Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.29

Bhāratabhāvadīpa 6.29

Language
Sanskrit

Contents

6.29.1

tṛtīye'dhyāye ‘loke'smindvividhā niṣṭhā’ iti vibhinnādhikārikaṃ niṣṭhādvayaṃ prastutya ‘na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute’ ityādinā karmaniṣṭhāyā jñānaniṣṭhāṅgatvena bhūyasā nirbandhenānuṣṭheyatvamuktam ‘karmaṇyevādhikāraste’ ityādinā | caturthe tūtpannasamyagdarśanaiḥ kṛtamapi karmākṛtameva bhavati, jñānena kartṛtvādibādhāt | atastairvṛthāceṣṭāvatkarma vā kartavyaṃ sannyāso vā kartavya ityanāsthayā proktam | athedānīṃ pañcamaṣaṣṭhayorajñāninā jñānārthinā vairāgyotpatteḥ prākkarmaivānuṣṭheyam | sampanne tu vairāgye dṛṣṭavikṣepanivṛttyarthaṃ karmasannyāsaṃ kṛtvā jñānotpattyarthaṃ yogo'nuṣṭheya ityucyate | tatra caturthe ‘tyaktasarvaparigrahaḥ’ iti sannyāso ‘yogamātiṣṭha’ iti karmayogaścaikaṃ māṃ prati vihitaḥ | na caitayoḥ sthitigativadyugapadekena mayānuṣṭhānaṃ kartuṃ śakyate, parasparaviruddhatvāditi manvāno'rjuna uvāca - sannyāsamiti | he kṛṣṇa pāpakarṣaṇa me mahyaṃ jñānārthine sannyāsaṃ karmayogaṃ ceti dvayaṃ parasparaviruddhaṃ kathaṃ śaṃsasi kathayasi | punarityanena prāgapi tvayā vedakartrā idaṃ dvayaṃ vihitamastīti gamyate | tathāca śrutismṛtī bhavataḥ “etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti”, “saṃsāramevaṃ niḥsāraṃ dṛṣṭvā sāradidṛkṣayā | pravrajantyakṛtodvāhāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ |” iti ca | tathā “tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena” iti “mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ” iti ca | brāhmī brahmadarśanayogyā | ata etayoḥ śrutivihitatvena praśasyatayormadhye ekaṃ śreyaḥ praśastataraṃ yattanme suniścitaṃ brūhīti praśnaḥ ||

6.29.2

asyottaraṃ bhagavānuvāca - sannyāsa iti | niḥśreyasakarau jñānotpattihetutayā | tathāpi karmasannyāsādaviraktakṛtātkarmayoga eva viśiṣyate | cittaśuddhidvārā vairāgyādihetutvāt ||

6.29.3

nanu pratyakṣaḥ karmayogināṃ vikṣepaḥ sannyāsināṃ tu sa nāstīti kathamucyate ‘karmayogo viśiṣyata’ ityāśaṅkyāha - jñeya iti | yo rāgadveṣarahitaḥ sa karmasu svarūpatastyakteṣvatyakteṣu vā nityaṃ sannyāsyeva | etena sādhanabhūtayoḥ sāṅkhyayogayoḥ rāgadveṣarāhityakṛtaṃ sāmyamuktam | phalabhūtayostu sarvavikalparāhityarūpasāmyamanantaraślokābhyāmucyate | tathāpi cittasvābhāvyātkadā citsannyāsino rāgodaye pātāśaṅkāsti netarasyeti sa eva śreyāniti bhāvaḥ | yadyapyevaṃ tathāpi hi prasiddhaṃ nirdvandvo dvandvaṃ satyānṛtayorātmānātmanormithunaṃ parasparādhyāsastadrahitaḥ sāṅkhyo rāgādyudayahetorajñānasyātyantocchedāt | sukhaṃ karmakaraṇāyāsaṃ vināpi bandhātsaṃsārātkevalajñānenaiva mucyate na karmāṇyapekṣate | yadvā nirdvandvo “dvandvaṃ vai mithunaṃ tasmādvandvānmithunaṃ prajāyate” iti śruterdvandvaṃ strīpuṃsayormithunaṃ tadrahitaḥ stryādityāgī sannyāsī anāyāsena mucyate | rāgādijayasyobhayatra tulyatvāt | atraca kuṭumbabharaṇavaiyagryābhāvātsukhaṃ mucyata ityarthaḥ ||

