Dvadasharanayacakra 6
Nyāyāgamānusāriṇī 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.56 — 5 parts
6.1
om̐ arham
6.2
evaṃ vidhiniyamabhaṅgāre dravyakriyātmakavāde saṃhṛte ṣaṣṭhanaya āha --nanvevamityādi vicārāśrayaṃ doṣāpādanasādhanam . ubhayamapi dravyaṃ kriyā ca ityavastu anupapannasvāvasthatvāt, anupapannāḥ svā avasthā asya, tadbhāvādanupapannasvāvasthatvāt khapuṣpavaditi . kāstāḥ svā avasthāḥ ? ucyate --svā avasthāḥ sthityutpattivināśāḥ . tāśca dravyasya vā syuḥ kriyāyā vā ? kiñcātaḥ ? tā yadi bhāvasya tāḥ sthityādayaḥ prāguktatathābhūtasannihitavastutvavyaktilakṣaṇāyāḥ kriyāyā iṣyante'vasthā iti tato dravyamanavasthaṃ prāptam, anavasthālakṣaṇatvādubhayoranyatarakalpanāvaiyarthyādavasthāvyatiriktalakṣaṇābhāvāt . bhavatu dravyamanavastham, ko doṣa iti cet, ucyate --dravyamanavasthamiti dravyaprabhedāsambhavaḥ prāptaḥ, itiśabdasya hetvarthatvādanavasthatvādityarthaḥ, dravyaprabhedā rūpādigatyādivivartāḥ, te na sambhavanti anavasthatvādasattvāt khapuṣpasyeva . tataśca yaduktaṃ dravyasya lakṣaṇaṃ tasya hāniḥ . katamasya iti cet, ucyate, sarvaprabhedanirbhedaṃ bījam ityasya . tasmānnāsti dravyam, anavasthatvāt, khapuṣpavat .
6.3
tataḥ kiṃ prāptam ? bhāva eva tu sa tathābhūta āpadyate, dravyabhūtā kriyaiva āpadyate, kasmāt ? tadbhedasya tadātmakatvāt, sthityutpattivināśā hi dravyabhedābhimatā dravyasyaivavyasya cedātmāno bhavanti, tata etadarthādāpannam--kriyāyā ātmeti, kriyaiva ca dravyaṃ saṃjñāmātrabhedāt . mṛdvaditi dṛṣṭāntaḥ, yathā mṛdbhedāḥ piṇḍaśivakādayo mṛdātmakāḥ santo mṛdbhūtā eva tathā sthityādayo dravyabhūtabhāvabhedā eveti dravyābhāve'rthāpattyā sthityādayaḥ kriyāyā bhedā ityāpannāḥ .
6.4
yadapi ca kalpitaṃ pravṛttisāmānyavyatirekeṇa kārakavatyā odanādiphaloddeśinyāḥ parigrahārthaṃ viśeṣagrahaṇaṃ tadapi na kāryam . kasmāt ? pravṛttibhāvavacanāt tu matpakṣe pravṛttāveva vyatirekasambhavaḥ, dravyabhāvatyāgād dvayavibhāgavacanaṃ vyartham, tataśca tathābhavanavinābhūtasannidhānamapi nirmūlam, sarvanirmūlatā caivam, avyaktirapi asannihitatvāt khapuṣpavat . athocyeta--sannihitatathābhūtavastutattvavyakti dravyameva sthityādisvāvasthamastu, evaṃ tarhi sarvaprabhedanirbhedatvamasatyaṃ dravyasya kriyāyāścākriyātvamavyañjakatvāt prāgeva tathābhūtavyaktivyarthatvāt . athaitaccedubhayaṃ necchati tato'vibhāgāvasthatvād dravyamavibhāgāvasthaṃ tadvya- pravṛttisāmānyameva bhāvaḥ ityuktatvād viśeṣāstatraiva sambhavanti . ato'sya vyatirekasambhavād yadapi odanādi phalaṃ tadapi pravṛttisāmānyameva . tasmād bhāvādeva kriyāyā eva sarvasyeṣṭasya kṛtatvād dravyaṃ bhāvaḥ ityetat tyaktam . tattyāgād dvayavibhāgavacanaṃ vyartham, dravyaṃ kriyā ca vastu ityubhayābhyupagamo mūlata eva vighaṭate . tataśca tathābhavanena pravṛttilakṣaṇena vinābhūtasya sannidhānamapi nirmūlam . tataśca yadi dve api dravyakriye vibhakte na staḥ tatastayorlakṣaṇamanupapannam, ataśca vibhāgena lakṣaṇābhāvāt tayorabhāvaḥ khapuṣpavat . tadabhāvāt kriyā kutaḥ tathābhavanakriyāsannidhilakṣaṇaṃ dravyaṃ pravṛttisāmānyaṃ vā kutaḥ tathābhavanavinābhūtatvāt khapuṣpavadeveti . sarvanirmūlatā caivamiti sannidhinirmūlatvāt kriyāyā avyaktirbhedānāmavyaktiśca tayā vinetyata āha --avyaktirapi asannihitatvāt khapuṣpavat .
6.5
athocyetetyādi . syānmatam--bhāvasya prāguktavat sthityutpattilayā akalpamānāḥ samanantaroktadoṣadarśanāt, sannihitatathābhūtavastutattvavyakti dravyameva uktavat sammūrcchitasarvaprabhedaṃ sthityādisvāvasthamastu, tāśca sthityādyavasthāḥ kriyayābhivyaktiṃ nīyanta iti . atrocyate --evaṃ tarhi sarvaprabhedanirbhedatvamasatyaṃ dravyasya, te hi sthityādibhedā dravyasyaiva saṃvṛttā iti nirbhedatvoktirvyāhanyate . kiñcānyat, kriyāyāścākriyātvam, sannihitatathābhūtavastutattvavyaktiḥ kriyeṣyate, te hi bhedāḥ kriyayābhivyajyante ced bhedāḥ prāgapi kriyābhivyakteḥ santi, tathābhūtatvāt kriyāyā vyaktikaratvābhāvaḥ . tasmāccāvyañjanāt kriyā dravyavat kharaviṣāṇavadvā na kriyeti . tataśca dravyasyādravyatvāt kriyāyāścākriyātvādaśeṣapakṣadhvaṃsitvam, anupapannasvāvasthatvād dravyasya kriyāyāśca khapuṣpavadabhāva iti .
6.6
athaitaccedubhayaṃ dravyanirbhedāsattvādadravyaṃ sannihitatathābhūtavastuvyaktyabhāvādakriyātvaṃ ca necchati bhavān sarvavastutyāgabhayāt tato'vibhāgetyādi, avibhāgāvasthatvāt, vibhāgā bhedāḥ sthityādyavasthāḥ, tadabhāvād dravyamavibhāgamityasadāpannam, mā bhūd dravyasya bhedātmakasyādravyatvamiti kriyāyāścākriyātvamavyañjakatvāt prāgeva tathābhūtavyaktivyarthatvād mā bhūditi kimāpannam ? dravyamavibhāgāvastham . tadvya- ñjikā kriyā, tato yadevotpadyate tadeva vinaśyati yugapadayugapadbhāvipṛthivyādibhedāvibhāgadravyasvāvasthatvāt . astviti cet, tato'ṅkurotpattau tasyaiva vināśitvādanutpanno'vinaṣṭaśca sarva eveti svavacanādivirodhāḥ, tathā cāṅkurapatrādinirākaraṇādapi ca lokādivirodhāḥ . ñjikā kriyeti, kriyāyāścāvibhāgāvasthadravyaviṣayayathāsannidhivyaktikriyātvādavibhāgasyaiva sannihitasya vyañjikā hi kriyā . tataḥ kimiti cet, tato yadeva utpadyate tadeva vinaśyati, ūrddhvapattirutpattirātmalābhaḥ pratyakṣopalabdhiḥ, vividhamadarśanaṃ vināśo'nupalabdhirabhāvaḥ . ekarūpatvācca vastunastadabhivyañjanācca kriyāyā utpattivināśayorapyabhedād yadevotpadyate tadeva vinaśyati . kiṃ kāraṇam ? yugapadayugapadbhāvipṛthivyādibhedāvibhāgadravyasvāvasthatvāt . yadā cāvibhāgāvasthaṃ dravyam kriyā ca tadvyañjikā ca tadāmī yugapadbhāvinaḥ pṛthivyaptejovāyvākāśakālādibhedā rūparasagandhasparśasaṅkhyāsaṃsthānādibhedāśca ye cāyugapadbhāvino mṛtpiṇḍaśivakādibhedāste sarve'pyavibhāgāvasthāmātramityāpannāḥ . tasmāt sarvabhedānāmavibhāgāvasthāmātratvādutpattirvināśa ityapyayugapadbhāvinau bhedau tayośca avibhāgāvasthadravyatvam, tataścaikyam, ekatvācca yadevotpadyate tadeva vinaśyati iti sādhūktaṃ deśakālādibhedābhāvāt .
