakṣaṇāpakṣe tvanantasthalalakṣaṇāpekṣayā paramātmani śaktityāgaeva yuktaḥ
ataścaitrādiśabdānāṃ deha eva, jīvaśabdasya bhoktṛcaitanya eva, ghaṭādiśabdānāṃ tattatsaṃsthāne eva, paramātmādiśabdānāṃ paramātmanyeva
13.1.5
śaktiryuktā | kiṃca jīvasya brahmaśarīratayā brahmātmatvaṃ vadatā ‘tattvamasī’tyatra tatpadaṃ nirastasamastadoṣamanavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇāspadaṃ jagadudayavibhavalayalīlaṃ brahma pratipādayati, samānādhikaraṇaṃ tvaṃpadaṃ cācidviśiṣṭaṃ jīvaśarīraṃ brahmācaṣṭe, iti padadvayārthaṃ nirṇīya prakāradvayaviśiṣṭaikaparatvātsāmānādhikaraṇyasyeti
jīvāntaryāmibrahmaṇo jagatkāraṇabrahmābhedaḥ kathitastanmandaprajñaramaṇīyam | tvaṃpadasya jīvāntaryāmivācakatvābhāvāt | anyathā tvaṃ
mūrkha ityādau brahmaṇo mūrkhatvāpatteḥ | antaryāmiṇaḥ saṃbodhyatvābhāvādasipadāsaṃgatyāpatteḥ śvetaketujīvasyaiva saṃbodhyatvāt | kiṃca
śarīraśarīriṇorabhedavādinaḥ kiṃ pratibandhakaṃ tattvamasītyatraiva jīvabrahmaikyabodhe | kiṃca niravayavacidrūpasya jīvasyāntaḥpraveśāsaṃbhavāttadantaryāmitvaṃ brahmaṇo na saṃgacchate | pradeśavatyeva padārthāntarapraveśasaṃbhavāt | antaryāmitve'pi na jīvaśarīratvaṃ brahmaṇaḥ | yathā na
maṇiśarīratvaṃ mālāsūtrasya | kiṃca tattvamasītyupadeśavākyaṃ | upadeśo
hyajñānanivṛttaye bhavati | nājñānaṃ brahmaṇi tvayābhyupagamyate yenāyamupadeśaḥ saphalīkriyeta | nāpi jīve bhāvarūpamajñānamaṅgīkriyate
nābhāvarūpamajñānaṃ | saṃbhavati jñānavati jñānābhāvāyogāt | nacotpannajñānavattvenābhāva upapādayituṃ śakyaḥ | nahi jñānarūpa ātmā
jñānāntaramapekṣeta viṣayaṃ prakāśayituṃ yathā na dīpo dīpantaram
yadi svarūpajñānasya dīpasya vā viṣayaprakāśanasāmarthyābhāvaḥ tarhi
tanna jñānaṃ nāpi dīpaḥ | kiṃcātmasamavetaṃ jñānaṃ jñānāntarasāpekṣaṃ
13.1.6
viṣayaprakāśanākṣamaṃ vā jñānatvādātmajñānavadityanumānenānavasthājagadāndhyayoḥ prasaṅgāt | viṣayaprakāśakṣamatvena jñānāntarāpekṣā
jñānāntarāpekṣatve viṣayaprakāśākṣamatvamityanyonyavirodhājjñānarūpatvaṃ jñānavattvaṃ ca na sidhyet | tasmānnābhāvarūpamajñānaṃ jñānasāmānyāvirodhipramāvādhya svakāryaparīkṣāvādhyaṃ vā jīve'stīti bhavateṣṭavyam | tasyaiva tattvamasītyupadeśaḥ | tadaiva tattvāvedakavedāntaśāstrasāphalyam | nahyajñānanivṛttimantareṇa bhūtārthavedanasya kiṃcitprayojanaṃ saṃbhavati | kiṃca cidrūpāṇāṃ jīvātmanāmasaṃṅkucitāparicchinnanirmalajñānarūpāṇāmanādikarmarūpāvidyāveṣṭitānāṃ tattatkarmānurūpajñānasaṃkocavikāsāvityuktaṃ tatra svarūpabhūtajñāne'saṃṅkucitāparicchinneti viśeṣaṇābhyāṃ vibhutvaṃ nityatvaṃ cāṅgīkṛtaṃ tacca 'ārāgramātraḥ puruṣaḥ, eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyaḥ, bālāgraśatabhāgasye'tyādiśrutibhiraṇajīvāṅgīkāreṇa vidhyate | nahyaṇurjīvo'saṃṅkucitāparicchinnajñānarūpo bhavituṃ yuktaḥ | kiṃca yadavidyāyāḥ karmarūpatvamucyate tadapi na yujyate | nahi śuktisākṣātkārasya śuktyāvarakakarmanāśakatvaṃ yujyate | aprāyaścittatvāt | tadaṅgīkāre'pi na
yāvajjñānaṃ saṃbhavati yena yāvadavidyānāśaḥ syāt | padārthānāmānantyādanirmokṣaprasaṅgaḥ | nāpi jñānasaṃkocavikāsāvupapadyete
pariṇāmitvena jaḍatvaprasaṅgāt | kiṃca 'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt,
ajāmekāmi'tyādinā māyāprakṛtyajāśabdavācyasya 'parā'sya śaktirvividhaiva śrūyata' iti śrutyā śaktitvamaṅgīkṛtyāpi brahmaśarīratvamucyate | tadasat | nahi vahnivattervahnigarīratvaṃ dṛṣṭam | astu vā
13.1.7
śarīraṃ tathāpi brahmāpi svaśarīrabhūtaṃ pradhānaṃ tathā tathā pariṇamayya
svasvabhāvamajahadeva tatratatra vartamānaṃ sattantāṃ saṃjñāṃ labhata ityuktaṃ
na saṃgacchate | brahmaśarīrasūkṣmācidvācakapradhānaśabdasya brahmaṇyeva
mukhyatayā pravṛttatvātpariṇāmasyāpi tatraiva mukhyatayā pratītyāpattyā
svasvabhāvamajahadityayuktaṃ syāt | nahi pariṇamamānaṃ kūṭasthamajaḍaṃ
vā dṛṣṭacaram | svasvabhāvamityatraikaḥ svaśabdo'dhikaḥ | anyatra pariṇāmāṅgīkāre'pi kāryāṇāṃ svopādāne evābhedānna cidvastuni