6.29.4

nanvekatra pātāśaṅkā ekatra karmaśramastadanayoḥ pathoḥ kataraḥ śreyānityāśaṅkya dvayorapi phalataḥ sāmyamityāha - sāṅkhyayogāviti | “sāṅkhyaṃsamityekībhāve” iti yāskaḥ | ekībhāvenātmānanyatvena khyāyate prakāśyate vastusvarūpamanayeti saṅkhyā sthūlasūkṣmakāraṇaprapañcasya nirvikalpe pratyagātmani pravilāpanenoditā cetovṛttistatsādhanabhūto yaḥ sāṅkhyaḥ sannyāsaḥ sa ca dārādibuddhyantānāṃ padārthānāmātmanyekībhāvena nyasanaṃ tyāgaḥ pravilāpanaṃ tathā yogo'pyagnihotrasandhyopāsanādinirvikalpasamādhyantamanuṣṭhānaṃ tatra mukhyasya yogasya lakṣaṇaṃ “yogaścittavṛttinirodhaḥ” iti | vṛttayaśca “pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ” iti pañca | tatra pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni | teṣu pratyakṣamindriyaṃ tajjā vṛttiḥ śuktyādiviṣayaṃ yāthārthyena jñānam | viparyayastu tatraiva rajatādiviṣayaṃ bhrāntirūpaṃ jñānam | saṃśayo'pi iyaṃ śuktirvā rajataṃ vetyanirdhāritānyatarakoṭikaṃ jñānam | sa ca viparyaya evāntarbhavati | vikalpastu śabdajñānānupātī vastuśūnyaḥ, yathā puruṣasya caitanyaṃ vandhyāputra iti | nahi puruṣacaitanyatatsambandhānāṃ pṛthaktvamasti kintu caitanyameva hi śabdatrayeṇocyate | nāpi vandhyāsutasya svarūpamastyathāpi śabdenābhilapyate | so'yaṃ vikalpaḥ śabdajñānānupātī vastuśūnyaḥ ekasminnanekabuddhirasati sa sadbuddhiriti | nidrāsmṛtī lokaprasiddhe | etāsāṃ nirodhe'pi nirvikalpaḥ pratyagātmaivāvaśiṣyate | tāvetau phalabhūtau sāṅkhyayogau | sādhanabhūtau tāveva sannyāsakarmayogākhyau | tatrāntyayoḥ sāmyaṃ ‘jñeyaḥ sa nityasannyāsī’ ityanena sūcitam | ādyayostvaikyamatrocyate | āsthito'nutiṣṭhan | phalaṃ nirvikalpātmanāvasthitirūpam ||

6.29.5

yogairyogibhiḥ | arśaādyacpratyayānto'yaṃ yogaśabdaḥ | sthānaṃ mokṣākhyam | ekamabhinnam | spaṣṭā yojanā ślokadvayasya ||

6.29.6

nanvevaṃ nirvikalpasthānaprāptaye dvau mārgāvuktau syātāṃ, tacca “nānyaḥ panthā vidyate'yanāya” iti śrutiviruddhamityāśaṅkyāha - sannyāsastviti | sannyāso naiṣkarmyam | ayogato yogaṃ vinā avāptuṃ duḥkhaṃ he mahābāho | ayamarthaḥ nirvikalpakasamādhirapi tattvamasītyetadvākyārthapratipattyupāyabhūta eva, na svataḥ puruṣārtha iti dvitīyamārgasyābhāvānnodāhṛtaśrutivirodhaḥ | “śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati” iti śrutyaiva śamādivatsamādherapyātmadarśanārthatvasya darśitatvāt | tathā ca samāhitapadaṃ vārtikakārairvyākhyātam | “svātantryaṃ yeṣu kartuḥ syātkaraṇākaraṇamprati | tānyeva tu niṣiddhāni karmāṇīha śamādibhiḥ |” śamādiśrutyā “asvātantryaṃ tu yeṣu syātkaraṇākaraṇamprati | samāhitokyāthedānīṃ tannirodho vidhīyate |” asvātantryaṃ gurūpadeśāpekṣatvam | yeṣu mānameyavyavahāranirodheṣu | “piṇḍīkṛtyendriyagrāmaṃ buddhāvāropya niścalam | viṣayāṃstatsmṛtīstyaktvā tiṣṭheccidanurodhataḥ | eṣo'bhyupāyaḥ sarvatra vedānteṣu pratiṣṭhitaḥ | tattvamasyādivākyārthajñānotpattyarthamādarāt |” iti | evaṃ vyatirekamuktvānvayamāha - yogayukta iti | muniḥ sannyāsī nacireṇa śīghrameva brahmādhigacchati vākyaśravaṇamātreṇa natu kevalasannyāsī | yathoktaṃ “na ca sannyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati |” iti ||

6.29.7

yogeti | yogena nirvikalpasamādhinā yukto yogayuktaḥ | ata eva viśuddhātmā vṛttisārūpyadoṣeṇa hīnaḥ ātmā pratyakcetano yasya | nirvikalpāvasthāyāṃ kevala eva cetano'sti nānyadetyuktaṃ “tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānaṃ vṛttisārūpyamitaratra” iti tadā vṛttyabhāve | itaratra - vṛttikāle iti sautrapadadvayārthaḥ | atra hetuḥ | yato'yaṃ vijitātmā vijitacitto jitendriyaśca | evaṃ śuddhastvampadārtha uktastasya tatpadārthābhedamāha - sarvabhūtātmeti | sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmādistambaparyantānāṃ viyadādīnāṃ ca cetanācetanānāmātmabhūtaḥ upādānatvena svarūpabhūtaḥ kanakamiva kuṇḍalādīnāṃ svarūpabhūtam | kāraṇānanyatvātkāryasya | sarvabhūtātmabhūta ātmā pratyakcetano yasya sa sarvabhūtātmabhūtātmā | yattu sarveṣāṃ bhūtānāmātmabhūta ātmā yasyeti bhāṣyaṃ sarvabhūtātmetyetāvataivārthalābhādātmabhūta ityadhikamiti dūṣitam | svayaṃ ca sarvabhūta ātmabhūtaścātmā yasyeti vigraho darśitaḥ tatra saṅkoce kāraṇābhāvātsarvapadenaiva cijjaḍayorgrahe parasyāpyātmabhūtetyadhikameva | sarvabhūtaścetanācetanaprapañcabhūta ātmā yasyeti tatrāpīṣṭārthalābhāt sarvaṃ ca ātmānaśca tadbhūta ātmā yasyeti vigṛhya sarvātmabhūtātmetyetāvataiva siddhe prathamabhūtapadasya vaiyarthyaṃ ca bhāṣyamate brahmādīnāṃ pratyagbhūta ātmā yasyeti śrutyaiva jīveśābheda ucyate | parasya tūpādānatvaliṅgena jaḍasādhāraṇyena jīvasya brahmābhedo'vagamyata iti vidvadbhiravinayaḥ kṣantavyaḥ | yato'yaṃ sarveṣāṃ pratyagātmā ato'hamiva so'pi kurvannapi na lipyate asaṅgātmajñānātkartrāderbādhitatvācca | vyutthāne tatpratītāvapyutkhātadaṃṣṭroragavadabādhakatvāccetyarthaḥ ||