6.7
astviti cet . syānmatam--ekatvādutpattyādibhedaikyād yadevotpadyate tadeva vinaśyati ityastu, tarhi ko doṣa ityatra doṣakutūhalaṃ ced brūmaḥ--yadi bījāṅkurādyayugapadbhāvināmapi pṛthivyādiyugapadbhāvibhedamūlatvād yadevotpadyate tadeva vinaśyati tato'ṅkurotpattau tasyaiva vināśitvamiti doṣa udāharaṇena sphuṭīkriyate, yasmād bījocchūnamūlādipūrvabhedānāṃ patranālādyuttarabhedānāṃ ca vināśāvasthatvāt aṅkura evaikaḥ iti satyaṃ tato'ṅkurotpattāvaṅkura eva vinaśyati, tataśca dṛṣṭeṣṭaviruddhāvanutpattyavināśadoṣau syātām, aṅkurotpattau tasyaiva aṅkurasyaiva vināśitvād na bījaṃ vinaṣṭaṃ nāṅkura utpannaḥ, vinaṃṣṭurutpattuścābhedāt . bhede tu sati yujyeta bījaṃ vinaṣṭamaṅkura utpannaḥ iti . sa cotpannaśced na vinaṣṭaḥ, vinaṣṭaśced notpanna ityubhayāvyavasthānād notpanno na vinaṣṭa iti . astu nāmānutpanno'vinaṣṭaśca, kiṃnāmako mamāyaṃ doṣo nyāyalakṣaṇokta iti cet, ucyate--naika eva, kiṃ tarhi ? sarva eveti svavacanādivirodhāḥ, utpadyate ced na vinaśyati vinaśyati ced notpadyate, tvayā cocyate--yadevotpadyate tadeva vinaśyatīti, deśakālādibhedābhāve kathamūrddhapadanavividhādarśanabhedena tadeva iti cābhedena nirdeśo viruddhārthaḥ ? ataḥ svavacanavirodhaḥ . utpattivināśayorvā rūḍhibhedādekādhikaraṇavirodhālloke pratītatvāllokavirodhaḥ . pratyakṣata evotpādavināśabhedadarśanāt pratyakṣavirodhaḥ . utpadyamānaghaṭavadutpadyamānatvād na vinaśyati vinaśyattvācca notpadyate bhinnaghaṭavadityanumānavirodhaḥ . tathā cāṅkurapatrādinirākaraṇādapi ca lokādivirodhā iti vyākhyānamanantaroktasyārthasya kṣaṇikavādātiśayo'taḥ, tadyathā--tatra hi utpādādanyo vināśakṣaṇaḥ jātasya vināśāt, iha tu utpāda eva vināśaḥ prasaktaḥ kriyārthakālarahitadravyotpādāditvāt . śūnyavādatā vā, sarvasyāvinaṣṭānutpannāsthitatvāt khapuṣpavat . nanu pṛthivīdravyatvābhede sta utpādavināśau tatkālau ca tadaṃśabījāṅkurabhedā- lokapratītidvāreṇa sukhapratipādyatvāditi gatārtham . vacanadvāreṇa tu prācyaṃ vākyam, uktyāśrayatvādeṣāṃ doṣāṇāmiti .
6.8
evaṃ tāvadutpādavināśādyabhāvadoṣaḥ . na kevalameta eva doṣāḥ, kiṃ tarhi ? anityatādoṣaśca . sa ca kṣaṇikavādaṃ vātilaṅghya anityatvadoṣo'tiśayena vartata iti . ata ityasmādeva hetoḥ, kasmāt ? yadeva utpadyate tadeva vinaśyati ityabhyupagamāt . sa caivamanityatvātiśayadoṣaḥ pradarśyate, tadyathā--tatra hītyādi . tatra hi kṣaṇikavāde na hi yadeva utpadyate tadeva vinaśyati, kiṃ tarhi ? kṣaṇo'syāstīti kṣaṇika ityutpādādanyo vināśakṣaṇaḥ utpatturvinaṃṣṭuścetyabhyupagamyate, bhinnasya kālasya kṣaṇākhyatvāt, tasmiṃśca kāle jātasya vināśād, na jāyamānasya . sa hi kṣaṇikavādī naikamevotpādakṣaṇaṃ vināśakṣaṇaṃ cecchati ekasyotpattibhaṅgāsaktibhayāt . yathoktaṃ yadyekasmin kṣaṇe jātaḥ ityādi . kṣaṇānāṃ kṣaṇavartināṃ ca bhedāt jātasya iti ca nāśanaṃṣṭṛkṣaṇānāṃ ca bhedaṃ sūcayati . iha tu yadeva utpadyate tadeva vinaśyati iti vāde utpāde eva vināśaḥ prasaktaḥ kriyārthakālarahitadravyotpādāditvāt, kriyāśabdavācyo'rthaḥ kriyaiva vārthaḥ kriyāprayojano vā kālaḥ kriyārthakālaḥ, sa eva te vaiyākaraṇasyeṣṭaḥ, yadyapyanyeṣāmanyathā, yathoktam --pariṇāmavatī kriyaiva kālaḥ ityādi . tādṛgvidhakālarahitaṃ dravyaṃ kriyātmakakālavinābhūtaṃ tadeva utpādo vināśo'vasthānaṃ cetīṣṭatvāt kṣaṇikavādātiśāyī ayaṃ kṣaṇikavādastvadīya iti sādhūktam . nānityavāde'pi tiṣṭhati anavasthānādutpādādīnām, kiṃ tarhi ? śūnyavādatā vā, yathā prāguktaṃ sarvasyāṅkurānutpādāvināśavadanavasthānamapīti śūnyatāsādhanaṃ gatārthaṃ yāvat khapuṣpavaditi .
6.9
nanu pṛthivītyādi yāvadabhedasya cāvyaghāta iti . syānmatam--pṛthivīdravyatvaṃ śivakādiṣvabhinnam, tasmiṃścābhinne tadutpādavināśayoścābhede satyeva pṛthivīdravyatvenānutpannāvinaṣṭatve satyaikye ca sta utpādavināśau tatkālau ca, tasyaiva pṛthivīdravyatvasya cāśābhyāṃ bījāṅkurākhyābhyāṃ bheda ityasti bhedaḥ kārakasadbhāvādityutpattirasti tathā vināśastatkālau ca, itiśabdasya hetvarthatvādevaṃ bhedasyā- bhedasya ca vyāghāto nāsti, tasmāt tadevotpadyate tadeva vinaśyati pṛthivīdravyatvābhedāt tadaṃśabījāṅkura diti bhedasyābhedasya cāvyāghātaḥ . evaṃ tarhi pṛthivītvajātimātramabhinnaṃ dravyaikatvavighātakam, bījasya aṅkurasya ca nānātvam . tasmānna tadevotpadyate tadeva vinaśyati . tataśca yathā bījamaṅkurāt pṛthageveṣyate tathā pāṃśvāditvamapi pārthivatvād bhinnameṣitavyamiti bhedanirbhedadravyanirmūlanam . api ca tvayaivāpāditaṃ bhedabahutvaṃ dravyaikatvavighāti, tatparihārārthamutthitena pārthivatvamapi nānaivotthāpitam . bhedakaṃ cābhedakādanyadabhedakaṃ ca bhedakāt, bhedakatvādabhedakatvāt, yathā dravyakriye . nanu ghaṭa utpadyamāna eva śivakatvena piṇḍatvena vinaśyati iti sa evotpadyate bhedāt tatkālau ca sta iti nānityaśūnyate doṣāviti . atrocyate --evaṃ tarhītyādi yāvad na tadevotpadyate tadeva vinaśyatīti . ayamidānīmasmatparikalpito bheda evāpatitastavāpi aśmasikatāmṛlloṣṭavajrādibhede sati pṛthivī nāma na kadācidanyāsti tadvyatirekeṇa, kintu pṛthivītvajātimātramabhinnaṃ tadbhedavyāpi . tacca dravyamekam ityasya tvatpakṣasya vighātakaṃ jātimātramabhinnaṃ śeṣaṃ sarvaṃ bhinnamiti sidhyati, bījasya aṅkurasya ca nānātvam, bījād vinaśyato'nyo'ṅkura utpadyamānatvāt, vinaṃṣṭurmṛtādanya iva devadatto yajñadattādutpadyamāna iti . tasmād na tadeva utpadyate tadeva vinaśyati, anyanivṛttyarthāvadhāraṇasya bhedasatyatve sati ānarthakyāt . tataśca yathā bījamityādidṛṣṭāntaḥ . yathā aṅkurādikāleṣu bhinneṣvapi vrīhitvasāmānyābhede sati pṛthageva bījamaṅkurādiṣyate mā bhūt pūrvokto'nutpādādidoṣa iti tvayā tathā pāṃśvāditvamapi pāṃśumṛtpiṇḍāditvamapi pārthivatvād bhinnameṣitavyam . tataḥ kimiti cet, brūmaḥ --iti bhedanirbhedadravyanirmūlanam, ityasmāt pāṃśvāditvabhedābhyupagamāt sarvaprabhedanirbhedaṃ dravyaṃ na bhavati . tataśca lakṣaṇābhāvād dravyameva nirmūlitaṃ tvayeti .
6.10
api cetyādi . tvayaivāpāditaṃ bhedānāṃ bahutvaṃ dravyaikatvavighāti . katamena vacanena iti cet, pārthivatvādekatvamutpatturvinaṃṣṭuśca netaradravyāṃśābhyāṃ bījāṅkurābhyām, tābhyāṃ cānekatvam ityanena vacanenāpāditam . kiñcānyat, idamapyanyadaniṣṭaṃ tatparihārārthamutthitena tvayāpāditam . katham ? yaccodito'si bījāṅkuranānātvaṃ kṣaṇikātiśayaḥ śūnyavāditā ca bhavataḥ iti tatparihārārthamutthitena nanu pṛthivīdravyatvābheda ityādinā vacanena pārthivatvamapi nānaivotthāpitam . kathamiti taducyate--abhedakaṃ pārthivatvam, bījādi bhedakam, bhedakaṃ cābhedakādanyat abhedakaṃ ca bhedakāt, bhedakatvāditi svabhāvabhedaṃ hetutvenāha, itaśca asmādanyadabhedakatvāditi, ubhayordṛṣṭānto dravyakriye, yathā dravyāt sarvabhedanirbhedādanyā tathābhūtavastutvavyaktilakṣaṇā kriyā kriyātaśca dravyam, tathā ca pārthivatvamabhedakatvād bījāderbhedakād bhinnasvabhāvaṃ tadvad bhedakatvāt nānā syāt kriyāyā iva dravyamiti .