'brahmaṇi brahmaśarīratvādbrahmābheda iti ceccharīraṃ śarīrī ceti vastudvayaṃ ekaṃ vā | ādye vastudvayamabhedaśceti viruddham | dvitīye cidcidīśvararūpatattvatrayagaṇanāpratipakṣībhavet | cidacitorīśvaraśarīratvāttadabhedeneśvaraikatattvāpatteḥ | kiṃca 'anaśnannanyo abhicākaśītī'ti mantravarṇādabhokturbhogopādhibhūtaśarīrakalpanāyā ayuktatvāt | 'yasyātmā śarīrami'tyādi tūpāsanārthamiti mantavyam
yattū raṅgācāryeṇa 'sarvasya jagato brahmaśarīratvāccharīravācakānāṃ
śarīriṇyeva mukhyatayā pravṛttidarśanātsarvaṃ khalviti sāmānādhikaraṇyanirdeśo yukta' ityuktvā'gre 'sūkṣmacidacidviśiṣṭabrahmarūpakāraṇavācibrahmapadena sthūlacidacidviśiṣṭabrahmarūpakāryavācisarvapadasya
sāmānādhikaraṇyaṃ kāryakāraṇayorabhedabodhakaṃ mukhyamevopapannatara'mityuktaṃ tattu raṅgahepaṇaṃ natu mānuṣabhāṣaṇam | kāryakāraṇayorabhede
13.1.8
śarīravācakānāṃ śarīriṇi mukhyapravṛttidarśanahetukathanāsāmañjasyāt | tādṛśaśabdapravṛttyāpi sthūlacidacidviśiṣṭabrahmaṇaḥ sūkṣmacidacidviśiṣṭabrahmābhedo buddhaḥ syānnatu kāryaprapañcasya brahmābhedaḥ
sidhyet | taccharīratvāttadabheda iti cetkāryakāraṇayorabhedabodhakamiti kathanaṃ na yuktatāmarhati | kiṃca sthūlacidacidviśiṣṭabrahmaṇa
eva prapañcatvādityuktaṃ, tatra kiṃnāma brahmatvaṃ sarvajñacittvaṃ, uta
sūkṣmacidacidviśiṣṭatādṛśacittvaṃ, athavā sthūlatadviśiṣṭatādṛśacittvam | ādye na tasya kāryatvaṃ siddhatvāt, avikāritvāt | dvitīye
sthūlatadviśiṣṭe'vyāpteḥ, tṛtīye sūkṣmatadviśiṣṭe avyāpteḥ | kiṃca
'satyaṃ jñānamanantaṃ brahme'ti lakṣaṇavākyena sūkṣmacidacitorviśeṣaṇatā gamyate yena tadviśiṣṭe brahmatā tanmatā syāt | nahi śabdādapratīyamānavaiśiṣṭyaṃ vaktuṃ śakyam | viśiṣṭe brahmatve'pi kāryāvasthāyāṃ
brahmaviśeṣaṇe cidacidaṃśe sūkṣmatvābhāvena brahmapadenānvayitāvacchedakarūpeṇānupasthiteḥ sarvaṃ brahmeti vākyamananvitaṃ tava bhavet
suvarṇaṃ kuṇḍalamityādau kuṇḍalāvasthāyāmapi suvarṇatvasyānvayitāvacchedakasya sattvānvayopapattiḥ | dugdhaṃ dadhītyatra dugdhatvopalakṣitaṃ dravyaṃ dugdhaśabdārthaḥ | itthaṃ sūkṣmacidacitorupalakṣaṇatve sarvajñacaitanyasyaiva kāraṇatvādvikārāpattiḥ | yattu raṅgācāryaḥ jagadbrahmaṇoḥ
śarīraśarīribhāve‘dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ce’ti śrutimāha
13.1.9
tadayuktam | brahmatvasāmānādhikaraṇyena mūrtatvāmūrtatvayorvidhānādgandhasya dve rūpe pūtiḥ surabhiśceti vākyādgandhadvaividhyavadbrahmadvaividhyāpatteḥ | natvanyatarasya mithyātvaṃ svadiṣṭaṃ yenaikamevādvitīyamityaviruddhaṃ syāt | yattu jaḍabhāgasya mithyābhūtasya sarvaśabdārthatve brahmasvarūpatādātmyāsambhava ityuktaṃ | tanna | corasthāṇunyāyena tatsaṃbhavāt | yattu yāvatkṛtsnaṃ brahmātmakamiti vedāntārthajñānaṃ samyaṅna
jāyate tāvadviśeṣaṇeṣveva mukhyavṛttiriti tantuccham | samyagjñānottaraṃ śaktigrahastaduttaraṃ sarvaṃ brahmeti vākyārthabodhātsamyagjñānamityanyonyāśrayāt | yattu ‘jagadvyāpāravarjami’ti bādarāyaṇasūtramavalambya mokṣadaśāyāmapi vyāpārāvyāpārābhyāṃ jīvabrahmaṇorbhedaṃ
brūte| tanna | jagadvyāpārakartatāvacchedakaṃ brahmatvaṃ na jīvanmuktatvamiti
tadarthasaṃbhavāt | yattu satyasaṃkalpādiguṇakatayā na nirguṇaṃ brahmeti
tanna | jagatsatyatve eva tadupapattyā tadabhāvāttadabhāvaḥ | yattu kevalavākyārthajñānaṃ na mokṣopāyaḥ sahasaiva mokṣaprasaṅgātkiṃtūpāsanākarmasahitamiti| tanna| vākyārthajñānenājñāne nivṛtte mokṣe kiṃ pratibandhakaṃ bhavet | nahi vākyādrajjuvadhigame sarpabhayanivṛttau kiṃcitpratibandhakaṃ dṛṣṭacaram | dehātmanorabhedavāditvātrāstikāgresaracakravartinaścakrīvato matamanādeyataram | tasmādetanmataṃ vihāya kevalakāpilapraveśe'pi na nistāraḥ | tatra jagatkāraṇaṃ prakṛtiriti
13.1.10
sthitam | tatra prakṛtiśabdasya kāraṇavācitvātsvātiriktakāryasaṃbhavātsvasya svakāraṇatvāyogātsvasyānyasya vā kāraṇamiti vikalpāsahiṣṇutvātprakṛtiśabdo'nupapannaḥ | aprakṛtau jagatkāraṇatvamanupapannameva | pradhānaśabdavācyatvamapyaprakṛtereva syāt | kiṃca guṇatrayasāmyāvasthāyāḥ prakṛtitvāṅgīkārādvikṛtyavasthāyāṃ prakṛtitvābhāvātprakṛtivikṛtyorabheda ityuktaṃ syāt | kapālāvasthāyāṃ piṇḍāvasthāyā ivottarottarapariṇāme pūrvāvasthāyā nāśe pañcaviṃśatitva