6.29.9

na lipyata ityetadupapādayati - naiveti dvābhyām | tattvavit ahaṃ naiva kiñcitkaromīti manyeta manyate | tatra hetuḥ- indriyāṇi | upalakṣaṇamidaṃ prāṇāderapi | indriyādaya indriyārtheṣu sveṣu viṣayeṣu vartante iti dhārayanniścinvannatvahaṃ viṣayeṣu varte iti manyate | dhārayanniti hetau śatṛpratyayaḥ | atra darśanādayaḥ pañcajñānendriyāṇāṃ vyāpārāḥ | gamanavisargapralapanagrahaṇāni karmendriyāṇām | tāni ca ānandasyopalakṣaṇāni | śvasanniti prāṇasya, svapanniti buddheḥ, unmeṣaṇanimeṣaṇe kūrmākhyaprāṇasyeti vibhāgaḥ | kramastvavivakṣitaḥ | etāni kurvannapyabhimānābhāvānna lipyata ityarthaḥ ||5.8 -- 5.9 ||

6.29.10

brahmaṇīti | yato vidvānasaṅgatvātkurvannapi na lipyate tasmādavidvānapi brahmaṇi sarvāntaryāmiṇi karmāṇyādhāya ayameva kārayitā natvahaṃ karteti samarpya yaḥ karmāṇi karoti saḥ pāpena na lipyate'mbhasā padmapatramiva ||

6.29.11

kāyeneti | kevalairiti | vipariṇāmena sarvatra sambandhanīyam | kevalena kāyena ahamayaṃ brāhmaṇo yuvetyātmādhyāsaśūnyena | evamanyatrāpi saṅgaṃ tyaktvā dehādibhyo vivikte'pi ātmani tārkikādivadahaṃ karomītyabhiniveśaṃ tyaktvā yoginaḥ karma kurvanti | ātmaśuddhaye cittaśuddhyartham | tasmāttavāpi tatraivādhikāro'stīti tadeva tvaṃ kuru ||

6.29.12

kiñca - yukta iti | yukto brahmaṇyādhāya karmāṇītyādinoktalakṣaṇaḥ karmaṇāṃ phalaṃ tyaktvā īśvare samarpya śāntiṃ kaivalyaṃ naiṣṭhikīṃ satvaśuddhyādikramaprāptabrahmaniṣṭhāphalabhūtāṃ prāpnoti | ayuktastadviparītaḥ kāmakāreṇa svairavṛttyā phale saktaḥ san nitarāṃ badhyate ||

6.29.13

evamavidvānphalāsaktyanāsaktivaśātkarmabhirbadhyate na badhyate cetyuktaṃ vidvāṃstu tadviparīta ityāha sarvakarmāṇīti | vaśī jitacittaḥ samādhistho yogī navadvāre navaiva pañcajñānendriyāṇi ṣaṣṭhaḥ prāṇastenaiva tatpravartyānāṃ karmendriyāṇāṃ saṅgrahaḥ | buddhyahaṅkāracittānīti nava | etāni dvārāṇīva purapaterjīvasya bhogārthaṃ viṣayapraveśasthānāni yasminnavadvāre śarīrākhye pure vicitravāsanākalpitānantaviṣayavati anekaiḥ karmasacivairadhiṣṭhite sukhaduḥkhādinānāpaṇyavati manasā sarvadvāroddhāṭanakuñcikayā saha sarvāṇi karmāṇi purapatiriva rājakāryāṇi sannyasya sukhaṃ nirvikalpasaṃvinmātrarūpeṇāste | karmāṇi kṣetrasyaiva dharmo natvātmana iti kṣetre tyaktuṃ śakyānyeva | tathāca śrutiḥ “śarīre pāpmano hitvā” iti | “yatra suhārdaḥ sukṛto madante vihāya rogaṃ tanvām̐ svāyām” iti ca | dehī san dehābhimānakāle | vyutthāne'pītyarthaḥ | tadāpi naiva kurvannāste nāpi kārayannāste rājevāmātyeṣu nihitabhāraḥ | samādhau kṣetreṇa sahātmanaḥ sambandhābhāvadarśanāt | yadvā navadvārāṇi cakṣuḥśrotranāsābiladvandvāni ṣaṭ saptamaṃ mukham adhastane dve iti | asminpakṣe indriyāṇi paricārakā buddhiramātyo'haṅkāro yuvarāja ityādikamūhyam | viduṣaḥ karmasambandha eva nāsti dūre tatphalāsaktyanāsaktī iti bhāvaḥ ||