6.11
āha --nanu ghaṭa utpadyamāna ityādi yāvad ghaṭatvenotpadyata iti . yat tvayoktaṃ yadeva utpadyate sa eva vinaśyati, tathā ghaṭatvena vinaśyan ghaṭatvenotpadyate śivakatveneva vinaśyaṃśchatrakatvena . ayamaparihāra uktottaratvāt, śivakenaivotpattau śivakenaiva vinaṃṣṭavyaṃ tato'bhinnatvāt ghaṭotpādavat . evaṃ tvanutpattau vināśasyāpyabhāvād ghaṭādibhavanābhāvaḥ, bhavanasambandhavyatikramābhāvāt sarvamabhūtaṃ nāstītyevamādyāpadyate . athocyeta--aikya eva mṛtkumbhāvasthayoḥ mṛddravyasyaiva bhavanasya tathāniyatā tadeva vinaśyati tatrānutpattyavināśasvavacanavirodhādikṣaṇikavādātiśayaśūnyatādoṣā na sambhavanti pratyakṣavacanādīnāṃ tathātvāt, yasmād ghaṭa utpadyamāna eva śivakatvenotpadyamānaḥ piṇḍatvena vinaśyati pūrvottarakālayorapi saddravyapṛthivīmṛttvābhedavad ghaṭābhedāt piṇḍāvasthāyāṃ śivakādyavasthāyāṃ mṛdādiyāvatparamāṇvavasthāyāṃ kapālādiyāvatparamāṇvavasthāyāṃ ca ghaṭa eva iti sa evotpadyate sa eva vinaśyati, itiśabdasya hetvarthatvāt uktahetvarthatvāt tasmād ghaṭa eva piṇḍatvenotpadyamānaḥ śivakatvena vinaśyatiṃ, tasmād nānutpattyādidoṣāḥ . yathā ca piṇḍatvenotpadyamānaḥ śivakatvena ghaṭa eva vinaśyati tathā punarghaṭatvena vinaśyan ghaṭatvenotpadyate, kimiva ? śivakatveneva vinaśyaṃśchatrakatvena, yathā śivakatvānantaraṃ chatrakatvaṃ jāyamānaṃ tadotpannaṃ vinaṣṭaṃ ca tathā deśāntarabhāvāntarāntaritaghaṭavināśaghaṭasambhavayorapi abhedo vastutvādibhyaḥ piṇḍaśivakatvavaditi .
6.12
atrocyate --ayamaparihāra uktottaratvāt, nanvatroktameva prāgaṅkurasyaiva vināśitvādidoṣajātam, tasya piṇḍaśivakasaṃjñāmātrapṛthakkṛtāduktimātrabhedād na parihāro bhavati, yasmādarthato yadeva śivakotpattau śivakenaiva vināśaḥ iti tadeva aṅkurotpattāvaṅkureṇaiva vināśaḥ ityuktam . tato'yaṃ te doṣo balādāpātyate — śivakenaivotpattau śivakenaiva vinaṃṣṭavyamiti . kiṃ kāraṇam ? tato'bhinnatvāt, yato yadabhinnaṃ tadutpattau tenaiva vinaṃṣṭavyam, yathā tvaduktānantaraghaṭotpādavaditi . evaṃ tvanutpattāvityādi . evaṃ cedutpattirneṣyate tasyaivāvasthitasya ghaṭasya naivotpattirasti atyantaṃ ghaṭākhyād bhāvādanyatvāt khapuṣpavat, anutpannasya ca vināśābhāvaḥ khapuṣpavadeva, vināśasyāpyabhāvād ghaṭādibhavanābhāvaḥ, apiśabdādutpatterapyabhāvād ghaṭādīnāmutpattivināśaśūnyatvād bhavanābhāvaḥ astitvābhāvaḥ, utpattivināśau hi bhavanasambandhaḥ, tadvyatikramasya cābhāvāt sarvamabhūtaṃ nāstītyevamādi āpadyate . ādigrahaṇādavastu asad abhāvo nirupākhyamityādi .
6.13
atra punaḥ parihāraḥ --athocyetaikya evetyādi . yathā satyevaikye mṛtkumbhāvasthayoḥ sarvasarvātma eva bhavanabhāgā abhivyajyante tāṃśca bhāvo'pi tathābhivyanakti tathā utpattisthitivināśā abhinnasyaivāvasthāḥ syuḥ . nanvasmābhirapīdamuktam--ananyatvād dravyasvāvasthātve sati avirodhāt pūrvottarābhāvādabhibhavaikyānāpatteravidyamānapārthakyāt kasyacid vyaktyavyaktī nopapadyete, kuta utpādādiḥ ? api ca lokapratītavyaktidharmaviparītatvādutpādādyabhāvaḥ, kriyāsvāvasthā- katvād bhinnayorapyabhedaḥ tathā bījāṅkurādibheda ityabhiprāyaḥ . yathā mṛdaḥ kumbhāvasthā yugapadbhāvināṃ rūparasādīnāmayugapadbhāvināṃ ca śivakādīnāṃ niyatāni bhavanāni, mṛddravyasyaiva kartṛbhavanasya rūpādiśivakāditvena tena prakāreṇa niyatā eva bhavanabhāgā māyākārakapatākikāvad nāniyatābhivyaktayo'bhivyajyante prathamabhavanaśabdasya kartṛbhavanārthatvāt . tāṃśca bhavanabhāgān kriyāpi tathābhivyanakti nānyathā, bhāvaśabdasya dvitīyasya kriyāvācitvāt . yadi bhinnasya mṛtkumbhādyayugapadavasthā rūpādipṛthivyādiyugapadavasthā vā syuḥ tāstasya mṛddravyasyaiva na syuḥ, kasmāt ? anyatareṇāvaruddhāvakāśatvād ghaṭapaṭādivat . bhavanti caikasya . tasmādabhinnamṛtkumbhāvasthāvadutpattisthitivināśā abhinnasyaivāvasthāḥ syuḥ, ko doṣaḥ ? iti .
6.14
atrocyate --nanvasmābhirapīdamityādi yāvat kuta utpādādiriti . nanvasmābhiste eva nopapadyete ityuktaṃ vyaktyavyaktī ityabhisambadhyate tathāniyatabhavanabhāgadravyāvasthāyā vyañjanamavyañjanaṃ veti . kasmāt ? ananyatvāt sarvasya sarvātmakatvācca . taccānanyad dravyameva, tasya ca sthityutpattivināśā ananye, kiṃ kāraṇam ? tvayābhyupagatānāṃ sthityādīnāṃ dravyasvāvasthātvāt, dravyasyaiva svāvasthāḥ sthityādayaḥ parasparato'nanyāḥ iti hi samāśritastvayāyaṃ pakṣaḥ, parasparabhinnasthityādīnāṃ dravyasvāvasthātve sarvapakṣārthadhvaṃsitvabhayāt . tasmād dravyasvāvasthātvādavirodhaḥ sthityādīnām, na yathā svapnajāgaraṇayorvirodhaḥ . tasmād dravyasvāvasthātvādavirodhaḥ . avirodhāccānanyatvamāsām . ananyatvācca pūrvamidam, uttaramidam iti kramābhāvaḥ, tataḥ pūrvottarābhāvāt kaḥ kenābhibhūto yenaikyamāpadyeran sthityādayaḥ yata etat syāt iyamanayā kriyayābhivyajyate'vasthā neyam iti ca . kasmāt ? avidyamānapārthakyāt, pṛthaksiddhānāṃ hi aikyāpattiḥ syāt sati avirodhe tantupaṭatvavat . tasmādabhibhavaikyānāpatteḥ pūrvottarābhāvāt dravyasvāvasthātve sati avirodhādananyatvāt kasyacid vyaktyavyaktī nopapadyete . kutastadanupapatteḥ tathāniyatabhavanabhāgavyaktyavyaktibhāvābhyāmutpādādibhedaḥ ? iti tadavastho doṣaḥ .
6.15
kiñcānyat, api cetyādi . abhyupagamyābhinnārthaikyāpattiviṣaye vyaktyavyaktī lokapratītavyaktidharmaviparītatvādutpādādyabhāva iti brūmaḥ . loke hi pūrvavṛttivyatirikto vyañjakaḥ prasiddho'nyaḥ udakāñjanadīpādiyogo bhūgandhacakṣurindriyaśaktyabhivyaktighaṭādidarśanaheturyathāsaṅkhyam, yujikriyāsādhanabhūyogi ca dravyabhedaniṣedhād dravyamātrābhyupagamād vyaktidharmatyāgād vyaktikāraṇābhāvāt . ahetuto vā vyaktāvavyakterapi tadvatteti nityameva vyaktiravyaktirvā sarvasya syāt . pariṇāmād naivamiti cet, na, uktadoṣatulyatvāt . bhūdakādidravyajātamupalabhyate yathā na tu tathā taddravyavyatiriktam, yadevotpadyate tadeva vinaśyati iti dravyaṃ ca svāvasthā'vibhāgaṃ bruvatā tvayā na tato'nyaḥ saṃyogaḥ saṃyogī vābhyupagamyate dravyakriyāpṛthagbhūtaḥ dravyasvāvasthāmātratvādutpādādīnām . kiṃ kāraṇam ? kriyāsvāvasthādravyabhedaniṣedhāt, utpādādayaḥ kriyāyāḥ svāvasthāḥ ityetaṃ pakṣaṃ dravyasyāpi parasparabhinnāḥ santyo'vasthāḥ ityetaṃ ca pakṣaṃ yasmād niṣiddhavanto vayaṃ dravyanirmūlatvādidoṣāt . tasmādabhyupagataṃ tvayā na kiñcid dravyavyatiriktamastīti . tataśca tadabhyupagamād vyaktidharmastyaktaḥ, tadviparyayadharmaṇo dravyamātrasyābhyupagamāt . tattyāgācca vyaktiranuttarameva vyaktikāraṇābhāvāditi .
6.16
syānmatam--nirhetukā vyaktiravyaktirvā dravyadharmaḥ svabhāvaḥ . yathoktam— sudūramapi sandhāya saṅkṣīṇāsūpapattiṣu . na svabhāvāgamāvante kaścinna pratipadyate .. iti . etaccāyuktam, ahetuto vā vyaktau avyakterapi tadvatteti, tena tulyaṃ tadvat, tadbhāvastadvattā, vyaktivadbhāva ityarthaḥ . katham ? yathā vyaktirnirhetukā tathaivāvyaktirapi nirhetukā . tataḥ kimiti cet, ucyate --iti nityameva vyaktiravyaktirvā sarvasya syāt nirhetukatvāt mṛdavasthāyāṃ ghaṭāvyaktivad ghaṭāvasthāyāmavyaktirghaṭasya syāt, ghaṭāvasthāyāṃ ghaṭavyaktivad mṛdavasthāyāṃ vyaktiḥ syāt, mṛtpiṇḍe ghaṭavyaktivad gagane'pi syāt, viyatyavyaktivad mṛdyapyavyaktirvā syādityādi .