tattvānāmasamañjasaṃ syāt | mādhyamikapariṇāmaiḥ saṃkhyāpūrtiścedbhūyetsaṃkhyāpūrtirna tūpalabhyeran | prakṛteḥ sāvayavatvena yatkiṃcidavacchedena yatkiṃcitpariṇāme mahadādīnāṃ prakṛtivikṛtitva durnirūpam | pūrvāvasthāmavināśayaivottarakāryāṅgīkāre'yameva vivarto
ityalaṃ pallavībhāvena vācām | vivartapakṣe tu sarvasyādhyāsikatvenādhyastasyādhiṣṭhānaikarasenekarase pramājaprameyakāryakāraṇādivyavahārasya sutarāmanupapannatvādanupapannasya jagata ātmanaḥ svaprakāśasya
vā cintāyā ayuktatvānnaiścintyameva vivekasiddhaṃ paramabrahmaniṣṭhāṃ
manyante brahmavādinaḥ | adhyastasya jagato'dhiṣṭhānātirekeṇa sattvāsaṃbhavādadhyāsasyātmano'nyatrāsaṃbhavādetadubhayavijñānenātmaikatvavijñāne nityamuktatvamityatra śrutismṛtīrudāharāmaḥ | —'sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | saṃpaśyan brahma paramaṃ yāti nānyena
hetunā | yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu
13.1.11
cātmānaṃ tato na vijugupsate | yasminsarvāṇi bhūtānyātmaivābhūdvijānataḥ | tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ | sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ | yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati | tasyāhaṃ
na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati | sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | saṃpaśyannātmayājī vai svārājyamadhigacchatī'ti
adhyastasya jagato'dhiṣṭhānasanmātratvena jalaṃ taraṅgeṇa, rajjurbhujaṅgena,
sūryakiraṇāḥ kuraṅgalenaiva na spṛśyate adhiṣṭhānasanmātra ātmā
jagatā | ataeva 'asaṅgo hyayaṃ puruṣa' iti śrutiḥ | nityāsaṅgatvena
nityamukte paramātmani jīvanmuktividehamuktī bhramaḥ | sa ca jñānaparipārutārātamyena vibhāti | tacca jñānaṃ pramāṇaprameyādivyavahārāsaṃbhavādadhyastatvenādhyastasyāvidyāmayatvenāvidyāyāḥ svaprakāśacidekarase'hamiti prathamānenāvṛte'saṃbhavātsvātiriktasya kasyācidapyasaṃbhavādahamevāhmiti sahajaviśrāntiḥ | tatsādhanaṃ ca nikhilavedabījasya yāvadvākprapañcasārasya tārasyārthavicāraḥ | yadvicāreṇa
yāvanto vedā vicāritā bhavanti, yadadhyayanenādhītā bhavanti, yajjapena japtā bhavanti, yena prāṇavanto bhavanti, yadanusaṃdhānena yatayo'nte muktā bhavanti, yajjapamātreṇa brahmalokamārohanti, yadupāsanayā sarve'pyupāsitā bhavanti, yanmāhātmyavarṇane śeṣaprabhṛtayo
vikuṃṭhitā bhavanti, yadarthavicāreṇa buddhimanto muktāstiṣṭhanti
tadarthastu akhaṇḍaikarasaṃ brahmaiva | tatra praṇavasya catvāri padāni tā
eva mātrā ucyante | tatra prathamamātrāyā viśvavirāṭśabdavācyo
13.1.12
nikhilaḥ sthūlaprapañcastaddraṣṭā cārthaḥ | dvitīyamātrāyāstaijasahiraṇyagarbhaśabdavācyaḥ svāpnaḥ sūkṣmaḥ prapañco draṣṭā cārthaḥ | tṛtīyamātrāyā avyākṛtaśabdavācyamūlāvidyā tadanubhāvitā cārthaḥ | ardhamātrārūpasyoṅkārasya 'nāntaḥprajña'mityādiniṣiddhasakalaviśeṣamahamiti
sāmānyataḥ prathamānamanubhavamātraṃ turīyamarthaḥ | anubhūyamānasyāntaḥprajñatvāderniṣedhe'pyātmānubhavasya niṣedhāyogāt | tatra sthūlaprapañcasya prathamamātrārthasya dvitīyamātrārthe sūkṣme prātibhāsike'bhedenānvayaḥ | tasya draṣṭāpi viśvaḥ sūkṣmadraṣṭari taijase'bhedenānveti
sūkṣmasya prātibhāsikasya sauṣupte mūlājñāne'bhedānvayaḥ taijasasyāpi mūlāvidyānubhavitari prājñe'bhedena | sauṣuptamūlāvidyāyāśca
nāntaḥprajñamityādilakṣite turīye bādhasāmānādhikaraṇyena, tatraiva
prājñasya mukhyasāmānādhikaraṇyena, sthūlasya svāpnābhedena prātibhāsikatvāpādanena, prātibhāsikasyāvidyāmayatvenāvidyāyāḥ ekarase brahmaṇi kathamapyasaṃbhavādasaṃbhavāccasvaprakāśaturīyābhedenāvasthātrayānubhaviturasaṅganityamuktatvamiti viśiṣṭavākyārthaḥ | 'traya
āvasathāstrayaḥ svapnāḥ, ayamātmā brahma sarvānubhūḥ, asaṅgo hyayaṃ
puruṣa' ityādiśrutibhyaḥ | avacchedakopādhāvavacchinne caitanye ca
khaṇḍaśaḥ śaktyaṅgīkārātpṛthaganvaye'pi na kṣatiḥ | bhāgatyāgalakṣaṇayā'vacchinnattvāṃśaparityāgena śuddhacidaṃśasyāpi turyānvayo na