6.29.14

nanvevaṃ bhṛtyavatkartṛtvaṃ svāmivatkārayitṛtvaṃ vāsya māstu | ayaskāntavadavikārasyaiva sataḥ kartrādidharmakāhaṅkārādipravartakatvamastvityāśaṅkyāha - na kartṛtvamiti | kartṛtvamahaṅkārasya karmāṇīndriyāṇāṃ vacanādānādīni śravaṇadarśanādīni ca | lokasya lokyate prakāśyata iti loko jaḍavargaḥ prabhuścidātmā sūrya ivāsmadādīnāṃ prakāśako'pi na karmādau pravartakastadvadasya karmaphalasaṃyogaṃ vā na sṛjati kintu yo yādṛk yasya svabhāvaḥ sa tathā pravartate | yathā sūrye'bhyudite kamalānāṃ vikasanaṃ kumudānāmunmudraṇaṃ ceti tadvadevamātmani prakāśamāne ghaṭādayo na ceṣṭante manuṣyādayastu ceṣṭante | natvātmā kasyacitpravartako nivartako vā | lohāyaskāntayoriva satyānṛtayorātmānātmanoḥ sambandhābhāvāditi bhāvaḥ ||

6.29.15

nanu “eṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣate eṣa hyevāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate” iti śrutyā parameśvare kārayitṛtvaṃ bodhyate | tatkathamucyate “svabhāvastu pravartate” iti tatrāha - nādatta iti | kasyacitkartuḥ pāpamayaṃ nādatte nāpi sukṛtam | kārayitṛtvābhāvāt | yato vibhurvyāpakaḥ | niṣkriya iti yāvat | sakriyo hyanyaṃ pravartayati tadīyaṃ pāpaṃ puṇyaṃ vā labhate | ayaṃ tu na tathā kintu sūryavat prakāśata eva natu svaprakāśyānāṃ kartrādīnāṃ karmaṇā sambadhyate iti bhāvaḥ | kārayitṛtvamapyasya sattāmātreṇa sūryavat | yathā ghaṭaḥ prakāśate savitā prakāśayatīti nodāhṛtaśrutivirodhaḥ | kathaṃ tarhi īśvarārādhanārthaṃ karmāṇi kurvanti tadakaraṇācca bibhyatītyāśaṅkyāha - ajñāneneti | yathā hi mahārājasya sārvabhaumasyāhaṃ sarveśvaro nirvṛto'smīti jñānam ajñānena sauṣuptenāvṛtaṃ cetsa tatra vividhāni paracakrādīni mahānti saṅkaṭaśatāni paśyati | aho ahaṃ dīno'smi | duḥkhyasmīti ca muhyati | tadvadete jantavaḥ svasyāhaṃ brahmāsmīti pramāṇena brahmabhāvamajānanta īśvarādātmānaṃ pṛthaṅmanyamānā īśātmanoḥ sevyasevakabhāvaṃ ca paśyanto muhyanti | tathāca śrutiḥ “atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamiti na sa veda yathā paśureva sa devānām” iti | eṣa hyeveti śrutirapi bhrāntajanavyavahāraviṣayaiveti bhāvaḥ ||

6.29.16

tadātmana āvarakamajñānaṃ yeṣāṃ jñānena brahmāsmīti pramāṇajena nāśitaṃ teṣāṃ tajjñānaṃ kartṛ ādityavadādityo yathā kṛtsnaṃ dṛśyaṃ prakāśayati tadvatparaṃ paramārthavastu prakāśayati | ajñānajānarthanivṛttyarthaṃ jñānameṣṭavyamiti bhāvaḥ ||

6.29.17

tadbuddhaya iti | yat paraṃ brahma praśāntaṃ tatraiva buddhirasti brahmeti niścayo yeṣāmāpātataḥ śrutyarthavidāṃ te tadbuddhayaḥ | tadeva ātmā pratyaktattvaṃ yeṣāṃ śravaṇamananātmakavicāreṇa pramāṇaprameyagatāsambhāvanāvihīnānāṃ te tadātmānaḥ tatraiva niṣṭhā vijātīyavṛttyanantaritasajātīyavṛttipravāho yeṣāṃ dehādāvanātmanyātmadhīrūpaviparītabhāvanārahitānāṃ te tanniṣṭhāḥ tadeva paramayanamajñānarūpopādhinirāsena prāpyaṃ yeṣāmakhaṇḍānandamagnānāṃ te tatparāyaṇāḥ apunarāvṛttiṃ mokṣaṃ gacchanti | yato jñānena nirdhūtaṃ kalmaṣaṃ mūlājñānaṃ saṃsārabījabhūtaṃ yeṣāṃ te jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||

6.29.18

eteṣāṃ jagati dṛṣṭimāha - vidyeti | uttamabrāhmaṇe caṇḍālādau vā samaṃ brahmaiva sadrūpeṇa sphuraṇarūpeṇa ca bhāsamānaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te samadarśinaḥ | yathoktam “asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam | ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tato dvayam |” iti | carācaraṃ jagadbrahmadṛṣṭyaiva paśyantītyarthaḥ ||

6.29.19

nanu “samāsamābhyāṃ viṣamasame pūjātaḥ” iti tulyaśrutaśīlāya brāhmaṇadvayāya viṣamāṃ pūjāṃ prayuktavataḥ tathā atulyaśrutaśīlāya brāhmaṇadvayāya samāṃ pūjāṃ prayuktavataścābhojyānnatvaṃ gautamena smaryate tatkathaṃ brāhmaṇacaṇḍālayoḥ samadarśitvaṃ yuktamityāśaṅkyāha - ihaiveti | yeṣāṃ manaḥ sarvabhūteṣu sāmye brahmabhāve sthitaṃ niścalaṃ tairihaiva jīvadbhireva sargo janma jito vaśīkṛtaḥ | hi yasmānnirdoṣaṃ samaṃ sarvatrāviṣamaṃ brahmāsti yathā hiraṇmayayordevatātatpīṭhayoḥ svarṇadṛksāmyaṃ paśyati pūjakastu ākāradṛktāratamyaṃ paśyati tadvat | pūjāsmṛtirbhrāntikṛtatāratamyaviṣayā | sāmyadṛṣṭistu tattvaviṣayeti bhāvaḥ | yasmādevaṃ te sāmyaṃ paśyanti tasmādbrahmaṇyakhaṇḍaikarase te draṣṭāraḥ sthitā ekībhāvena samāptiṃ gatāḥ ||