6.17
pariṇāmād naivamiti cet . syānmatam--yathā tvayoktaṃ na tathā bhavitumarhati pariṇāmābhyupagamāt, avasthitasya dravyasya dharmāntaranivṛttau dharmāntarāpattiḥ pariṇāmaḥ, tasmād mṛtpiṇḍaśivakādipariṇāmaiḥ sthityutpattivināśā bhaviṣyanti, na nirhetukāḥ . tasmādeva pariṇāmād vyaktyavyaktī ca sta iti . etadapi na, uktadoṣatulyatvāt . ya ete'smābhirbhāvasvāvasthātvapakṣe dravyasvāvasthātvapakṣe ca bhinnābhinnātmakadvaidhe doṣā uktāste tulyā eva pariṇāmapakṣe'pi draṣṭavyāḥ pariṇāmāvasthayoḥ śrutimātrabhedāt, utpattiprādurbhāvatvāt vināśanivṛttitvāt avasthitasya iti ca svaśabdenaiva sthitivacanāt . pariṇāmoccāraṇena ca nanvevamubhayamapi avastu ityādirādito grantho yojyo yāvadayamevāvadhiriti . tasmādaparihāraḥ pariṇāmaḥ .
6.18
evaṃ tāvadutpādavināśayoḥ saṃyogenāyaṃ vikalpaḥ saprasaṅgaparihārapracarco'bhihitaḥ tathā vakṣyamāṇeṣūtpādasthitisaṃyoge sthityutpādasaṃyoge sthitivināśasaṃyoge vināśotpādasaṃyoge vināśasthitisaṃyoge trikādisaṃyogeṣu ca samānaḥ pracarco draṣṭavyaḥ yadeva utpadyate tadeva vinaśyati ityataḥ prabhṛti yāvadayamavadhiriti, granthayojanayā yojayiṣyate .
6.19
atha vināśasāmānādhikaraṇye ityādi . utpādavināśaikādhikaraṇye doṣadarśanād nirdoṣoya'miti vikalpāntaramāśrīyate --tadeva utpadyate tadevāvatiṣṭhata iti . atrāpi na nirdoṣameveti brūmaḥ, atrāpi hi dvayī gatiḥ tenāpi utpattiprakāreṇāvatiṣṭhamāne yadvā utpādenaivāvatiṣṭhamānaṃ tadevotpadyate tadeva vinaśyati ceti yadvā sthityutpattivināśaprakāraiḥ sarvathāvatiṣṭhamānaṃ tadevotpadyate tadeva vinaśyati ca ityucyate ? yadi tathotpādenaiva avatiṣṭhamānamutpadyate vinaśyatītyucyate tata utpādenaivāvasthitatvāt kimiti punarutpadyate ? atha sarvathāpyavatiṣṭhamānamutpadyata iti ucyeta tatastryātmakaṃ sat kathamutpadyate ? utpattirūpasya cāvasthitatvād notpadyata iti utpattirdvidhāpi kuta iti, asambhava ityarthaḥ . asti cotpattiḥ . utpadyamāne vāvasthānaṃ kutaḥ iti vartate . yadyutpadyate kathamavatiṣṭhate ? yadyavatiṣṭhate kathamutpadyate ? iti svavacanavirodhaḥ pūrvavaditi, yathāṅkurotpattivināśaikādhikaraṇyodāharaṇe svavacanādivirodhāstathātrāpyutpattisthitisāmānādhikaraṇye yojyā iti .
6.20
vyāpītyādi yāvat prakalpa iti . syānmatam--yathā svatattvānumatāṃśutantuvattu, vyāpnotīti vyāpī, aviśeṣitatvāt sarvasya vyāpyasya kāryasya vyāpakaṃ kāraṇamucyate vyāpīti . vyāpinaḥ svatattvameva ityanumatoṃ'śustvayāpi dravyārthavādāśrayiṇā, vyāpi svatattvamasyeti vā vigrahaḥ, sa ca vyāpisvatattvānumatoṃ'śureva tanturvyāpyaḥ, kāraṇamayatvāt kāryasya . kimuktaṃ bhavati ? yathāṃśumayastanturatoṃ'śureva tanturiti dṛṣṭāntaḥ aṃśurapi tantustanturapyaṃśuriti vā, tathā bījamayo'ṅkuro bījamevāṅkuraḥ aṅkuro'pi bījaṃ bījamapyaṅkura iti vā dārṣṭāntikaḥ . tad varṇayati --pradīrghadravyetyādi, prakṛṣṭadīrghatvasya drāghīyaso dravyasya mervāderiva pūrvottaratayā sthityutpattivināśāvasthā vyāpisvatattvānumatabījāṅkuratvādaya iti, asmin prakalpe tadevotpadyate tadevā iti prakalpe bījasyāṃśūnāṃ vā anutpādyavināśitvād nityatvādaṅkuratantvanupapattireveti ta eva virodhāḥ pūrvastambanityatvādvā bījānupapatteḥ . stambottarabījotpattestu aṅkuravat sthitibhinnotpattitvāt sarvasya dravyātmano'nityatā'vyāpitā ca pūrvādyabhāva eva vā'bhedatvāt . athocyeta--yaduktaṃ bhavati yadevotpadyate tadevāvatiṣṭhata iti taduktaṃ bhavati utpattirūpamevāvasthānamiti khapuṣpavailakṣaṇyenaivamevocyate . evaṃ sati yadevotpadyate vatiṣṭhate ityutpattisthitisāmānādhikaraṇye svavacanādivirodhā na santi, tasya vastuno'vasthāmātrabhinnasyānutpannāvināśinaḥ sthitasyaivotpādāditi . atrocyate--etasminnapi prakalpe bījasya dārṣṭāntikasya aṃśūnāṃ vā dṛṣṭāntabhūtānāṃ vāśabdādanyasya vā kasyacid vastunaḥ pradīrghasya anutpāditvādavināśitvācca nityatvam, nityatvāt sthitireva notpādavināśāviti kuto'ṅkuro bījāt ? kutoṃ'śubhyastantuḥ ? ato'ṅkuratantvanupapattireveti . tataḥ kimiti cet, iti ta eva virodhāḥ, utpattyabhāvāt pūrvavat svavacanādivirodhāstadavasthā eveti . pūrvastambanityatvādvā bījānupapatteḥ ta eva virodhāḥ iti vartate, nanu tvaduktenaiva nyāyena vyāpisvatattvānumatapūrvastambabījatvaṃ pradīrghadravyasthitatvaṃ ceti pūrvastambasyānutpādyavināśitvād nityatvam, nityatvād bījānupapattiḥ, ato'pi tadeva utpadyate tadevāvatiṣṭhate iti svavacanādivirodhā iti dūṣaṇaṃ nyāyasya vyāpitāṃ darśayati .
6.21
atha mā bhūvannete doṣā iti stambāduttarakālaṃ bījotpattiriṣyate tataḥ stambottarabījotpattestu hetoḥ aṅkuravadityādi . yathāṅkuro bījādutpadyamānaḥ sthitādanya utpadyate pūrvadoṣabhayāt pūrvastambācca bījaṃ tathā sarvamapi sthitibhinnotpatti, tasmāt sthitibhinnotpattitvāt sarvasya dravyātmano'nityatā'vyāpitā ca . yathāṅkuro bījādisthitādutpanno'nityo'vyāpī ca tathā tvadabhyupagatapradīrghadravyātmano'pyanityatvamavyāpitvaṃ ca syāt tathaiva . kiñcānyat, evaṃ pūrvādyabhāva eva vā'bhedatvāt, pūrvamidaṃ bījādi, uttaramidamaṅkurādi ityetasya vā'bhāvaḥ, kasmāt ? abhedatvāt, abhinnaṃ hi tadvastu dravyaṃ na kriyā, vyāpisvatattvabījāṅkurādiprādurbhāvasya kriyāviṣayatvāt tasya pradīrghatvakalpanābhrāntitvāt kiṃ pūrvam ? kimuttaram ? iti pūrvottarasthityutpattikalpavacanānupapattiḥ .
6.22
athocyeta ityādi yāvat khapuṣpavailakṣaṇyenaivamevocyata iti . syāt parihārārthavyākhyāśaṅkā— tadevotpadyate tadevāvatiṣṭhate ityanena vacanena kimuktaṃ bhavati ? iti tadācaṣṭe --yaduktaṃ bhavati yadevotpadyate tadevāvatiṣṭhata iti taduktaṃ bhavati ityarthaṃ kathayatyanena vacaneneti . sa punarayamartha evaṃ kathito bhavati --utpattirūpamevāvasthānamiti kathito bhavati . yadi notpadyetāvasthitābhimataṃ nāvatiṣṭheta anu tadevāvatiṣṭhate ityutpattirevāvasthānamityāpannam, uktasthitityāgāt, ataśca kṣaṇikatvāpattiḥ, ubhayātyāgābhimatau vānekāntāpattiḥ . athocyeta--utpādapūrvatva ete doṣā mā bhūvanniti tadeva vinaśyati tadevotpadyate . atrāpi yadeva vinaśyati bījaṃ tadevotpadyata ityaṅkurāprādurbhāva eva prāpta iti pūrvavat svavacanādivirodhāḥ tatpūrvapatrādyapohācca lokādivirodhāḥ . tadeva vinaśyati tadevotpadyate iti kṣaṇikavādātiśayanādi ca pūrvavat . tpattirūpatvāt . tasmādanutpannamasthitaṃ khapuṣpādi, tadvailakṣaṇyena yadeva utpadyate tadevāvatiṣṭhate, nānutpattikamavatiṣṭhate, tasmādutpattyanumitamevāvasthānaṃ dravyasyeti . atrocyate --evaṃ sati yadevetyādi yāvat kṣaṇikatvāpattiriti . itthaṃ tarhīdaṃ vyākhyānaṃ saṃvṛttam--yadeveti yasmādityarthaḥ avyayatvād yacchabdasya, yata evotpadyate tata evāvatiṣṭhata iti prāguktotpattṛsthātraikyavadutpattisthityaikyāpattiḥ, ata utpattirevāvasthānamityāpannam, kiṃ kāraṇam ? uktasthitityāgāt, utpattireva sthitirityanumimānena sthitirutpattireva kṛteti yoktā vyāpisvatatvānumatāṃśutantuvat tu pradīrghadravyapūrvottarāvasthā sthitiriti sā tyaktā syāt, tattyāgādutpattirevāvasthānam, na sthitirnānā kācidityataśca kṣaṇikatvāpattiḥ, utpadyata utpadyata eva nāvatiṣṭhate kiñciditi sarvaṃ kṣaṇikam ityuktaṃ bhavati . syānmatam--kṣaṇikatvadoṣo mā bhūditi kenacit prakāreṇa sthitam, utpadyate kenacit itīṣyata iti . tataśca ubhayātyāgābhimatau vānekāntāpattiḥ, yadi sthityutpattī na tyakte tvayā tataste'bhyupagamavirodhinī syādvādaprakriyā anekāntavastutattvā āpadyata iti .