13.1.13
viruddhayate | svakāryaparīkṣayā'vidyāyā naṣṭatvādvidyākāryāṇāṃ pūrvameva bādhitatvātsvayaṃ prakāśasaccidānandasāmānye turīye'dṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamekātmapratyayasāramiti lakṣite buddherapraveśātsarvacintāṃ parihāya tūṣṇīmavasthānaṃ vākyārthabodhasvarūpaṃ phalaṃ ca
nanu adṛṣṭamityādiviśeṣaṇairukte'pi vṛttivyāpyabhāve ekātmapratyayasāramiti viśeṣaṇenāvaśyako vṛttivyāpyaṅgīkāraḥ | ataevāvidyābādho'pi yukta iti cenna | sūryakiraṇeṣu mṛgajalvadadhyastayā
buddhyādhiṣṭhāna ātmā na viṣayīkartuṃ śakyate | yathā sūryakiraṇāḥ
svādhyastajalairna śītalīkriyante bhinnasattākatvāt | ataeva pratibimbābhāsavādau nirākṛtau | nahi mṛgajale sūryapratibimba
ābhāso vā saṃbhavati | nanu adhyastasyāpyākāśanīlimnaḥ prativimbadarśanādbhinnasattāyāmapi buddhau vāstavasato'pyātmanaḥ pratibimbābhāsau saṃbhavetāmiti cenna | ākāśanīlimnaḥ sopādhikabhramatvenāpralayamanivṛttervyāvahārikatulyatvena vyāvahārikatvenaiva vā
samasattākatvena pratibimbaḥ | ataeva na mṛgajale tatpratibimbo
dṛṣṭaḥ | nanu vṛttivyāpyanaṅgīkāre'vidyābādho'nupapanna iti cenna
yatra viṣayaviṣayibhāvo vāstavaḥ syāttatra viṣayayāthārthyajñānenāvidyāyā yāpanaṃ yuktaṃ | yatra tu viṣayaviṣayibhāvo'vidyayā kalpitastatra viṣayatvāsaṃbhavādavidyāyāḥ svakāryāsaṃbhavadarśanenaiva nāśa
ityabhyupagantavyam | ataeva 'anyadeva tadviditādatho aviditādadhī'ti śrutyā vidyāvidyāviṣayatvaṃ nirastaṃ saṃgacchate | yadi hi
13.1.14
kāryaṃ nāma kiṃcidupapannaṃ bhavettadā tatkāraṇābhyupagamo'pi sutarāmupapanno bhavet | yadā tu kāryamadhiṣṭhānamantareṇa na pratibhāti
svataśca svarūpaṃ na kiṃcidvindati tasya kāryatvāsaṃbhavena kāraṇābhyupagamasyānavakāśātkāryakāraṇabuddhyanudaya evāvidyānāśaḥ kāryasahita ityucyate | yathā 'yadagne rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ
tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya tadapāgādagneragnitvaṃ' ityatrāgniparīkṣāyāmagnerasaṃbhavādagnyapādakāvidyānāśastathā kāryamātre sattāprakāśayorbrahmamātratve'sadaprakāśasya śaśaśṛṅgatulyasya kāryasya āpādakā'vidyānāśaḥ | avidyā'saṃbhava evāvidyānāśa ucyate | ataeva avidyāstītyavidyāyāmevāstitvaprakalpanamiti sureśvarāḥ | avidyākārye
satyevāvidyākalpanamiti tadarthaḥ | etāvatā'vidyānāśārthaṃ vṛttivyāptyaṅgīkāro niṣphalaḥ | aṅgīkṛtāyāmapyasaṃbhavastasyā iti kalitam | 'aprameyaṃ paraṃ dhruvami'ti śruteḥ | 'mānaṃ prabodhayantaṃ bodhaṃ mānena
ye bubhutsante | edhobhireva dahanaṃ dagdhuṃ vāñchanti te mahātmāna'
ityācāryāḥ | 'yato vāco nivartanta' iti śrutivyākhyāvasare svasminsvapraveśāyogādityānandagirayaḥ | kiṃca brahmaṇasturīyasya nirākāratvādvuddheipratyaktvācca buddherbrahmākāratvaṃ nāmākāraparityāga eva
paryavasyati | sāca na vṛttiḥ kutastarāṃ vṛttivyāptiḥ
nanu tathātve brahmabodho na syāditi cenna | svayaṃ bodharūpasya na
bodhāntarākāṅkṣā kiṃtu bodhayogena bhāsamāneṣu bodhabhedanirāse
13.1.15
bodhaḥ svamātro'vatiṣṭhate | ataeva vedāntavacanāni viṣayavimukhīkaraṇārthānīti bhāṣyam | sati bhedagrahe viṣayāṃsumukhyasya durvāratvānnirāste ca bhede svamātratvena viṣayāṃsāmukhyāsaṃbhavātpratyagvithrāntirārthikīti tātparyam | atratu viśvataijasayoḥ prāpte sthūlasūkṣmayoḥ
kāraṇe cābhedamavagāhya viśiṣṭapraṇavārthe turīye'vasthātrayabhāvābhāvasākṣiṇi svayamahamātmā nijamityādiśabdite'bhedākāṅkṣāvattāmālokya tatsaṃgamasamaye tena turīyeṇa vyāptā turīyameva bhavati
buddhiḥ śabdaśca | yathā vahniyantramapīprajvalitavahnisaṃgamasamaye eva
vahnirbhavati na svarūpeṇa tiṣṭhati nāpi vahniṃ vyāpnoti nāpyutthāsyati | tathāca bhāṣyam—kṣīṇe tu makāre bījabhāvakṣayādamātre
oṃkāre gatirna vidyate kvacidityarthaḥ | amātro mātrā yasya nāsti
so'mātra oṃkāraścaturthasturīya ātmaiva kevalo'bhidhānābhidheyarūpayorvāṅmanasayoḥ kṣīṇatvādavyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ śivo'dvaitaḥ
saṃvṛttaḥ | evaṃ yathoktavijñānavatā prayukta oṃkārastrimātrāstripād