6.29.20

na prahṛṣyediti | yasmānnirdoṣaṃ samaṃ brahma tasmāt priyaṃ putrādiṃ prāpya na prahṛṣyet | apriyaṃ śatruṃ duḥkhadaṃ prāpya nodvijet | buddhasthitirabuddhenānuṣṭheyeti jñāpayitumubhayatra liṅprayogaḥ | sthirabuddhiḥ pratyagadvaite śrutiyuktibhyāṃ sthirīkṛtaprajñaḥ | asammūḍho dhyānajasākṣātkāreṇa nirgatamohaḥ | ataeva brahmavidbrahmabhāvasya labdhā | brahmabhāvaṃ gata ityarthaḥ | brahmaṇyeva pratyagadvaye vyutthānāvasthāyāmapi sthitaḥ | sarvaṃ brahmetyeva paśyannityarthaḥ ||

6.29.21

nanvananubhūtātmasukhepsayā prasiddhaṃ bāhyaṃ sukhaṃ tyaktumaśakyamato na prahṛṣyedityasaṅgatamata āha - bāhyeti | bahirbhavāḥ bāhyāḥ sparśā viṣayendriyasambandhāsteṣu asaktātmā'nāsaktacittaḥ sannātmani pratyagadvayānande suṣuptikāle sthitvā yatsukhaṃ vindati labhate sa tadeva sukham | vidheyāpekṣaṃ puṃstvam | kastatsukham | yo brahmayoge brahmaṇi yogaḥ samādhistatra yukto yojita ātmā buddhiryena sa brahmayogayuktātmā | brahmavidityarthaḥ | “brahmavidbrahmaiva bhavati” iti śruteḥ | brahmayogayuktātmā tadeva sukhaṃ vindatīti vaktavye brahmavideva tatsukhamiti tasya sukhābhinnatvavivakṣayedamuktam | nanūbhayatraikameva sukhaṃ cetkaḥ suptasamādhisthayorviśeṣa ityāśaṅkyāha - sukhamiti | akṣayyaṃ sukhaṃ mokṣastamaśnute vyāpnoti dvaitādarśanasya tulyatvādubhayatraikameva sukhaṃ tatrāpi yogī mūlāvidyāyā naṣṭatvādakṣayyaṃ sukhamaśnute na suptaḥ | avidyānucchedāt | tathā ca mokṣasukhasya mukhyasyāpyanubhūtatvāttadarthaṃ bāhyaṃ sukhaṃ sutyajamityarthaḥ ||

6.29.22

nanu suṣuptitulyasya mokṣasukhasyārthe kaḥ prāptameva bāhyaṃ divyastryannapānagītavādyādisukhaṃ tyajedityāśaṅkya bāhyasukhamanityatvānnindati - ye hīti | saṃsparśajā viṣayasambandhajāḥ | duḥkhayonitve hetuḥ - ādyantavanta iti | jāte putre yatsukhaṃ tattasminnaṣṭe naśyati duḥkhaṃ ca mahatprayacchatīti teṣu bhogeṣu budhaḥ paripākadarśī na ramate ||

6.29.23

kaḥ punarmukhyaḥ sukhītyāha - śaknotīti | ihaiva jīvatyeva dehe prākśarīravimokṣaṇādyāvaddehapātaṃ mayā kāmakrodhau jitāviti visrambho na kartavya ityarthaḥ | śrute dṛṣṭe'numite vā viṣaye yo gardhastṛṣṇārūpo'tṛptiśca sa kāmaḥ krodhastādṛśe eva viṣaye dveṣastau kāmakrodhāvudbhavo yasya vegasya sa romāñcahṛṣṭanetravaktraliṅgo'ntaḥkaraṇaprakṣobharūpaḥ kāmodbhavo vegaḥ | gātraprakampaprasvedasandaṣṭauṣṭhapuṭaraktanetrādiliṅgaḥ krodhodbhavo vegastaṃ kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ soḍhuṃ yaḥ śaknoti sa eva yukto yogī mukhyaḥ sukhī ca nānyaḥ ||

6.29.24

ko'sau yogī yo mukhyaḥ sukhītyuktaṃ tatrāha - ya iti | sukhaṃ viṣayasaṅgajā prītiḥ ārāmaḥ prītihetuḥ stryādibhiḥ saha krīḍā, jyotiḥ krīḍopakaraṇānāṃ prakāśaḥ tadetattrayaṃ yasyāntareva so'ntaḥsukho'ntarārāmo'ntarjyotiśca na tvindriyadvārakamiti evaśabdārthaḥ | ya evambhūtaḥ sa yogī kimato yadyevaṃ brahmanirvāṇaṃ gatyaprāpyaparamānandaṃ brahma ihaivādhigacchati | yato brahmabhūto jīvanneva brahmadarśane brahmabhāvaṃ gataḥ ||

6.29.25

labhanta iti | ṛṣayaḥ samyagdarśinaḥ | chinnadvaidhāśchinnasaṃśayāḥ | yatātmāno jitacittāḥ ||