6.23
athocyeta--utpādapūrvatva ete doṣā ityādi . yadevotpadyate tadeva vinaśyati, yadevotpadyate tadevāvatiṣṭhate ityubhayorutpādapradhānayorvikalpayorye doṣāstānaparihāryān pratyuccāryānumatya cāsau tau vikalpau tyaktvā vikalpāntare nirdoṣe manyamānaḥ śrayeta vināśapradhāne . tatrādyastāvad vikalpaḥ --tadeva vinaśyati tadevotpadyata iti . asminnapi vikalpe doṣa ucyate--loke tāvat pratyakṣādiprasiddham aṅkurotpattau bījaṃ vinaśyati . tava punaryadeva vinaśyati bījaṃ tadevotpadyate nāṅkura ityaṅkurāprādurbhāva eva prāptaḥ, itiśabdasya hetvarthatvāt tataśca pūrvavat svavacanādivirodhāḥ, tatpūrvapatrādyapohācca lokādivirodhāḥ, aṅkurābhāve'ṅkurapūrvāṇāṃ patrakāṇḍanālapuṣpaphalaśūkādīnāmuttareṣāṃ loke pratyakṣādipramāṇaprasiddhānāmaṅkurāpalāpavadapalāpāllokādivirodhāḥ, pūrvavad vacanalokadvārābhyāṃ doṣābhidhānamiti .
6.24
tadevetyādi, tadeva vinaśyati tadevotpadyate iti vacanenānanyabhūtasyaikasminneva kāle vināśa utpādaśceti kṣaṇikavādātiśayaḥ pūrvavat, bhinnakālavināśotpādo hi kṣaṇikavādaḥ, sa cānenātiśayyate . ādigrahaṇādavinaṣṭānutpannāsthitatvāt khapuṣpavad bījāṅkuraśūnyatā syāditi .
6.25
tavyasyetibhā॰ . navyasyeti ya॰ . atra tasyeti ityapi pāṭhaḥ syāt ..
6.26
athotpādaikādhikaraṇya ityādi dvitīyavikalpe vināśapradhānasthitipakṣe'nantarodgrāhite'pi uktavadeva doṣāḥ sthānābhidhānena tu yojyāḥ, yojanādikpradarśanaṃ tu tathā vā sarvathā veti sthitiprakāreṇa vinaśyet utpattisthitivināśaprakāreṇa vā vinaśyet iti vikalpyate . utpattipradhānavikalpābhihitadoṣavadatrāpi vināśaprādhānyena sthityā saha yojitaṃ tathā vā sarvathā vā vinaśyati avatiṣṭhamāne kuto vināśaḥ ? vināśe vā kuto'vasthānam ? iti ta evādhikṛtāḥ svavacanādivirodhāḥ kṣaṇikavādātiśayanādi ca pūrvavat . evaṃ tāvadutpādapūrvayorvināśapūrvayoścotpādasthitivikalpayordoṣā uktāḥ .
6.27
athocyeta--utpādavināśapūrvatāyāmityādi pūrvavaduccārya doṣāṃścānumatya tyaktvā caturo'pi vikalpānimau nirdoṣau vikalpāvityāśrayet . tatrādyastāvat tadevāvatiṣṭhate tadevotpadyata ityucyetetyādi yāvat kṣaṇikavādātiśayanādīti pūrvavadatrāpi vyākhyā kāryā avatiṣṭhamāne ityuccāraṇena tu yojya iti .
6.28
atha yadevāvatiṣṭhate tadeva vinaśyatīti sthitipūrvadvitīyavikalpe'pi vyākhyānaṃ tadeva yojyaṃ yāvat kṣaṇikavādātiśayanādīti gatārthaṃ śūnyatā veti . asmin vikalpe'nyathāpi doṣābhidhitsayāha — avatiṣṭhate vānvaya ityādi yāvat svavacanādivirodhā iti . ananvayagocaretyādi, avasthānamanvayaḥ, vyatireko vināśaḥ, anvayaśūnyo vyatireka evānanvayaḥ, sa eva gocaro vyatirekaḥ, arthaśūnyo vināśa eva ityarthaḥ . tanmātropalabdheśca sarvatraiva bījāṅkurapatrādau tadevāvatiṣṭhate tadeva vinaśyati itītthamapi vyapa- deśo na sambhavatīti pūrvavat ta eva virodhā anenāpi prakāreṇeti . evaṃ tāvat pakṣadoṣā abhihitāḥ . na kevalaṃ pakṣadoṣā eva, kiṃ tarhi ? avasthitārthavināśābhyupagamenānena bhavato'śeṣasādhanāvayavā tathāvyavasthānavināśāt . tathāvyavasthānāvināśe eva hi sapakṣamapi tat syāt agniratra dhūmāt iti yathā, vināśe'vasthānaviparītavṛttitvāt . evaṃ trikādiyogabhaṅgeṣvapi yāvadyogam . dhvaṃsyante . kiṃ kāraṇam ? tathāvyavasthānavināśāt, yathā sphuṭitapṛṣṭhatvāt kharaṃ kharaviṣāṇam ākāśasphoṭavaditi vacanavat . tadvaidharmyeṇa sādhanavyavasthāṃ darśayati --tathāvyavasthānāvināśa eva hi sapakṣamapi tat syāt, taddhi sādhanaṃ sādhanaṃ bhavat pakṣeṇa sahāpi satyeva vyavasthitasyārthasyāvināśe bhavitumarhati, nāvināśe . kimiva ? agniratra dhūmāt iti yathā, yathā hi dhūmo dhūmarūpeṇa vyavasthito vyavasthite evāgnau agnitayā tadvattayā ca pradeśe, yadyubhayavyudāsānugṛhītasamudāyārthasādhyatā yadi dharmaviśiṣṭadharmisādhyatā sarvathā vyavasthitasya vastuno vyāpyo dhūmāṃśo vyāpakena agnyaṃśena vyāptastamaṃśaṃ vyavasthita eva vyavasthitaṃ gamayati avinaṣṭamavinaṣṭo'vinaṣṭasyeti syāt sādhanatvaṃ sādhyatvaṃ ca . tvanmate tu punarvividhādarśane vināśe'tyantābhāve'nyabhavanarūpe vā viparītātmake tvayeṣṭayāvasthayāvaśyaṃ vinaṃṣṭavyamityavasthānaviparītavṛttitvāt anyathābhavanarūpatvādasya dhūmākhyasyāṃśasya pakṣadharmatvamasiddham . ataḥ pradeśasyāpyanyathāvṛttatvādabhūtatvādvā āśrayāsiddhiḥ . viparītavṛtterviruddhatāpi ca, pakṣadharmatvamabhyupagamya dhūmaṃ dhūmarūpeṇāvasthitamagneragnirūpeṇāvasthānasya anyathābhūtatvāt . athavā avasthānaviparītavṛttitvāditi, tvanmatenetthaṃ viruddhatā, manmatasaṃvādena tu tvadīyasarvahetuviruddhatā . avasthānavināśadvayarūpa evāgnistvayābhyupagataḥ, tatra yāvantamaṃśamagnitvavyavasthānarūpaṃ spṛśati tāvatā agnyantare sapakṣe ca dṛṣṭaḥ yāvantaṃ ca vināśarūpaṃ spṛśati tāvatā agnitvavyavasthānābhāve tadviparīte vā vipakṣe dṛṣṭaḥ tasmādanaikāntika iti hetudoṣāḥ . tasyaivāgneravasthānavināśadvyaṃśasya tadvataḥ pradeśasya ca dvyaṃśasya vyavasthānāṃśamātre darśanād vanaspaticaitanye svāpavadavyāpipakṣadharmaśca sādhanaṃ tadvṛttyavṛttyoḥ . evaṃ dṛṣṭānte'pi sādhyasādhanadharmadharmyasiddhidoṣāstadavyāvṛttyādidoṣāśca yojyāḥ .
6.29
evaṃ trikādiyogabhaṅgeṣvapi yāvadyogamiti . ete dvikasaṃyogabhaṅgeṣu ṣaṭsu doṣā uktāḥ . tathā trikādiyogabhaṅgeṣvapi vācyā ityatidiśati, uktadikpātitvāt teṣāmapi vikalpānām . tatraikastrikasaṃyogaḥ--yadevotpadyate tadevāvatiṣṭhate vinaśyati ceti prathamaḥ, yadevotpadyate tadeva vinaśyatyavatiṣṭhate ceti dvitīya ityutpattipradhānau dvau trikasaṃyogau, tathā vināśapradhānau sthitipradhānau ca . athavā yadevotpadyate tadevotpadyate vinaśyati ityanutpattidoṣaparihārārthamutpattisvarūpaṃ vināśasamānādhikaraṇamavadhārayan vikalpayet, tathā śeṣeṣvapīti atra pakṣe'mī doṣā ityanyadutpadyate'nyad vinaśyatītyādi yathāvastubījāṅkurakarmādyātmadharmāṇusthūlapṛthivyādivat . dvayordvayorapi dharmayostrikasaṃyogāḥ kāryāḥ . utpādenābhibhavād vināśasya utpādasya prādurbhāvād avasthānasyotpādena sahabhāvādanyonyābhibhavodbhavamithunavṛttayo hi guṇāḥ sattvarajastamobhidhānā utpattivināśasthityākhyā bhavantīti . tathā catuṣkasaṃyogāḥ pañcakasaṃyogāḥ ṣaṭkasaṃyogāśca sambhavanto yojyāḥ . yāvadyogamiti sakalakaraṇopāyena yāvanto bhaṅgāstāvanta ityarthaḥ, yāvanti vā darśanānyarthataḥ sambhavanti taddarśanānusāreṇa tāvanto bhaṅgāḥ kāryā ityarthaḥ, abhihitasāmānādhikaraṇyānupapattidoṣadiśā bhaṅgopacayāśrayeṇa doṣopacayamapi vardhayadbhirvyākhyeyamityupāyaṃ darśayati .