ātmaiva saṃviśatyātmanā svenaiva svaṃ pāramārthikamātmānaṃ ya evaṃ
veda | paramārthadarśināṃ brahmavidāṃ tṛtīyaṃ bījabhāvaṃ dagdhvātmānaṃ
praviṣṭa iti na punarjāyate turīyasyābījatvāt | nahi rajjusarpaviveke
rajjvāṃ praviṣṭaḥ sarpo buddhisaṃskārātpunaḥ pūrvavattadvivekināmutthāsyati | mandamadhyamadhiyāṃ tu pratipannasādhakabhāvānāṃ sanmārgagāmināṃ
saṃnyāsināṃ mātrāṇāṃ pādānāṃ ca kṛtasāmānyavidāṃ yathāvadupāsyamāna oṃkāro brahmapratipattaye ālambanībhavatīti | mātrātrayasya
13.1.16
savikalpaviśvādibodhanenopakṣīṇatvānnirvikalpasamastauṅkārasyāmātrasyāvyavahāryaprapañcopaśamādvayārthe turīye jāgrataḥ svapnābhedena
mithyātve tasya sauṣupte bīje'jñāne'bhedenāvidyāmātratve jñāte tenaivāvidyādāhe samāveśaḥ|avidyādāhe satyevādhiṣṭhānasākṣātkārāt
ye tu adhiṣṭhānasākṣātkārottaramavidyānāśamicchanti teṣāṃ satyāvaraṇe sākṣātkārāsaṃbhavaḥ | āvaraṇasākṣātkārayoḥ samakālikatvāsaṃbhavāt | yatsākṣādaparokṣāditi śruternityāparokṣa ātmā na
svasākṣātkāre vṛttimabhilaṣati kiṃtu svādhyastanirāsamātraṃ mokṣāya
rajjuriva sarpādibhirvikalpyamānā sthānatraya ātmaika evāntaḥprajñāditvena vikalpyate yadā tadānta prajñādityapratiṣedhavijñānapramāṇa
vyāpārasamakālamevātmanyanarthaprapañcanivṛttilakṣaṇa parisamāptamiti
turīyādhigame pramāṇāntara sādhanāntara vā na mṛgyam | rajjusarpa
vivekasamakāla iva rajjvā sarpanivṛttiphale sati rajjvadhigamasyetyā
dinā | tasmātpratiṣedhavijñānapramāṇa vyāpārasamakālaivātmanyadhyāro
pitānta prajñatvādyanarthanivṛttiriti siddhamityantena bhāṣyeṇa nānta -
prajñamitiśrutivyākhyānapareṇa spaṣṭīkṛtam | rajjusarpasthale yo hyavi
dyānivṛttyupāya sa eva sākṣātkāropāya | turīye tu avidyānivṛttyupāyasya na sākṣātkāropāyatva tasyaiva nityasiddhasākṣātkārasvarūpatvāt | paratu avidyānivṛttyupāyettaropāyonapekṣatva tulya
miti dṛṣṭāntasagati
nanu nityāparokṣatve āvaraṇāsabhavādavidyāsabhava iti cenna
āvaraṇāsabhave'pyahamātmāna na jānāmīti pratītya varaṇābhimāno
13.1.17
tpādakatve'vidyāsabhavāt | saca yāvadvikṣepahetu śāstreṇa nivartanīyā | astu nāma śuktirajatasthale śuktitvāśamācchādayantī
rajataparīkṣayā bādhyā ca | atra tu viṣayatvāsabhavānnirvibhāge
tayā viṣayatvamadhyasyātmāna katha labheyamiti yatamāna prati vipa
yatva nāstītyeva bodhanīya natvaṅgīkaraṇīya nāpi kaścidaśa ācchā
danīya sabhavati nirviśeṣatvāt | naca brahmatvamācchāditamiti
vācyam | sarvāropādhiṣṭhānatvamapekṣya brahmaśabdapravṛttestasya cāvi
dyakatvāt | siddhametāvatā'vasthātrayabādhena turīyaviśrānti praṇa
vārthavicāreṇeti | ekātmapratyayasāramityasya tu eka yāvadbhedaśūnya ātmapratyaya ātmābhinnacitprakāśa sāro yasminnityartha
nanu ekajīvavāde ekamuktyā sarvamuktiprasaṅgādbandhamokṣavyavasthā na
sidhyediti cenna | iṣṭāpatte | kena muktana jīvāntara dṛṣṭamiti
tadvyavasthā gale patitā syāt | 'yā niśā sarvabhūtānā tasyā jāgarti
saṃyamī | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato mune'riti bhagavatā mukteṣu prapañcadarśanābhāvābhidhānānna mukteṣu sā prasarati
nanu jagadvyavasthā'bhāve jīvanmuktānāṃ yatheṣṭācāraprasaṅgaḥ vyavasthāyāṃ ca jagadupapattirvaktavyā upapanne ca jagati mokṣānavakāśaprasaṅga iti cenna | jagadvyavasthayā saṃtrasto jagadatītapadavīmārurukṣurmumukṣuradhyātmaśāstre pravṛttastatrākarttāratmānaṃ niścitya kathaṃ jagadvyavasthāyāṃ pravarteta yayā yatheṣṭācāraśca pariharttavyo bhavet | 'jñānaniṣṭho
13.1.18
virakto vā madbhakto vānapekṣakaḥ | saliṅgānāśramāṃstyaktvā caredavidhigocara' ityuddhavaṃ prati bhagavaduktermumukṣudaśāyāmeva yadā vidhyagocaratvaṃ kimu vaktavyaṃ jīvanmuktānām | kiṃcāptakāmānāṃ necchāsaṃbhavo'sti yena yatheṣṭācāra āpādanīyaḥ | nāpi śāstrasyecchāsti
taduddeśena vidheradarśanāt | tavecchāyāstvakiṃcitkaratvāt | nāpi
jñānājñānadaśayoḥ prakṛtivikṛtibhāvo'sti yenājñānadaśāyāṃ vihitāni karmāṇi jñānadaśāyāmatidiśyeran | akarmatvājjñānadaśāyāḥ
nāpyajñānenābhimatāni varṇāśramādīni jñāne'pyabhimatya tathaivācaritavyamiti niyamo'sti| nāpi lokanindānivṛttyarthamiti vaktuṃ śakyaṃ
anātmajñalokānāṃ mūrkheṣu gaṇanāt | 'avidyāyāmantare vartamānāḥ
svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ | jaṅghanyamānāḥ pariyanti mūḍhā
andhenaiva nīyamānā yathāndhā' itiśrutestannindāyā aprayojakatvāt | ātmajñeṣu tu nindāstutyorasaṃbhavāt | kiṃca saṃsāraduḥkhasaṃtrastasyākhaṇḍaniratiśayasukhalābhe tatrākhaṇḍaviśrāntirevārthikī na
sadācāro nācaro vā tamākramituṃ śaktaḥ | kadācidviśrāntipratibandhe punaḥ punaḥ praṇavārthavicāreṇa viśvamithyātvaṃ niścityaikātmaviśrāntiḥ saṃpādanīyā ityapi vaktumaśakyam | yathāha vasiṣṭhaḥ'cidvyomaikāntaniṣṭhatvātprayatnena vinā sukham | na vetti śuddhabodhātmā
yaḥ sa viśrānta ucyate | sarva eva parikṣīṇāḥ saṃdehā yasya
kṣitadhiṣaṇā śikṣitadhiṣaṇayā bādhyate śikṣāphalasya vaktavyatvāt
nahi pūrvabuddhiparāvṛttimapahāyānyatphalaṃ śikṣitabuddheḥ sadūham
13.1.19
nahi pūrvabuddhibaladānadakṣā śikṣā pramāṇapathamadhirohati, ajñātajñāpakatvasya tallakṣaṇatvāt | nahi gururghaṭasattāṃ śikṣayati, tasyāḥ
śiṣyasaṃmatatvāt | atredaṃ śikṣaṇīyaṃ yadidamayaṃ ghaṭa iti darśanaṃ
tattvanniṣṭham | nahi ghaṭaniṣṭhamahaṃ ghaṭa iti darśanamayaṃ me pramāteti
vā darśanam | tasmādghaṭāsaṃsṛṣṭamayaṃ ghaṭa iti darśanam | tarhi kathaṃ
darśanaviṣayo ghaṭaḥ | yuktametatpṛṣṭaṃ, pratītideśe'prasiddhatvāt marudūkarajjusarpādivat | yo hi svadeśeṣvaprasiddhastaddarśanamāvidyakamiti
nirvivādam
sā cāvidyā śikṣākālāntā | tato'nāditvamavidyāyāḥ | siddhe
cānāditve śikṣākālāntatve ca prāpto'vakāśaḥ śāstraśikṣāphalasya | tacca phalaṃ śikṣābhāvasamaniyatāyā ghaṭo'yamiti dṛṣṭeḥ parāvartanaṃ śikṣākālasamaniyatam | nanu ghaṭo'pi śikṣayate itthaṃ
kartavya itthaṃlakṣaṇa itthaṃ vyavahartavya iti, tatkathaṃ ghaṭadarśanam
śikṣābādhyamiti cetkimanayā śikṣayā kṛtilakṣaṇavyavahārāḥ
śikṣitā uta ghaṭaḥ | ghaṭaḥ kṛtijanyo lakṣaṇasaṃpanno vyavahāragocaro'tiricyate prakṛtaśikṣāyāḥ | sa ca bādhyate kāryakāraṇaparīkṣayā
bādhyante ca tena saha kṛtijanyatvalakṣaṇasaṃpannatvavyavahāragocaratvāni | nanu yadi ghaṭena saha kṛtilakṣaṇavyavahārā bādhyante tarhi
vaiyyarthyaṃ śikṣāyāstadgocarāyā iti cedasti tāvatphalaṃ yāvadghaṭāvidyā | avidyā nāma kāryakāraṇagarbhā śikṣābhāvajīvānyathādarśanaprasavā pramāṇaparipanthinī | sā svaprasūtaireva pramāṇairhanyate
yathā'śvatarīkarkaṭī svapno vā svapnaṃ paśyan hastijīvo vā garbheṇa
13.1.20
siṃhena ca | etāvattaitatsiddham | anādyavidyayā pūrvapūrvavāsanāgarbhayā sāntayā guṇamayyā prasūtaṃ pramāṇaprameyapramātrātmakaṃ jagat
tatra pramātā nāma sattvopādhicaitanyam | sa ca svopādhyanuguṇaṃ
sattvasāraṃ pramāṇamavalambate | tadavalambena tamomayaṃ nāmarūpātmakaṃ
prapañcamanubhavati, tatsatyamityapi vyāmohamāpadyate prakāśāprakāśātmanā rajasā vyavaharati ca | yathā svapnadraṣṭā svayaṃ satyaḥ san
svapno'pi satya iti | tasmāddṛśyavādhā'virodhīni tamomiśrāṇi
pramāṇatvenābhimatāni pramāṇābhāsāni | tātkālikavyavahārasādhakatve'pi nimittāntarabādhyatvāt svāpnapramāṇavat | tasmātpāramārthikaṃ pramāṇaṃ tadeva yadāpātapratītibādhakam | ataeva śāstre dvaitamiveti ivaśabdena prapañco vyākhyātaḥ | ivaśabdārthastu dṛṣṭigocaratve'pi sattāśūnyatvam | ataeva niṣedhavākyāni caritārthāni
tathā karmakāṇḍo'pi vyāvahārikapramāṇamanurundhāno'dhikāriviśeṣe
caritārthaḥ | pāramārthikena pramāṇena vyāvahārikapramāṇapariṣṭvaktaṃ
tamo'panīyate | tena tāni pramāṇāni na vyavahārasatyatvasākṣīṇi
yuktyasahatvāt | yatastattvadarśito ghaṭo mṛtprasiddhaḥ svasminnapi ca
tasmādāśāstramavidyeti pravāho nirvivādaḥ
tāmetāmavidyāṃ karmarūpāmabhāvarūpāṃ vā kecinmanyante | ādye
satkarmaṇā'satkarmarūpā nāśyate | dvitīye jñānābhāvarūpā jñānotpatteriti | etadubhayamasaditi manyanta aupaniṣadaḥ | nahi śuktisākṣātkāraḥ karmātmā yena rajatāpādakakarmarūpāvidyānāśa upapadyeta
nanu rajatasya karmetarāvidyāmayatve'pi kathamapi bhogahetutvena
karmapariṇāmāṅgīkāraprasaktau kimanayā'dhikayā'vidyayeti cet tava
13.1.21
mate harṣotpādakarajatasya puṇyakarmaphalatvena śokotpādakaśuktisākṣātkārasya pāpakarmaphalatvena ca dṛṣṭabādhyabādhakabhāvavaiparītyāpatteryathārthajñānadveṣāpatteraṅgīkurvāṇasyāpi pratyakṣaṃ rajatabādhaṃ punaḥ śokāpatteḥ | tasmātkarmadṛṣṭaśrutārthavāsanānāmāśnayaḥ sarvanāmavikārāspadībhūtā yathārthajñānabādhyā'vidyā sidhyati
nanvastu bhāvavirodhyajñānaṃ nāmābhāvarūpam, tacca jñānotpattyā
vināśaśīlaṃ yathā ghaṭotpattyā ghaṭābhāva iti cedasvabhāvarūpatā, paraṃtu prapañcahetutā durghaṭā syāt | nahyabhāvastejaso yakṣādibhayotpādanahetuḥ, kiṃtu yakṣādivāsanāśrayā'vidyā | tathā yāvanna
śāstrasaṃparkastāvadvicitraprapañcahetuvāsanāśrayo'bhyupagantavyaḥ sā
cāvidyā
nanu dravyakālakartṛbhedādupapadyate jagadvaicitryamiti cettadeva tu
na|dravyakālakartṛbhedānāṃ svasvadeśeṣvaprasiddheḥ| nanu prasiddhiḥ kartṝṇāṃ
vayaṃ kartāra iti svasvadeśa iti cedidaṃ vicāryam | kiṃ prasiddhasāmagryā kartṛtotā'prasiddhyā | dravyakālayoḥ svadeśāprasiddhatvena
tannimittā kartṛtā nopapannā kartṛtvābhimānini | ataeva sṛṣṭivākye
iva bhavatīti ivaśabdena jātatulyatvamuktam | ataeva paśyatīva
jighratīvetyādi siddham | ataeva sṛṣṭivākyeṣu khaṃ jātamiva vāyurjāta ivetyādi yojyam | nahi rajatamivāvabhāsamānaṃ saṃgṛhīturdhanikatvaprayojakaṃ tathā jagadivāvabhāsamānaṃ jñātṛtvakartṛtvabhoktṛtvaprayojakam | ataeva tarkeṇa siddhā iva jagatkāraṇatvenābhimatā
api paramāṇavaḥ | etenārambhavādaḥ pramāṇabāhya iti siddham | tathā
13.1.22
pariṇāmavādo'pi sṛṣṭivākyagataivaśabdena nirastaḥ | ārambhavādinaḥ pariṇāmavādino vā vaidikatve sṛṣṭivākyagatevaśabdānurodhena
dvyaṇukādikaṃ mahadādikaṃ vā jātamivetyeva matamiti mantavyam,
anyathā śikṣitajñānābhāvena bālatvāpatteḥ | tasmādāvidyakasya
dṛṣṭadṛṣṭimātrasiddhasya niṣedho balavāniti śikṣāpathamārūḍho mahājaneṣvaupaniṣadeṣu | prapañcastu bhogapathamārūḍho vicāravidhureṣu | ataevaikasminneva vastuni nānākalahā vādinām | kaścidīdṛśamanīdṛśaṃ vakti, kaścidanīdṛśamīdṛśaṃ vakti, kaścidatratyaṃ tatra vakti,
kaścittatratyamatra vakti, kaścidriyattāvaditi, kaścittāvadiyaditi,
kaściddūraṃ samīpaṃ, kaścitsamīpaṃ dūraṃ, kaścidalpaṃ mahat, kaścinmahadalpaṃ, kaścidekamanekaṃ, kaścidanekamaikaṃ, kaścidasatkāryatāṃ yātīti,
kaścitsatkāryatāṃ yātīti, kaścidasatkāraṇatāṃ, kaścitsatkāraṇatāmiti evamādivahavo vādāḥ śāstreṇa yuktyā balavatā yuktirūpeṇa
vā dvaitamiveti nirvoḍhā anyonyamaprasiddhāḥ
nanvāvidyakameva sarvaṃ tadapi ko heturavidyāyā iti cettattumuttaraṃ
sarvahetoravidyāyā hetupraśno na vyutthāsyatīti śikṣāmātravādhyāyā
anāditvamiti
nanvastvanāditvamavidyāyāḥ, astu ca sarvamāvidyakaṃ, tato na
vāstavamiti ca, tathāpyavidyāsattvasāramayena pramāṇena kṛto
bādho'pyāvidyakatvānna vāstava iti prāptamiti cedvijñātaṃ śāstratattvamāyuṣmatā jagadbhāvābhāvāspṛṣṭamadvitīyamātmatattvamiti | yadvāgatamiva tadgatamiveti śāstrābhiprāyo vidvadbubhavaśca tasmājjagadbhāvābhāvavārtā'pi pūrvopanyastavādakoṭipraviṣṭetyuparamyate || iti
prathamamāhnikam
13.1.23
nanu naikamātmatattvaṃ niścinumo maharṣibhirgautamakapilaprabhṛtibhirbahūnāṃ gaṇanāditi cet kiṃ maharṣikṛtatattvānekatvagaṇanā tattvaikatvabuddhiṃ pratibadhnāti, kuto na tattvaikatvabuddhiṃ śikṣayati śrutiḥ,
yatra dvaitamiva bhavatītīvaśabdena dvaitamapohya | atrevaśabdo nopamāparaḥ kiṃtutprekṣāparo'to na sādṛśyapratiyogyākāṅkṣā notprekṣā vastusattāmapekṣate | nāpi bibheti virodhādayamevotprekṣopamayorbhedaḥ
ataevaikatattvavacanāni caritārthāni | yaduktaṃ tattvānekatvagaṇanā
pratibadhnāti tattvaikatvabuddhimiti nātra tatsaṃbhavaḥ, yato na śāstramatergarīyasī maharṣimatiḥ, hīnabalāṃ matiṃ prabalā matiḥ pratibadhnīyāt | na maharṣimatiṃ śruterbalavatīṃ vaktuṃ śaknumo jīvamateḥ parādhīnaprāmāṇyātpramādasaṃbhavācca | ataeva kenacinnityo'ṅgīkṛta
ākāśaḥ śrutyā janmanyukte'pi | kenacitkāryakāraṇābhedamaṅgīkurvāṇena pumprakṛtitattvadvaye vaktavye caturviṃśatiruktā tattvānām | tasmādaśikṣitakalpanātattvānekatvagaṇaneti yuktataram | kiṃca yannityatvenāṅgīkṛtamākāśasya tatkathaṃ parīkṣitamasarvabalena śrutāvutpattilayau | tasmādanekatattvagaṇanā na tattvaikatvapratipattiṃ śāstraprāpitāṃ
pratibandhumīṣṭe | eṣa vaijñānikaḥ pralaya ityucyate yā hīvaśabdārthatāpratipattiḥ prapañcasya | yo hīvaśabdo māyā'vidyāparaparyāyaṃ
jagatkāraṇaṃ sadasadādirūpairanirūpaṇīyaṃ pradarśayatyapohati ca sa kāryam | tāvattasya jagato jīvanaṃ sakāraṇasya yāvadvivakāreṇāspṛṣṭatā | yadā hi prāmāṇikeneva Gibsonśabdena parāmṛṣṭaṃ tadā kāryaṃ kāryamiva
13.1.24
kāraṇaṃ kāraṇamiva bhinnaṃ bhinnamicānekamanekamivaikamaikamiva śūnyaṃ
śūnyamiva bandho bandha iva mokṣo mokṣa iveti pratipattā nityamuktaḥ siddhyati pramāṇasāphalyabhūmiḥ śuddho'dhikārī
nanu sṛṣṭivākyastheva Gibsonśabdena tanmūlakaniṣedhavākyena ca prapañcabādhe parāmṛṣṭe'pi nātmaikatvavijñānāsthā samāstheyā pramāṇasyābādhāditi cedvādhyatāvacchedakacidgocaratvasya pramāṇaprameyapramātṛtripuṭīvyāpakasya pramāṇe'pi sattvātsvena pramātrā ca saha prameyaṃ
bādhate yugapat pramāṇam | yathā prameyaṃ pramātrā sahaivaśabdagocarastathaivaśabdo'pi | evaṃ neha nānāsti netinetivākyasthanaño viṣayaḥ
pramātā prameyaṃ ca tathā naśabdo'pi | ataeva vaiyākaraṇāḥ śabdasya
śabdo'pyartha iti vadanti | dvaitamiva bhavatītivākye yathā dvaitaśandasya tripuṭī tathā'dvaitaśabdo'pyarthaḥ | evamivaśabdanānāśabdanaśabdāḥ svasvagocarāḥ
nanu dvaitanānāśabdayornārthaḥ kuta ātma tattve niṣedhāpatteriti
cedyatrehaśabdābhyāṃ pṛthakkaraṇādātmano yathā darpaṇasya yatra dvaitamiva
bhavati neha nānāsti kiṃcaneti vākyābhyāṃ parāmṛṣṭasyādhikaraṇatvena
na niṣedhaḥ, pratiṣidhyante pratibimbāḥ tathā dvaitaṃ brahmaṇi niṣidhyate
na brahma tata ātmaikatattvasiddhiḥ
nanu niṣiddhatve kathaṃ gocaratā gocaratve kathaṃ niṣedha iti cediyamevevaśabdacāturī yo gocarasya niṣedhaṃ vakti niṣiddhasya gocaratvam | idameva śrutervāci satyatvam yadetādṛśasya niṣedhaḥ | yathā
darpaṇasthapratibimbānāmivaśabdārthatvena niṣedhavacanaṃ satyārthaṃ tato na
13.1.25
kaścana virodhagandho'pīti niṣedhavacanaistimiramudghāṭyate balavattamaiḥ śikṣāyatadṛṣṭīnām | ayamabhiprāyaḥ prāyaḥ pradarśito vaidikapaddhatyāṃ sthale sthale yena nirdoṣamātmaikatattvaṃ vijñātaṃ syādadhikāribhiḥ
nanu jīva eko'neke vā | ekatve guruśiṣyāsambhavo'nekatve
siddhāntahāniprasaṅga iti cetsaṃkhyāyā āvidyakatvena naiko nāneke
nahi ghaṭākāśa ekānekamīmāṃsāṃ sahate ghaṭasāmānyasyāprasiddheḥ
āvicāraṃ ghaṭaniṣṭhatvena pratītā'pi saṃkhyā vicārabādhitā ghaṭena
ghaṭākāśena ca sahaiva bādhyate tadā kutaḥ saṃkhyāvicāraḥ | tathā
jīvo nāma kaścana siddhaścedupapadyetāpi tanniṣṭhasaṃkhyāvicāraḥ
tasmānniravakāśāvekajīvo'nekajīvavādau | tataḥ sajātīyavijātīyasvagatabhedaśūnyamātmatattvamiti viduṣāṃ sahajaviśrāmaḥ | etena ‘nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhi’riti śloko vyākhyātaḥ || iti dvitīyamāhnikam
nanvavidyāyā anāditvena śikṣāyāḥ sāditve ca kasmātkālācchikṣārambhaḥ kasmātkālājjñānapravṛttiriti cedatigambhīramimaṃ
praśnamupākarṇya cakitā bhaveyurvidvāṃsastathāpyatrottaramidamevāvidyāyā
iva parāmṛṣṭatve tadgataguṇavilāsasyāpi tatparāmṛṣṭatvamiti prapañco
bhāta iva bādhita iveti pūrvottaratvaprayojakakālasyāprasiddheḥ pūrvapakṣānavakāśa iti | śāstravyāmohayoranāditve'pyāvidyakakālaparatantraḥ sattvasārapramāṇaparāmarśaḥ pramātuḥ, tataḥ śikṣāyāḥ sāditvavyavahāraḥ | śikṣaṇīyaśāstramanādyeva tathā pramātṛparamparā ca
13.1.26
yathā tamasi tejobījam | etena kathamavidyā kathaṃ tannāśa iti pūrvapakṣaḥ samāhitaḥ | bādhyasyādhiṣṭhānāpekṣatve'pyadhikaraṇānapekṣatvānna
saṃsargo'vidyayā brahmaṇo nāpi kāraṇatvaṃ kāryasyāprasiddherdarpaṇapratibimbanyāyānnānīśvaravādaprasaṅga ājagatpratītiseśvaravādacāritārthyānna nairātmyaprasaṅgo jagadbādhābādhānyathānupapatteḥ | 'yā viśvarūpā vyavahārarūpā, kartṛsvarūpā ca kṛtisvarūpā | jñānasvarūpā
karaṇasvarūpā, viśveśamāyā ivaśabdavācyā
Linked texts (1)
- Jīvanmuktiviveka — Mādhava, Sanskrit