6.29.26

kiñca - kāmeti | abhito jīvatāṃ mṛtānāṃ ca viditātmanāṃ jñātātmatattvānām ||

6.29.27.1

evaṃ samyagdarśananiṣṭhānāṃ sadyomuktiruktā | karmayogaśca saṅgaphalatyāgena īśvaraprītyarthamanuṣṭhitaḥ sattvaśuddhijñānaprāptidvāreṇa mokṣāya bhavatītyapyuktam, athedānīṃ samyagdarśanasyāntaraṅgasādhanaṃ dhyānayogaṃ vistareṇa vakṣyāmīti tatsūtrabhūtāṃstrīnślokānupadiśati - sparśāniti | atrottarārdhena prāṇāyāma uktaḥ sparśānkṛtvā bahirbāhyāniti pratyāhāra uktaḥ | bhruvorantare cakṣuḥ kṛtveti dhāraṇoktā vigatecchābhayakrodha iti sādhanabhūtāḥ phalabhūtāśca dvividhā yamā niyamāścoktāḥ | yatendriya iti vitarkākhyaḥ samprajñātaḥ yatamāna iti vicārākhyaḥ yatabuddhirityānandāsmitākhyau mokṣaparāyaṇa ityasamprajñāta uktaḥ | śeṣeṇa yogaphalamiti vibhāgaḥ | pāṭhakramamanurudhyārthakrameṇākṣarārthaḥ spaṣṭīkriyate | tatra vigateccho vigatabhayo vigatakrodha iti sambandhaḥ | yo hi icchāvānsa iṣṭasiddhyarthaṃ hiṃsānṛtasteyastrīparigrahānicchet | ato vigatecchapadena tadviparyayān “ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ” iti sūtroktānyamām̐llakṣayati | tathā bhayaṃ svocchedaśaṅkā tayā hyudvigno na “śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ” iti sūtroktānniyamānsvīkartumicchedato vigatabhaya ityanena teṣāṃ grahaṇam | tathā krodhākrānto maitryādīnbhāvayitumaśaktaścittaprasādhanaṃ kartuṃ na śaknoti | tacca “maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇāṃ sukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṃ bhāvanātaścittaprasādhanaṃ” iti sūtritam | tatra vigatakrodhaḥ śāntaprakṛtitvātsukhiteṣu maitrīṃ parasyeṣṭena mamaiveṣṭamidaṃ jātamiti bhāvayet |

6.29.27.2

tathā duḥkhiteṣu karuṇāṃ puṇyavatsu muditāṃ pāpavatsūpekṣāṃ ca bhāvayet | na caitena prasādhanena vinā cittādarśasya nairmalyaṃ bhavati | evaṃ sādhanāvasthāyāṃ yamaniyamacittaprasādhanānāṃ siddhyarthaṃ vigatecchābhayakrodhatvamīpsitam | evaṃ phalāvasthāyāmapi tadīpsitam | tathāhi samprajñātasamādhiphalabhūtāyāṃ madhumatyāṃ yogabhūmau sthitaṃ yoginaṃ prati divyāḥ kāmā upatiṣṭhante tatrāpi vigatecchatvamiṣṭam | tathāhi “sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt” iti sūtram | sthānino devāstairupanimantraṇe ihāsyatāṃ, ime ramyāvasathāḥ, imā ramyā ramāḥ, imāni jarāmaraṇaharāṇi rasāyanāni, ime vayaṃ kiṅkarāḥ, svapuṇyārjitamidaṃ sthānaṃ tvayā bhujyatāmiti prārthanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ saṅgo lipsā tatra na kartavyā nāpi tallābhenātmano mahābhāgatvaṃ devaprārthyatvaṃ matvā garvo'pi kartavyastayoḥ saṅgasmayayorbhraṃśahetutvāditi sūtrārthaḥ | tathā bhayamapi dvividhaṃ yogāntarāyajaṃ vitarkajaṃ ca | tatrādyaṃ “vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāste'ntarāyāḥ”, “duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsāvikṣepasahabhuvaḥ” iti sūtrābhyāmuktam | styānam akarmaṇyatā, aviratiravairāgyam aṅgamejayatvaṃ kampavāyuḥ, vitarkā hiṃsādayastajjaṃ ca bhayam | ādyasya nivāraṇam īśvarapraṇidhānena | tathā ca sūtritaṃ “tataḥ pratyakcetanādhigamo'ntarāyābhāvaśca” iti | tata īśvarapraṇidhānāt dvitīyasya pratipakṣabhāvanena | tathāca sūtritam “vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam” iti |