6.30
atra pakṣa iti dravyasyāvasthāmātraṃ sthityādayo na bhinnāśca parasparata ityasmin pakṣe'mī doṣā iti tasmād viparyayo'stviti tadupasaṃharati --ityanyadutpadyate'nyad vinaśyatītyādi . ādigrahaṇāt anyad vinaśyati anyadutpadyate, anyadutpadyate'nyadavatiṣṭhate, anyad vinaśyati anyadavatiṣṭhate, anyadavatiṣṭhate'nyadutpadyate, anyadavatiṣṭhate'nyad vinaśyati ityādibhaṅgāḥ sambhavanto grāhyāḥ . yathāvastubījāṅkurakarmādyātmadharmāṇusthūlapṛthivyādivat, yad yad vastu yathāvastu, bījamanyad vastu vinaśyati aṅkuro'nya utpadyate dravyam, karma gamanamutpadyate sthānaṃ vinaśyati, ādigrahaṇād nirṇayabuddhyādirguṇa utpadyate saṃśayabuddhyādirvinaśyati, ātmākāśakāladiṅmanodravyāṇi notpadyante na vinaśyanti avatiṣṭhanta eva, tathāṇavo'pi, paṭādi sthūlamutpadyate piṇḍādi vinaśyati, dharmo'bhiṣecanādikarmaṇotpādya utpadyate guṇaḥ saṃskāraprayatnādiśca kāraṇa- vināśādibhiśca vinaśyati, na vibhutvādiriti .
6.31
atrānumānaṃ kāraṇakāryanānātve'bhidhīyate --yat tat sat tato'nyat kāryam, tadatulyavikalpatvāt, ghaṭapaṭavat, yat tvayā kāraṇaṃ kāryaṃ ca sadityabhimataṃ tatra bījādeḥ puruṣādeśca kāraṇāt tanubhuvanādyaṅkurādi kāryamanyadityabhiprāyaḥ . pakṣīkriyate tu sat ityabhimatād vastuno'nyat tat kāryamiti . viśeṣahetuḥ --tadatulyavikalpatvāditi, satā tenātulyo vikalpo'syeti kāryamabhisambadhyate, tasya tvayā kāraṇādananyatveneṣṭatvād nāśrayāsiddhidoṣo hetoḥ . ghaṭapaṭavaditi dṛṣṭāntaḥ, yathā ghaṭaḥ paṭenātulyavikalpo loke pṛthukukṣibudhnavṛttordhvagrīvādyākārādivikalpaḥ paṭāccaturasradīrghādisaṃsthānādivikalpādanyo dṛṣṭastathā kāryaṃ sato'nyaditi .
6.32
atrāha --kathamatulyavikalpateti, asiddhamatulyavikalpatvamiti codakābhiprāyaḥ . atra catvāro bhaṅgāḥ sambhāvyante--yo vā kāraṇaṃ sat kāryaṃ ceti, yo vā kāraṇaṃ sat kāryamasat, kāryaṃ sat kāraṇamasat, kāryamasat kāraṇaṃ ceti vā . teṣu dvau sambhavetām, na dvau . tadyathā --iha kāryakāraṇayordvayorapi sattvaṃ kāryasattvameva vā ityetad vikalpadvayaṃ syāditi kāraṇaṃ sat kāryaṃ ca sat, kāraṇamasat kāryaṃ sat ityetau vikalpau bhavitumarhato netarāviti . kasmāt ? itarayorabhyupagatapratipakṣatvād vādābhāvāt, abhyupagataḥ pratipakṣo yasmin yena vā vādinā so'bhyupagatapratipakṣo vikalpo vādī vā, tadbhāvādabhyupagatapratipakṣatvāt, kiṃ bhavati ? vādābhāvo bhavati avasitaprayojanatvāt, paraścedabhyupagacchati kimiti vādaḥ kriyate ? tau ca vikalpau sat kāraṇamasat kāryam, asat kāraṇamasat kāryaṃ ca iti yadi tvamabhyupagacchasi avasitaprayojanaḥ syāmaham, ato vādābhāvādidaṃ vikalpadvayaṃ syāditi .
6.33
kiñcātaḥ ? ucyate --tad yadi tāvadubhayasattvam, kāryasattvaṃ kāraṇasattvaṃ ca ityayaṃ vikalpaḥ parīkṣyate, tiṣṭhatu tāvadasat kāraṇaṃ sat kāryamiti vikalpaḥ . atrobhayasattve kāraṇāvirbhāvavat kāryāvirbhāvaḥ syāditi pakṣārthaḥ sambadhyate, upalabdhilakṣaṇaprāptatve sati tadātmakasattvāviśiṣṭatvāt kāraṇasvātmavat, yathāvaraṇātidūrātisāmīpyādyanupalabdhikāraṇavirahe sati sattvātmakaṃ kāraṇamāvirbhavati nityaṃ mṛdādi tathānupalabdhikāraṇāsattve sati tadātmakasattvāviśiṣṭakāryamāvirbhaved nityamiti .
6.34
athetyādi . etena sattve'pi āvirbhāvānāvirbhāvakṛtaṃ vailakṣaṇyamāpadyate kāraṇakāryayoḥ, tataśca sadvi virbhāvavad nityaṃ kāryāvirbhāvaḥ sacca kāryamiti niścitaṃ tadvailakṣaṇyānna tarhi sat kāraṇam, asat, sadvilakṣaṇatvāt khapuṣpavat . nanu ghaṭasattvaṃ paṭasattvavilakṣaṇam, na, itaretarāsattvavailakṣaṇyāt . athaivamapi vailakṣaṇye kāraṇasattvaniścayo na nivartate āvirbhāvātmakaṃ ca tat na tarhi anāvirbhāvātmakatvāt kāryaṃ sat khapuṣpavat . itarathā hi nityamevāvirbhavet sattvāt kāraṇavat, kāraṇaṃ vā nāvirbhavet anāvirbhāvakasattvāviśiṣṭatvāt kāryavat . atha na kāryānityaprādurbhāvavat kāraṇaprādurbhāvaḥ sacca kāraṇamiti niścitaṃ tadvailakṣaṇyānna tarhi sat kāryam, asat, sadvilakṣaṇatvāt khapuṣpavat, itaraḥ kāraṇavat . khapuṣpamapi vā sat, āvirbhāvānupalabdheḥ, kāryavat . nanu ghaṭasattvaṃ paṭasattvavilakṣaṇam, na, itaretarāsattvavailakṣaṇyāt . athaivamapi vailakṣaṇye kāryasattvaviniścayo na vyāvartate anityāvirbhāvātmakaṃ ca tat na tarhi āvirbhāvātmakatvāt kāraṇaṃ sat, na tvevaṃ bhavati . ataḥ kāraṇaṃ sat, upalabhyatva āvirbhāvakatvāt, kṛtavat . kṛtamapi kāraṇavat sat, upalabhyatve āvirbhāvakatvāt, kāraṇavadeva . na tu kāryaṃ sat, upalabhyatve āvirbhāvānupalabdhyātmakatvāt, khapuṣpavat . sattve vā viśeṣo vaktavyaḥ, aviśeṣe vailakṣaṇyānupapatteḥ . viśeṣonnayane'pi viśeṣasyāsadāśrayatvāt tato'nyatvameva, tatrāsattvameva aghaṭapaṭavat . lakṣaṇatvādasat kāraṇamāpadyate'bhyupagamapratyakṣādiviruddham . tasyānaikāntikatvacodanā --nanu ghaṭasattvaṃ paṭasattvavilakṣaṇamiti . sato hi ghaṭāt paṭo vilakṣaṇaḥ saṃśca dṛṣṭaḥ, khapuṣpamasat, tatra sandehaḥ--kiṃ khapuṣpavadasat kāryaṃ syāt ? ghaṭavilakṣaṇapaṭavat sat syāt ? iti . atrocyate --na, itaretarāsattvavailakṣaṇyāt, ghaṭaḥ paṭātmanā nāsti paṭo'pi ghaṭātmanā nāstyeveti asattvāṃśābhyāmeva vailakṣaṇyamanayoḥ, ato vipakṣāsiddheḥ sapakṣa eva vṛtternānaikāntikaḥ . śeṣo granthaḥ satkāryavādaviparyayeṇa tulyagamatvāduktānusāreṇohyo yāvadanāvirbhāvakasattvāviśiṣṭatvāt kāryavaditi prathamacakrakaṃ kāryasattvaprasaṅgena .
6.35
atha na kāryānityaprādurbhāvavadityādi kāraṇasattvaprasaṃgacakrakaṃ dvitīyaṃ yāvadupasaṃhāragranthaḥ --ataḥ kāraṇaṃ sat, upalabhyatva āvirbhāvakatvāt, kṛtavaditi kṛtaghaṭavadityarthaḥ . syānmatam--kṛtaṃ ghaṭādikāryamakṛtāt kāryāt kāraṇāccānyad vilakṣaṇaṃ ca tat tasmādasaditi . etacca na, viśiṣṭaṃ kṛtamapi kāraṇavat sat, upalabhyatve āvirbhāvakatvāt, kāraṇavadeveti upalabhyatvaviśeṣaṇamāvaraṇādyabhāvaprakāśādyupalabdhipradarśanamiti . śeṣaṃ prāguktasatkāryavādadvitīyacakrakaviparyayeṇa tulyagamaṃ yāvat tato'nyatvameveti . tatra kimuktaṃ bhavati ? tadvyākhyānārthamāha --tatrāsattvamevāghaṭapaṭavaditi . yathā ghaṭābhāva eva paṭo'ghaṭastathā viśeṣo'pi kalpyamāno'satvāṃśadvāreṇa syād nānyathetyaviśeṣād vailakṣaṇyānupapattiriti dvitīyaṃ cakrakaṃ samāptam .
6.36
athaitat sāmyamityādi . pūrvadoṣaparihāreṇānyatarasattvaparigrahe kāryamasat iti necchato'vaśyaṃ kāryameva sat ityavadhāraṇapakṣaḥ syāt . sa ca satkāraṇapratiṣedhavādaviparyayeṇa doṣābhidhānavadihāpi kāryo yāvad nāmamātre visaṃvāda iti . evaṃ ca sati kāryāsattvanivṛttyekāntatyāgāccābhyupagamavirodha ityādi gatārthaṃ tathaiva . atha kāryameva sat ityavadhāryamāṇa ete doṣā iti sattvaṃ nāvadhāryate kāryamastyeva kāraṇamapyasti itīṣṭatvāditi cet, availakṣaṇyādikṛtāḥ pūrvadoṣā eva .
6.37
athocyeta--sarvathā sattvādityādi yāvadanekaviṣayatvāt tulyatvasyeti . pakṣadvayoktadoṣaparihārārthamitthaṃ kalpayet --sarvathā sattvāt sarvapiṇḍaśivakaghaṭādiprabhedābhedādekakāraṇatā, tayā na kaścid viśeṣo'sti, yathaikasyaivāheḥ saṃvarte vivarte vā'bhinnasya kāraṇasya kāraṇatā, nāheḥ pṛthagbhūtau saṃvartavivartau tathā tathā tasyaivāvasthānāt, nāpyahiḥ saṃvarto vivarto vā na bhavati tatheti . tad bhāvayati --yadeva kāraṇetyādi yāvat kāraṇasattvamapīti . iti nāvadhāraṇetyādyupanayaḥ, itiśabdasya hetvarthatvād yadi kāryameva sat atha kāraṇameva sat ityucyeta yadi sadeva kāraṇaṃ kāryaṃ ca ityucyate sarvathā tasya kāraṇasya svasaṃvartavivartaikarūpatvād nāvadhāraṇakṛto doṣo'sti paramatāpekṣatvādavadhāraṇasyāpi . nāpi pūrvaḥ tulyatvāpattidoṣaḥ khapuṣpādyasadvilakṣaṇaprādurbhāvāprādurbhāvakāraṇakāryāvailakṣaṇyadoṣo vāsti, ekatvāt . anekaṃ hi tulyamatulyaṃ vā syāt idamanena tulyaṃ ghaṭādi paṭādi vā iti . nirastapūrvāparībhāvātmani kārye katarad bhinnaṃ kāraṇaṃ nāma ? kāraṇātmakabhāvitakāryatvādvā katarat kāraṇam ? iti . na tvasti bhedaḥ, tasmādadoṣa iti .
6.38
atrocyate --evamapyekatvād viśeṣābhāvaḥ tvayokto'dhunā . tataḥ kim ? tata iti yathaiva atha mā bhūdeṣa doṣa itīṣyata evākramaṃ kāraṇe kāryasya sannihitatvādahivat . yadi kramavadahyādi kāraṇaṃ syāt na syāt kramavattvāt khapuṣpavat . tasmādakramameva sarvam, kāraṇatvādeva kāraṇasvātmavat tathā bhedenābhavadapi sadeva . khapuṣpamapi tarhi sat kāraṇaṃ ca syādanupalabhyatvāt kāryavat . kāraṇaṃ vā asat kāryaṃ ca tathānupalabhyatvāt khapuṣpavadeva . yadi tu na kāraṇānupādānasiddhatvavat kāryamanupādānasiddhaṃ saditi ca niścayo na vyāvartate tadvailakṣaṇyānna tarhi kāraṇaṃ sat, asat, sadvilakṣaṇatvāt khapuṣpa- kāraṇamanupādānetyādi yāvadakramaṃ syāditi . viśeṣābhāvāt kāraṇavat kāryamanupādānasiddham, anupādānasiddhatvāt sāmānyam, sāmānyatvāccāntarbhāvitāśeṣaviśeṣasattvātmakameva, tasya kāryasya sāmānyatvādanupādānasiddhatvādantarbhāvitāśeṣaśivakasthāsakośakuśūlaghaṭādiviśeṣasattvātmakatvāt kāryamapi kāraṇavadevākramaṃ syāt, upalabhyate ca krameṇa prāk piṇḍaḥ paścācchivaka ityādi .
6.39
atha mā bhūdityādi yāvat sadeveti . syānmatam--iṣyata evākramaṃ kāraṇam, ahāviva saṃvartavivartasadbhāvāt kāraṇe kāryasya sannihitatvāt . yadi kramavadahyādi kāraṇaṃ syāt na syāt kramavattvāt akramatvābhāvādityarthaḥ, akramāt kāraṇādatyantavilakṣaṇatvāt khapuṣpavat . yugapatsannihitasarvadharmakaṃ kāraṇamahyādīṣṭam, no cet saṃvartavivartāvahāvivākāśe'pi syātāmubhayorakramatulyatvāt . tasmād viyati abhūtairahi- saṃvartavivartādibhiḥ sahaivākramameva ahirātmarūpabhūtaiḥ, tasmāt kāraṇatvādakramameva sarvamahyādikāraṇasvātmavat . kimarthaṃ tarhi kāraṇavad na bhedena bhedā gṛhyante tadaiva iti cet, ucyate --kāraṇatvādeva kāraṇasvātmavat, ahiḥ saṃvartavivartādibhedenābhavannapi kāraṇatvenaivākramarūpeṇa bhavannapi sa evāsti gṛhyata eva sattvāt tadeva kāraṇaṃ tathā tathā tathā gṛhyata ityartha iti . atrocyate--etadapi asat anumānāntaravirodhāt, khapuṣpamapi tarhi sat syāt anupalabhyatvāt kāryavat . kāraṇaṃ ca syāt khapuṣpam, anupalabhyatvāt, kāryavat . kāraṇatve vā tathābhedenābhūtatvāt sat khapuṣpaṃ syāt kāryavat . athaivaṃ neṣyate kāraṇamasat kāryaṃ ca sat tvadiṣṭaṃ tathānupalabhyatvād bhedena kramabhāvinā ahisaṃvartavivartādiprakāreṇānupalabhyatvādityarthaḥ khapuṣpavadeveti . na caivamādīṣṭam, tasmādanupādānasiddhaṃ kāraṇaṃ sat, upādānasiddhaṃ kāryamasacca sad bhavati .
6.40
yadi tvityādi . yathā kāraṇamanupādānasiddhaṃ sattvāt tathā kāryamanupādānasiddhaṃ sattvāt ityetad neṣṭamupādānasiddhameveṣṭam, asattvāpattibhayāt sat iti ca niścayo na vyāvartate bhavatastatastadvailakṣaṇyāt upādānasiddhatvavailakṣaṇyād na tarhi kāraṇaṃ sat . kasmāt ? anupādānāditvāt sāmānyatvā vadityādi pūrvavaccakrakadvayapravartanam . tasmādasat kāryam . nanvevamasattvādāyatyāmapi nāvirbhavet kāryaṃ khapuṣpavat . na, saviśeṣaṇāsattvā- dantarbhāvitāśeṣaviśeṣasattvātmakatvāt, asat, kāryavailakṣaṇyāt khapuṣpavadityādi pūrvavaccakrakadvayapravartanamupādānānupādānavilakṣaṇatvādivacanena āvirbhāvānāvirbhāvātmakatvādivacanavad netavyam--
6.41
yat tat sat tato'nyat kāryam, tadatulyavikalpatvāt ghaṭapaṭavad dravyakriyāvadvā . kathamatulyavikalpatā ? iha kāryakāraṇayordvayorapi sattvaṃ kāryasattvameva vetyetad vikalpadvayaṃ syāt, itarayorabhyupagatapratipakṣatvād vādābhāvāt . tad yadi tāvadubhayasattvaṃ tatastadātmakasattvāviśiṣṭatvāt kāraṇasvātmavadupalabdhilakṣaṇaprāptatve yathā kāraṇasyānupādānopalabdhiḥ tathā kāryasya syāt . atha na kāraṇānupādānavat kāryānupādānaṃ sacca kāryamiti niścitam, tadvailakṣaṇyād na tarhi sat kāraṇamasat sadvilakṣaṇatvāt khapuṣpavat, itaraḥ kṛtaghaṭavat . nanu ghaṭasattvaṃ paṭasattvavilakṣaṇam, na, itaretarāsattvavailakṣaṇyāt . athaivamapi vailakṣaṇye kāraṇasattvaniścayo na nivartate anupādānātmakaṃ ca tat, na tarhyananupādānātmakatvāt kāryaṃ sat khapuṣpavat . itarathā hi nityamevopādīyeta sattvāt kāraṇavat, kāraṇaṃ vopādānavat syāt upalabhyasattvāviśiṣṭatvāt kāryavat iti prathamacakrakam .
6.42
atha na kāryānityopādānavat kāraṇopādānam, sacca kāraṇamiti niścitaṃ tadvailakṣaṇyād na tarhi sat kāryam, asat, sadvilakṣaṇatvāt khapuṣpavat, itaraḥ kāraṇavat . khapuṣpamapi vā sat anupādānānupalabdheḥ kāryavat . nanvityādīti sottaram . athaivamapi vailakṣaṇye kāryasattvaviniścayo na vyāvartate upādānātmakaṃ ca tat na tarhi anupādānātmakatvād gandharvanagaravat kāraṇaṃ sat, na tvevaṃ bhavati, ataḥ kāraṇaṃ sat upalabhyatve'nupādānātmakatvāt kṛtavat, kṛtamapi vā kāraṇavat . na tu kāryam, anupādānānupalabdhyātmakatvāt khapuṣpavat . sattve vā viśeṣo vaktavyaḥ, aviśeṣe vailakṣaṇyānupapatteḥ . viśeṣonnayane'pi viśeṣasyāsadāśrayatvāt tato'nyatvameva, tatrāsattvameva aghaṭapaṭavat iti dvitīyacakrakapravartanaṃ kṛtamiti .
6.43
tasmādasat kāryamityupasaṃhṛte āha --nanvevamityādi . yadyevamasat kāryaṃ cedutpadyate tato'sattvādāyatyāmapi bījamṛtpiṇḍādyavasthānakālāduttarakāle'pyaṅkuro nāvirbhavecchivakādi ghaṭādi ca kāryamasattvāt khapuṣpavat, khapuṣpamapyāyatyāṃ vā prādurbhavet asattvāt aṅkuraghaṭādivadityetadaniṣṭaṃ prasaktam . tacca nāsti . tasmāt sat kāraṇe kāryamiti . etacca na, saviśeṣaṇāsattvāt, yo'yaṃ heturaniṣṭāpādanārthamuktaḥ asattvāt iti eṣo'siddhaḥ, abhūtaṃ nāstītyanarthāntaram vai॰ sū॰ 9 . 1 . 9 iti vacanādatyantāsata evā dananyacandrāditvavat . ata eva prakaraṇacintā--kiṃ ghaṭādi kāryamasadāvirbhavedalātacakravat, utetaracakravat sadāvirbhavet ? anaikāntikatvāt . evaṃ tarhi mayāpi śakyaṃ vaktum--yat tadasat tato'nyat kāryam tadvikalpāsamarthatvād ghaṭapaṭavadityādi . uttaramatra vaktumaśakyam . yadyevamahamapi bravīmi satkāryasādhanānyapyaśakyāni nivartayituṃ sopanayasaprapañcānāṃ vaktuṃ yuktatvāt . tatho- sattvāt . ananyacandrāditvavat, yathā nāstyanyaścandramā iti dvitīyacandrābhāvādananyo'yameveti sāmānyāt pratiṣidhyate candramāḥ tathā nāsti ghaṭo gehe mṛtpiṇḍe kapālāvasthāyāṃ vetyādīnyasattvāni saviśeṣaṇāni ananyacandrāditvanidarśanasūcitāni teṣāṃ ca satāmevāsatāmāyatyāmāvirbhāvadarśanāditi .