6.29.27.3

“vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditālobhakrodhamohamūlā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam” iti ca | ādipadādanṛtasteyādayaḥ | hiṃsādayaḥ pratyekaṃ kṛtakāritānumoditabhedena trividhāḥ | te'pi pratyekaṃ lobhādimūlakatvena trividhāḥ | te'pi mṛdumadhyamādhimātrabhedena pratyekaṃ trividhāḥ | te ca mūlabhūtā vitarkāstrayaścatvāraḥ pañca adhikā vā tristriguṇitā ekāśītiraṣṭottaraśataṃ pañcatriṃśadadhikaṃ śatamadhikā vā bhavanti | śākhāpraśākhābhedenānantāśca | duḥkharūpamajñānarūpaṃ cānantaphalaṃ yeṣāṃ te duḥkhājñānānantaphalā ityanayā pratipakṣabhāvanayā te nivartanīyā iti | evaṃ yamaniyamacittaprasādhanapratipakṣabhāvanairnirantarāyaṃ mṛdūkṛtacitto yogī vivikte deśe “āsīnaḥ sambhavāt” iti nyāyena sthirasukhamāsanamadhyāsīta | tatra deśāsane śrūyete “same śucau śarkaravahnivālukāvivarjite śabdajalāśrayādibhiḥ | manonukūle natu cakṣupīḍane guhānivātāśrayaṇe prayojayet | trirunnataṃ sthāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā sannirudhya | brahmoḍupena pratareta vidvānsrotāṃsi sarvāṇi bhayāvahāni |” iti | cakṣurityatra visargalopaśchāndasaḥ | trirunnataṃ kaṭivakṣaḥkandharāpradeśeṣūnnatam | tato jitāsanaḥ prāṇāyāmamabhyaset | tena hi mandagatau prāṇe sati tadanusāri mano'pi cāñcalyaṃ tyajati | nocedvāyuvikṣepeṇa vikṣipyate | tatra prāṇajayapramāṇam “prāṇānprapīḍyeha sayuktaceṣṭaḥ kṣīṇe prāṇe nāsikayocchvasīta” iti śrutyuktameva saṅgṛhṇāti | ‘prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau’ iti |

6.29.27.4

prāṇāpānau samau tulyāvūrdhvādhogativicchedena nāsābhyantaracāriṇau kumbhakena kṛtvā tato bāhyānbahirbhavānsparśānviṣayasambandhānindriyadvārā nityamantarbuddhau kriyamāṇān yogīndriyāṇāṃ pratyāharaṇena tānbahireva kuryāt | tato viṣayebhyo vyāvṛtteṣu karaṇeṣu svapnakāle ivāntarmanomātreṇāvatiṣṭhata ityarthaḥ | imaṃ pratyāhāraṃ kartumaśaktasyāviraktasya kā gatirityata āha - cakṣuścaivāntarebhruvoriti | caśabdo vārthe | cakṣureva vā bhruvorantare kuryāt | khecarīṃ mudrāmabhyasyedityarthaḥ | sā coktā yogasāre “lambikordhvasthite garte jihvāṃ vyāvṛtya dhārayet | dṛḍhāsanaściraṃ tiṣṭhenmudraiṣā khecarī matā | bhrūmadhyadṛṣṭirapyeṣā mahādevena kīrtitā” iti | ya evaṃ sarvo'pi bāhye viṣaye sūryādau saṃyamo yathoktaṃ pratyāhāramanuṣṭhātumaśaktānpratyevopadiśyata iti jñeyam ||

6.29.28.1

yatendriyeti | yasminkasmiṃścitsthūle viṣaye sūrye tadraśmiṣu vā viṣṇupratimāyāṃ vā'nāhatadhvanau vānyatra vā cakṣurādyanyatamadvārā mano dhārayet | tacca manastadviṣayākāratāṃ prāptaṃ tatraiva sthirābhyāsena viśrāntaṃ svadehamapi na paśyati seyaṃ mahāvidehā nāma dhāraṇā | asyāṃ siddhāyāmindriyagaṇaḥ svaṃ svaṃ viṣayaṃ na tu gṛhṇāti | so'yaṃ bahirviṣayapratyāhāraḥ pūrvoktastvāntara iti bhedaḥ | ataeva tayostulyaphalatvaṃ sūtritam “tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam” iti | tataḥ abhyantarapratyāhārāt | tathā bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tatsaṃyamātprakāśāvaraṇakṣaya iti | yadā cittaṃ dehamavismṛtyaiva haṭhena puraḥsthitamūrtyādyākāraṃ kriyate tadā sā cittasya mūrtyākāratārūpā vṛttiḥ kalpitā | yadā tu niravaśeṣeṇa dehaṃ vismṛtya cetaḥ kevalaṃ dhyeyākāramātraṃ bhavati tadā sā mahāvidehā nāma dhāraṇā | tasyā api phalaṃ tadeva | tatsaṃyamāttasyāṃ cetaso nigrahātprakāśāvaraṇakṣayo bhavati soyaṃ bāhyaviṣayaḥ samādhiḥ | vitarkākhyo dvividhaḥ savitarkanirvitarkabhedāt | tatrādyasya lakṣaṇaṃ sūtritaṃ “śabdārthajñānavikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā” iti | savitarkā nāma samāpattiḥ samādhirityarthaḥ | yadā viṣṇupratimādau pūrvāparānusandhānena śabdārthollekhena ca bhāvanā pravartate tadā savitarkā samāpattiḥ | asminnevālambane pūrvāparānanusandhānena śabdārthollekhanamantareṇa bhāvanā pravartate tadā nirvitarkā nāma samāpattiḥ |

6.29.28.2

tathā ca sūtraṃ “smṛtipariśuddhau svarūpaśūnye vārthamātranirbhāsā nirvitarkā |” smṛteḥ śabdārthasmaraṇasya pariśuddhau varjane sati bhāvayituḥ svarūpeṇa śūnyā tadāhamidaṃ bhāvayāmītyevamākārā vṛttirapi bhāvayiturnāstīveti bhāti | yato'rthamātranirbhāsā dhyeyārthamātramasyāṃ bhāsate natvanyaditi sūtrārthaḥ | asyāṃ siddhāyāṃ yogī jitendriya ityucyate | jitamanā iti ābhyantarapratyāhārapūrvakaṃ yadā manaḥkalpite sūkṣme viṣaye pūrvavacchabdārthollekhapūrvakaṃ tadvarjaṃ ca manaso bhāvanā pravartate tadā te ubhe samāpattī savicāranirvicārākhye bhavataḥ | tathā ca sūtraṃ “etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā” iti | atra sūkṣmaviṣayeti grahaṇātpūrvasyāṃ sthūlaviṣayatvaṃ gamyate | etayaiva dvividhavitarkasamāpattyaiva nirvicārasamāpattau dṛḍhāyāṃ yogī jitamanā ityucyate | yadā punaścetaso mūrtyākāratāṃ parityajya sattvodrekātsamaṣṭimanomayaviṣayā ahamevedaṃ sarvo'smītyevamākārā bhāvanāpravartate so'yaṃ sānandaḥ samādhiḥ | yadā tu tāmapi bhāvanāṃ parityajya viṣayavedanamantareṇāsmītyetāvanmātrākārā bhāvanā pravartate sā'smitā | asmitāhaṅkārayorbhedastu krameṇa viṣayavaimukhyatadābhimukhyamātrakṛtaḥ | yathaika eva pūrvābhimukhaḥ paścimābhimukhaśceti tadvat | asyāmavasthāyāṃ yogī buddhito viviktasya tvampadārthasya sākṣātkārājjitabuddhirityucyate | tadetaduktaṃ - yatendriyamanobuddhiriti | etānyeva sādhanāni guṇaparvāṇyucyante | tathā ca sūtram “viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi” iti | tatra viśeṣāḥ sthūlabhūtāni ekādaśendriyāṇi ca |

6.29.28.3

aviśeṣāḥ pañcatanmātrāṇi ahaṅkāraśca | liṅgamātraṃ mahattatvam | aliṅgaṃ pradhānam | tatra viśeṣādaviśeṣaṃ pravivikṣato yogino dainandinalayābhyāsātsamanaskānīndriyāṇi līyante sa layaḥ | bahirmukhānyeva vā bhavanti sa vikṣepaḥ | evamaviśeṣebhyo liṅgamātraṃ vivikṣato'pi layavikṣepau staḥ | liṅgamātrātparaṃ puruṣaṃ pravivikṣato'pi tau staḥ | tāvetau layavikṣepau heyau śrūyete “layavikṣeparihataṃ manaḥ kṛtvā suniścalam | yadā yātyunmanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam |” iti | eteṣu triṣu līneṣvādyaḥ supta eva | dvitīyo vigalitadehāhaṅkāratvādvidehasañjñaḥ | tṛtīyaḥ prakṛtilaya iti | etayoḥ samādhirgauṇaḥ | ataeva sūtritam “bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām” iti | bhavapratyayo janmāntarahetureṣāṃ samādhirbhavati | yadvā janmāntare eteṣāṃ janmanaiva samādhisiddhiḥ pakṣiṇāmākāśagamanasiddhivadbhavatīti sūtrārthaḥ | sarvathāpi teṣāṃ sadyomuktirnāstīti siddham | yadā tu asmitāmātrasyāpi nirvikalpe cinmātre layo bhavati tadāyaṃ vidvānkaivalyaṃ dharmameva samādhyākhyamanubhavati | yamadhikṛtya śrūyate “kṣaṇamekaṃ kratuśatasya catuḥsaptatyā yatphalaṃ tadavāpnoti” iti | ayameva mokṣākhyaḥ paramayanaṃ prāpyaṃ sthānaṃ yasya sa munirmokṣaparāyaṇa ityucyate | yato'syāmevāvasthāyāṃ yogī jīvanmukta ityucyate | vigatecchābhayakrodha iti pādaḥ prāgeva vyākhyātaḥ | ya evambhūtaḥ sa sadā muktaḥ bandhapratītikāle'pi sa mukta evāsti | ajñānamātravyavadhānānmukteḥ | etenāhaṅkārāderbandhasya kālatraye'pyasattvoktyā mithyātvaṃ darśitam ||

6.29.29

evaṃ samāhitacittena kiṃ vijñeyamityucyate bhoktāramiti | sopādhikena rūpeṇa yajñānāṃ tapasāṃ ca kartṛrūpeṇa devatārūpeṇa ca bhoktāram | tathā sarveṣāṃ bhūtānāṃ hiraṇyagarbhādīnāmapi mahāntaṃ vyāpakamīśvaramīśitāramantaryāmiṇam | suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇināṃ pratyupakāranirapekṣatayopakāriṇaṃ sarvapratyayasākṣiṇaṃ nārāyaṇaṃ māṃ pratyagabhedena jñātvā sākṣātkṛtya tadbhāvaṃ prāpya śāntimanupādhyavasthāṃ nirupākhyāṃ kaivalyasañjñām ṛcchati prāpnoti | evaṃ ca sopādhibrahmabhāvaprāptipūrvakaiva nirupādhiprāptiriti gamyate | yathoktaṃ vārtikasāre “sopādhirnirupādhiśca dvedhā brahmaviducyate | sopādhikaḥ syātsarvātmā nirupākhyo'nupādhikaḥ | jakṣankrīḍanratiṃ prāpta iti sopādhikasya tu | chāndogye sarvakāmāptiḥ sārvātmyātspaṣṭamīritā | ahamannaṃ tathānnādaḥ ślokakāryapyaho aham | iti tattvavidaḥ sāmagāne sarvātmatā śrutā | atrāpi cakradṛṣṭāntātsopādhistattvavicchrutaḥ | apūrvānaparādyuktyā śroṣyate nirupādhikaḥ |” iti ||

Linked texts (1)