6.44
ata eva prakaraṇacintetyādi . yasmāt prakaraṇacintā sa nirṇayārthamapadiṣṭaḥ prakaraṇasamaḥ nyā॰ sū॰ 1 . 2 . 7 iti, yasmādeva āvirbhavad dvividhaṃ dṛṣṭam--sadasacca, tadyathā--alātacakrādyasat, sacca rathādicakrādi, tatra sandehaḥ --kiṃ ghaṭādi kāryamasadāvirbhavedalātacakravat utetaracakravat sadāvirbhavet ? iti . yata eva saṃśayo na tata eva hi nirṇayaḥ, anaikāntikatvāt . aikāntiko hi hetuḥ syāt, dhūmādatrāgniryathā . ityasadeva kāryamiti .
6.45
evaṃ tarhītyādi . satkāryavādī pūrvābhihitasatkāryavādopapattibhirviruddhāvyabhicāricikīrṣayāha — evaṃ tarhi mayāpi śakyaṃ vaktum, tadyathā --yat tadasat tato'nyat kāryam tadvikalpāsamarthatvād ghaṭapaṭavadityādisatkāryasādhanaprapañco'tītaḥ so'tra draṣṭavya iti pūrvapakṣaḥ . uttaramatra vaktuma- śakyam, yathātrāsatkāryasādhanāni anivartyāni tathā satkāryavādasādhanānyapīti .
6.46
yadyevamiti . yadyevaṃ bravīṣīti pratyuccāryāha ahamapi bravīmi-- evamapi satkāryasādhanānyapyaśakyāni nivartayitum, sopanayasaprapañcānāṃ vaktuṃ yuktatvāt, yathā tvayopanayasahitāni pratyavasthānasahitāni ca pūrvottarapakṣaprasaṅgena, satkāryāsatkāryavādayostulyaṃ samarthanamiti bhavato yadi matiḥ tatho bhayavādasiddhiḥ, ubhayoranyatarasya vā niṣedhe pramāṇābhāvāt . nanvevaṃ tathārthasthitisatyatvāt sarvavādanāthānekāntavādāśrayaṇaṃ kṛtam, tadatatsamarthavikalpatvāt, ekapuruṣapitṛputrādivat . na ca tena saha kasyacid virodhaḥ, tasmādayamārādhyaḥ śaraṇaṃ ca . yat tad bhūyate dravyeṇa tasya sarvagatatvaṃ nityatvaṃ cotsargaḥ, bhūtābhūtabhedātmakastasyaivāpavādaḥ, tasya ca vidhānam, ityeṣa ubhayavidhirna bhavati . bhayavādasiddhiḥ satkāryāsatkāryavādayoḥ siddhiḥ, nivārayitumaśakyatvāt . syānmatam--anyonyanivāritayoranayorvādayorasiddhirevetyasadvādāśrayaṇaṃ śreya iti . etaccāyuktam, ubhayoranyatarasya vā niṣedhe pramāṇābhāvāt, jñānābhidhānayoḥ pramāṇayordvirūpārthaviṣayatvādasadviṣayayoraprāmāṇyāt . tasmādavaśyamubhayarūpārthasthitisatyatvam .
6.47
tataḥ kim ? iti cet, ucyate --nanvevaṃ tathārthasthitisatyatvāt sarvavādanāthānekāntavādāśrayaṇaṃ kṛtam tvayā iti vākyaśeṣaḥ . anekāntavādo hi vādanāyakaḥ sarvavādavirodhāvirodhayornigrahānugrahasamarthatvāt, arivijigīṣvādīnāmivodāsīnanṛpaḥ . sa cettham--syādanyat syādananyat kāraṇāt kāryamityādi . kutaḥ ? tadatatsamarthavikalpatvāt, tasmiṃścātasmiṃśca vikalpe samarthatvāt, kāraṇe kāryaṃ sadananyat, asadanyat iti vā pakṣe samartho vikalpo'syeti anantaroktavikalādeśahetudvayasamāhāraikarūpo'yaṃ hetuḥ pakṣadvayasādhanasamarthaḥ . ko dṛṣṭāntaḥ ? ekapuruṣapitṛputrādivat, yathaika eva puruṣo'pekṣāviśeṣopanītaiḥ pitṛputrabhrātṛbhāgineyamātulādibhiranyairanyo'nanyaśca tena tena prakāreṇa saṃścāsaṃśca kāraṇakāryanityānityādiparyāyārpaṇīyaśceti . asya hetorbhāvanā uktasādhanadvayādevādhigamyā vikalpabhaṅgakairvyākhyātaiva . sadasadvādyubhayopanītahetusāmarthyādevānekāntasiddhiḥ . na ca tena saha kasyacid virodhaḥ, tasmāt parityaktapakṣarāgairanabhiniviṣṭairātmahitagaveṣibhiḥ kuśalairanyathā hitaprāptyasambhavāt āśrayaṇīyaḥ iti paricchidyāyamārādhyaḥ śaraṇaṃ ca nayasamūhātmakatvādananyasādhāraṇotsāha-prabhu-mantraśaktiyuktabharatacakravartivad vijigīṣubhiriti . yadyasau sarvairārādhyaḥ śaraṇaṃ ca vādānāṃ kimarthaṃ vādibhiḥ saha vyudyate ? dṛṣṭaśca vivādaḥ, tasmād vivāditvāccheṣavādivadanārādhyo'śaraṇaṃ tavāpi ca darśanāt tena saheti . atrocyate--mama tena sahāvirodha eva tavāpi ca, kintu vayaṃ tvatpratipattyaikāntavastvanupapatterbrūmaḥ, vayaṃ tvadanugrahārthaṃ tvadanuśāsina iti na doṣaḥ .
6.48
idānīṃ naigamanaya ubhayavidhirātmamatasvarūpaṃ vaktukāmaḥ paramataṃ prāgdūṣitaṃ pratyuccārayannitthamupasaṃharati — yat tad bhūyata ityādi . yat tad bhavati tena bhavatā yad bhūyate dravyeṇa tasya bhavanasāmānyaṃ kṣetrataḥ sarvagatatvaṃ kālato nityatvaṃ ca sarvātmakaṃ tasya utsarjanaṃ vidhānaṃ sa eva vidhiḥ prāguktaḥ, paścād dvitīyaḥ pravṛttyātmakabhūtābhūtabhedātmakastasyaivāpavādaḥ, tasya ca vidhānam ityeṣa ubhayavidhistvayeṣṭa eva na bhavati .
6.49
kastarhīti cet, sattādravyatvādīti yāvad nityatvaṃ cotsarga iti . sattā mahāsāmānyam, dravyatvaṃ pṛthivyādiṣu sāmānyam, ādigrahaṇād guṇatvakarmatve ca rūpādigamanādiṣu ca sāmānyaviśeṣāstadbhedāḥ . gaganādīni ākāśātmadikkāladravyāṇi vibhaktasarvagatāni, dravyāṇāmeṣāṃ sarvavyāpitā sarvagatatvamaṇvādisahitanityatvaṃ ceti teṣāṃ dravyāṇāmaṇūnāṃ ca nityatvaṃ kālavyāpitā pārthivādicaturvidhāṇudravyāṇāṃ ceti . ādigrahaṇād manodravyasahitānāmiti vibhutvaparimaṇḍalatvādiguṇasahitānām, te ca guṇāstāni ca dravyāṇi nityānītyarthaḥ . eṣa utsargaḥ sāmānyavidhiḥ .
6.50
ārabdhadravyetyādi yāvadapavāda iti . pārthivāpyataijasavāyavyaiścaturvidhairaṇubhiḥ saṃyogāpekṣaiḥ samānajātīyaiḥ samānajātīyāni dvyaṇukādīni tadādyuttaravṛddhyā mahāpṛthivyādiparyantāni ārabdhāni, dravyāṇi dve bahūni vā dravyāntarāṇyārabhante caturvidhānyeva, yeṣāmevādhikṛtamārambhasāmarthyaṃ tairārabdhe kāryadravye tatsamavetā niyamata eva guṇāśca guṇāntaramārabhante iti vacanāccitrādaya ārabdhaguṇāḥ, teṣāmubhayeṣāmārabdhadravyāṇāmārabdhaguṇānāṃ cānityatvāt prāguktebhyo viśeṣaḥ tathā karmaṇaśca saprabhedasya . evaṃ tāvad nityānityasarvagatāsarvagatabhedenānyatvam, punaśca dravyaguṇakarmaṇāṃ parasparataḥ dravyebhyo guṇānāṃ karmaṇāṃ ca guṇebhyo dravyāṇāṃ karmaṇāṃ ca karmabhyo dravyāṇāṃ guṇānāṃ ca parasparata iti svajātiprabhedebhyaścānyatvam, dravyajāteḥ parasparataḥ pṛthivyā udakādibhyaḥ udakasya pṛthivīsahitebhyo'nyebhyaḥ, evaṃ jvalanapavanagaganadikkālātmamanasāmitarebhyo'nyatvamiti sattāsamavāyasāmānyaviśeṣāntyaviśeṣebhyaścānyatvaṃ nityebhyo'nityānāṃ cetyapavādaḥ, tathā kāraṇakāryatayā ca, dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaṃ kāraṇaṃ sāmānyam vai॰ sū॰ 1 . 1 . 17 ityādi saṃyogavibhāgāḥ karmaṇāṃ kāryam vai॰ sū॰ 1 . 1 . 28 ityādi kāraṇakāryanānātvena cānyatvamityapavādaḥ . tayorutsargāpavādayorvidhiḥ sāmānyaviśeṣayorvidhiniyamayorityarthaḥ . eṣa vidhiniyamavidhiḥ, na prāktanastvatparikalpitaḥ .
First 50 of 71 passages. Read on
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit