Kaṭha Upaniṣad 3: Third Valli
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.4 — 4 parts
- 3.5 — 1 part
- 3.6 — 9 parts
- 3.8 — 10 parts
- 3.7 — 1 part
- 3.9 — 1 part
- 3.10 — 1 part
- 3.11 — 18 parts
- 3.13 — 9 parts
- 3.14 — 8 parts
- 3.16 — 1 part
- 3.16-2 — 54 parts
Third Valli
3.p1
|| śrīḥ ||
3.p2
tṛtīyavallī
3.p3
prathamo mantraḥ
3.p4
[ durjñeyasya paramātmanaḥ svatantratvāt sujñeyatā tathā sūpāsyatā ]
3.p5
hariḥ om
3.p6
ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parāddharye |
3.p7
chāyātapau brahmavido vadanti paṃcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ ||
3.p8
pra.dī. - durjñeyaprabhāvasya paramātmanaḥ sūpāsyatāṃ darśayati dvābhyāṃ mantrābhyām - ṛtaṃ pibantau iti | sukṛtasya- sukṛtakarmasādhye, loke - asmin loketyarthaḥ| vartamānau santau ṛtam satyam, avaśyānubhāvyakarmaphalaṃ, pibantau - chatrinyāyena1 anubhavantau guhāṃ praviṣṭau jīvasambandhi hṛdayaguhāṃ praviṣṭau, tatrāpi parame - utkṛṣṭe, parā ddharye parasya - paramātmano, addharye - sthāne, daharākāśa ityarthaḥ | vidyamānau prāpya - prāptārau dvitīyāvibhaktiḥ | chāyātapau - chāyā sthānīyo jīvaḥ, ātapa sthānīyaḥ īśvaraḥ | jīveśvarau iti | triṇāciketāḥ - ayaṃ vāva yaḥ pavate (tai.brā. 3-11-7) ityanuvākatrayādhyāyinaḥ paṃcāgnayaḥ - gārhapatyo dakṣiṇāgniḥ, āhavanīyaḥ, sabhyāvasathyau ca paṃcāgniśuśrūṣāpariśuddhāntaḥkaraṇāḥ, evaṃbhūtāḥ brahmavidaḥ vadanti vācā vyavaharanti, vada vyaktāyāṃ vāci (dhā.pā. 1009) iti dhātuḥ | etau jīveśvarau iti brahmavidām udghoṣaḥ |
3.p9
pra. - ka itthā veda yatra saḥ iti asya durjñānatve, atra itthamāste iti asya arthasya durbodhatvena; na vayaṃ tadupāsane śaktāḥ? iti manyamānaṃ prati upāsyopāsakayoḥ ekaguhānupraveśena paramātmanaḥ sūpāsyatvāt vayamapi upāsituṃ śaktāḥ dvābhyāṃ mantrābhyāṃ darśayati - ṛtaṃ pibantau ityādinā | satyapadavācyāvaśyambhāvi1 karmaphalamanubhavantau sukṛtasādhye, loke - asminneva loke vartamānau hṛdayakuharaṃ praviṣṭau, tatrāpi paramākāśe, parāddharye 2 saṃkhyāyāḥ uttarāvadhiḥ, tadarhati iti parārdhyam | utkṛṣṭa ityarthaḥ | tādṛśe hārdākāśe vartamānau| chāyātapaśabdābhyāṃ jñājñau lakṣyete | ajñaśabdena jīvanirdeśasya ca | ayamabhiprāyaḥ-upāsya-upāsakayoḥ ekaguhāvartitve, tayoreva prāpya2 prāpyasya ca tatprāptisādhanarathatvena rūpite śarīre avasthānam ayuktam | na hi rathena prāptavyo'rthaḥ rathastho bhavatīti śaṃka na kāryā | prāpyasya paramātmanaḥ tatra avasthitatve'pi, jīvasya parābhidhyānā tirohitam (bra.sū.3-2-4) ityuktarītyā paramātmasaṃkalpamūlakarmarūpāvidyāveṣṭitatayā tadanubhavalakṣaṇatatprāpteḥ abhāvena prāptṛprāpyayoḥ, jīvaparayoḥ rathatvarūpitaśarīrāntarvartyekaguhāvartitvakathane na unupapattiḥ - iti | paṃcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ | paṃcāgniśuśrūṣāpariśuddhāntaḥkaraṇāḥ | triṇāciketāḥ ukto'rthaḥ | evaṃbhūtā brahmavido vadanti ityarthaḥ | kevalapaṃcāgnitriṇāciketānām īdṛśaparamātmapratipādanāsāmarthyāt brahmavidāmeva paṃcāgnitvatriṇāciketatve viśeṣaṇe |
3.p10
asya mantrasya jīva - paramātmaparatvaṃ sūtritam - guhāṃ praviṣṭau ātmanau (bra.sū.1-2-11) iti | nanu - karmaphalabhogaśūnye paramātmani - ṛtam̐ pibantau iti nirdiṣṭakarma3bhoktṛtvāsambhavāt, sukṛtasādhyalokavartitvaguhāvacchinnatvayoḥ, sarvagate parasmin brahmaṇi asaṃbhavāt, chāyātapanirdiṣṭāprakāśatvaprakāśatvayorapi jīvaparamātmaparatve'sambhavāt; buddhijīvaparatve tu, tasya sarvasyāpi upapatteḥ, karmaphalabhogakaraṇe kartṛtvopacāreṇa pibantau iti nirdeśasyāpi upapatteḥ buddhi - jīvaparatvameva asya mantrasya yujyate - iti cet; evameva hi guhāṃ praviṣṭau iti sūtre āśaṃkaya, saṃkhyāśravaṇe sati, ekasmin sampratipanne dvitīyākāṅkṣāyāṃ pratipannajātimupajīvya vyaktiviśeṣaparigrahe buddhilāghavāt, vijātīyaparigrahe jātivyaktibuddhidvayāpekṣayā gauravāt, sampratipannajātīyaparigrahau yuktaḥ | loke'pi asya gordvitīyo anveṣṭavyaḥ ityādau tathā darśanāt | tathā ca ṛtapānaliṅgāvagatasya jīvasya dvitīyaḥ, cetanatvena tatsajātīyaḥ paramātmaiva grāhyaḥ; paramātmanaḥ prayojakakartṛtayā, pibantau iti nirdeśasyāpi sambhavāt | antaḥkaraṇe svatantrakartṛtvaprayojakakartṛtvayoḥ abhāvena pibantau iti nirdeśasya, sarvathā'pyasambhavāt, sarvagate brahmaṇi, sukṛtasādhyalokavartitvasyāpi sambhavāt, asminneva prakaraṇe guhāhitaṃ gahūvareṣṭham (ka.u. 2-12) iti paramātmano guhāpraveśaśravaṇena, guhāpraveśasyāpi1 upapatteḥ chāyātapaśabdābhyāṃ kiṃcijjñasarvajñayoḥ pratipādanasaṃbhavāt, jīva-paramātmapara evāyaṃ mantraḥ iti samarthitatvāt, na tvaduktaśaṃkāvakāśaḥ | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattīti sattvam iti paiṅgirahasyabrāhmaṇānusāreṇa dvā suparṇā (muṃ.u.3-1-1,
3.p11
śve.u.4-6) iti mantrasya buddhijīvaparatvāt, iyadāmananāt (bra.sū.3-3-34) ityadhikaraṇe, ṛtaṃ pibantau iti mantrasya, dvā suparṇā (muṃ.u.3-1-1, śve.u.4-6) iti mantraikārthyasya pratipāditatvāt, ayamapi mantraḥ buddhijīvaḥ paraḥ ityasyāḥ śaṃkāyāḥ, guhāṃ praviṣṭāvātmānau (bra.sū. 1-2-11) iti sūtrakṛtaiva nirākṛtatvāt2 |
3.p12
kiṃca - jīve guhāpraveśasya buddhyupādhikatyā, svataḥ praveśavatyā buddhyā saha jīvasya, guhāṃ praviṣṭau iti guhāpraveśavarṇanaṃ na saṅgācchate | upaṣṭambhakādhīnagurutvaśālini suvarṇe, guru suvarṇam iti vyavahārasambhave'pi, upaṣṭambhakasuvarṇe guruṇī iti vyavahāradarśanāt | ata eva parapakṣe sūtrānusāreṇa asya mantrasya jīvaparamātmaparatayā kṛtaṃ yojanāntaramapi anupapannam | anena jīvenātmanā'nupraviśya (chā.u.6-3-2) iti śrutyanusāreṇa paramātmano jīvabhāvena1 anupraveśābhāvāt jīvaparamātmānau guhāṃ praviṣṭau iti nirdeśānupapatteḥ | jīvabhāvena brahmaṇaḥ saṃsāramabhipretya, brahma saṃsarati iti vyavahārasattve'pi, jīva brahmaṇī saṃsarataḥ iti vyavahārāsaṃbhavāt | jīveśāvābhāsena karoti māyā ca avidyā ca svayameva bhavati | kāryopādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇo pādhirīśvaraḥ (nṛ.tā.u.9) iti vacanānusāreṇa prati2gṛhīte, avidyayā vā, antakaraṇasya vā jīvopādhitvam iti pakṣadvaye'pi, na avidyāntaḥkaraṇayoḥ pratibiṃmbopādhitvaṃ yujyate | svacchadravya1- pratihariparāvṛttatiyanaraśmigṛhyamāṇasyaiva pratibimbaśabdārthatayā, acākṣuṣasya caitanyasya pratibimbatvāsambhavena, avidyāpratibimbo'ntaḥ- karaṇapratibimbo vā
3.p13
jīvaḥ? āśrayaṇāyogāt | ataḥ avidyāvacchinnaḥ antaḥkaraṇāvacchinno vā jīva iti pakṣadvayameva pariśiṣyate | tatra ca hṛdayaguhāyām avidyāntaḥkaraṇābhyām avacchinnatvena, anavacchinnaparamātmano guhāpraveśavarṇanaśruteḥ vā antaryāmibrāhmaṇasya vā nāṃjasyam iti alamaticarcayā | prakṛtamanusarāmaḥ ||
3.p14
ā.bhā. pūrvamantrai yādṛśamahimaviśiṣṭaḥ, yādṛśaprakāraviśiṣṭo vā paramātmā, tādṛśaparamātmānam, na ko'pi vettumarhati ityuktam | tena kaścinmumukṣuḥ nairāśyaṃ na yātu ityetadartham indriyajayādi-nimittaka-paramapuruṣaprasādataḥ vettumarhatīti vaktuṃ, vedyavedakayoḥ ekaśarīravartitvaṃ prathamataḥ upapādayati - ṛtam iti | ṛtam - karmaphalam |
3.p15
avaśyaṃbhāvitvāt karmaphalasya satyaparyāyaka ṛtaśabdenoktiḥ1 pibantau - bhuṃjānau, karmaphalamanubhavantau iti samuditārthaḥ |
3.p16
yadyapi karmaphalānubhavitṛtvaṃ karmavaśyasya jīvasyaiva; na paramātmanaḥ ato dvivacananirdeśo'saṅgata ivābhāti; tathāpi līlārasamanubhavituṃ, paramātmā'pi tatsṛṣṭvā, tadevānupraviśat (tai.āna.6-2) iti śrutyanusāreṇa, śarīraṃ praviśati ityavagateḥ, tasyāpi svasaṃkalpātmakakarmaphalānubhavitṛtvam astyeva | yadā-yathā chatriṇo yānti iti vyavahāraḥ, ekasya chatritve, anyeṣām achatritve'pi bhavati , tathā ekasminneva phalānubhavitari parasmiṃśca antaryāmitayā vartamāne'pi, pibantau iti dvivacananirdeśaḥ saṅgācchate - iti bhāvaḥ | sukṛtasya loke - sukṛtam - karma, tasya sambandhini, loke - śarīre iti jīvapakṣe |
3.p17
paramātmapakṣe tu, sukṛtam - svasaṃkalparūpam | tatsambandhini loke, manuṣyaśarīre ityarthaḥ | sukṛtaśarīrayoḥ sambandhaśca, sādhyasādhakabhāvarūpaḥ | tena sukṛtasādhye śarīre, iti paryavasyati | guhāṃ praviṣṭau tatra śarīre yā guhā hṛdayakuharaṃ tatra praviṣṭau, tadantargatau, tatrāpi parame parārdhye - parārdhamarhati iti parārdhyam, parārdhaśca caramo'vadhiḥ saṃkhyāyāḥ | sa ca avadhiḥ, yathā saṅkhyāsu bhavati utkṛṣṭaḥ tathā hṛdayakuharavartyākāśasyāpi utkṛṣṭatvakhyāpataḥnāya parārdhyaśabdena kathanam ataḥ pārardhye - utkṛṣṭe hārdākāśe ityarthaḥ | tatra hetu paramātmanaḥ upalabdhisthānatvameva asya hārdākāśasya iti | vartamānau iti padamākṣipya yojanīyam | tataḥ sukṛtasādhyamānuṣaśarīragatahṛdayākāśe vartamānau jīvaparamātmānau staḥ iti upāsyasya atisannihitattvam upāsāsaulabhye nimittamuktaṃ bhavati | chāyā''tapau - chāyāśabdena alpajño jīvaḥ lakṣyate; saṃsāritvena chāyāsamatvāt, ātapaśabdena ca sarvajñaḥ paramātmā; asaṃsāritvena ātapatulyatvāt | tatra vartamānau jīvaparamātmānau eva prāpyaprāpakau ityarthaḥ | atrārthe saṃvādamupadarśayati - brahmavido vadanti - kṛtabrahmasākṣātkārāḥ ye, te vadanti hārdākāśavartitvam anayoḥ ityarthaḥ| pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ - tri citaḥ nāciketo'gniḥ yaiḥ te -triṇāciketāḥ| evaṃ bhūtā ye pañcāgyaḥ gārhapatyāgniḥ, dakṣiṇāgniḥ, āhavanīyāgniḥ, sāmparāgniḥ āvasadhyāgniḥ ete pañcāgnayo yeṣāṃ santi, te paṃcāgnayaḥ| etatpaṃcāgniparicaryāparāyaṇā'pi, antaḥkaraṇaśuddhidvārā hārdākāśavartitvam anayoḥ jānanti | ato vadanti
3.p18
ityarthaḥ ||
3.p19
su. - devaṃ matvā harśaśokau jahāti ityatra prastutasya
3.p20
saṃsāraśokasantaraṇopāyabhūtasya paramātmavijñānasya alabdhaparamapuruṣaprasādaiḥ ajitedriyaiḥ alambhatvamuktam | atha indriyajaye upāyo nirūpyate tṛtīyavallyā | tatra ādau paramātmā sūpāsyo'smābhiḥ sarvairapi ; sannihito hyayam | tadyatra ādhīyatāṃ vakṣyamāṇe sādhane, ityāśayena āha ṛtam iti |
3.p21
aho vimohaḥ ; sannihitamapi svayaṃ na jānāti | na hi upāsituḥ svarūpam anyatra, upāsyasya svarūpaṃ anyatra, kintu upāsitopāsyaśca sadā sannihitāveva | imau hi chāyātapau - alpajñatvasarvajñatvābhyāṃ rūpyete chāyātapau iti | praviṣṭau ca ekāṃ guhām, guhā ca nātidūre, ihaiva sukṛtasya loke - sukṛtasādhye mānuṣaloke, mānuṣaśarīre ityarthaḥ | hṛdayaguhāṃ praviśya antaryāmitayā sarvatra sānnidhye satyannepi upāsanasya manuṣyādhikāratvāt lokaviśeṣanirdeśaḥ | anena yadeva mānuṣaṃ vapuḥ samuttaraṇasādhanaṃ, sukṛtaviśeṣeṇa upalabhyate, sannihita eva tatra īśvara iti vijñāyate| praveśe hetumāha ṛtaṃ pibantau iti | hetvarthe śatṛpratyayaḥ1; ṛtamanubhavitumiti yāvat | ṛtam - satyam | iha phalaṃ lakṣyate | phalaṃ ca yathānvayameva vaktavyam | tatraikasya phalaṃ karmaṇaḥ, anyasya tu saṃkalpasya | jīvo hi karmavaśyaḥ, paramātmā ca satyasaṃkalpaḥ | tat jīvaḥ yathākarma phalabhogāya śarīraṃ praviśati | paramātmā tu sargādibhiḥ krīḍeyam iti satyasaṃkalpaḥ, yathāsaṃkalpaṃ nirmāya anupraviśati līlārasānubhavāya |
3.p22
praviśya guhāṃ ṛtaṃ pribantau vartete iti vā | guhāṃ praviṣṭau - tatrāpi parame parārdhye, vartamānau - atyantaṃ utkṛṣṭe sthāne vartamānau | parārdhyamiti anena utkṛṣṭaṃ lakṣyate | hārdākāśe vartamānau ityetat | asminnarthe āptasaṃvādamāha - brahmavido vadanti iti | adhigatabrahmasākṣātkārā vadanti ityarthaḥ | ye ca pañcāgnayaḥ triṇāciketāḥ | te'pi vadanti | nāciketāścito vāratrayam evambhūtāḥ | pañcāgnayaḥ1 - gārhapattyo, dakṣiṇāgniḥ, āhavanīyaḥ, sabhyaḥ, āvasathyaśceti pañcāgnayo eṣāṃ te | brahmasākṣātkārasādhane pravṛttāḥ niṣpannabrahmasākṣātkārāśca tathā vadanti ityādayaḥ ||
3.p23
dvitīyo mantraḥ
3.p24
[ saṃsārasāgarottārakaṃ brahma naciketagniprāpyam ]
3.p25
yasseturījānānāmakṣaraṃ brahma yat param |
3.p26
abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi ||
3.p27
pra.dī.- ījānānām - brahmajñānāṅgatayā karma kurvatām, yaḥ setuḥ - prāpakaḥ phalapradam brahma śabdaviśeṣyatvāt napuṃsakaliṅgatā2 | titīrṣatām - saṃsārasamudraṃ tartum icchatām, abhayam - bhayarahitam, pāram- tīrabhūtam, nāciketam- brahmavidyāṅgabhūtanāciketāgniprāpyaṃ, yat - prasiddham, akṣaram -nāśarahitaṃ tat paraṃbrahma, śakemahi -ato durupāsyamiti na bhetavyam iti bhāvaḥ ||
3.p28
pra.-yassetuḥ iti | yajvanāṃ yaḥ setuḥ - ādhārabhūtaḥ, karmaphalapradaḥ ityarthaḥ | ījānānām iti kānajantaśśabdaḥ |
3.p29
akṣaraṃ brahma yat param - yannirvikāraṃ paraṃ brahma | abhayaṃ titīrṣatā pāram - saṃsārasāgaraṃ titīrṣatāṃ nirbhayaṃ dṛḍhaṃ tīram | nāciketaṃ śakemahi -
3.p30
nāciketāgniprāpyamupāsituṃ śaktāḥ sma ityarthaḥ | śakeḥ vyatyanena śap | nāciketaṃ śakemahi ityasya mantrakhaṇḍasya tathaiva bhāṣyakṛtā vyākhyātatvāt | ataḥ durupāsyatvabuddhyā na bhetavyam iti bhāvaḥ ||
3.p31
ā.bhā. - yaḥ yatparaṃbrahma ījānānām - paramapuruṣoddeśena devatāntaroddeśena vā ye yāgādikarma ācaranti, teṣāṃ - yajvānām, setuḥ - setuḥ yathā, pāram - lambhayati ; tathaiva paraṃ brahmāpi sarvāntarvartitayā yājñikān karmaphalaṃ laṃbhayati | ataḥ setutvena rūpitam | yat śabde pulliṅgatā tu sarvanāmnām uddheśyapratinirdeśyayoḥ anyataraliṅgabhāktatvāt, śrautatvādvā bodhyā | yat akṣaram - kṣaraṇaśūnyam, vikārarahitamiti yāvat | paraṃ brahma śrīrāmākhyam | abhayam - etatpāram ityasya viśeṣaṇam; bhayarahitaṃ, sudṛḍhamiti yāvat | titīrṣatām - saṃsārākūpāraṃ, tartum - icchatām, pāram - tīram | evaṃbhūta nāciketam - nāciketāgnividyāsevayā sākṣātkāradvārā prāpyam | pūrvoktaṃ paraṃ brahma, śakemahi - samupāsitum jñātuṃ prāptuṃ ca vayaṃ samarthā eva bhavema ityarthaḥ | ataḥ ka itthā veda yatra saḥ (ka.u.2-25) ityuktarītyā durupāsyatva - durjñeyatva -
3.p32
duṣprāpyatvabuddhyā na hatāśaiḥ bhavitavyam asmābhiḥ iti bhāvaḥ ||
3.p33
su. - tadyo'yamantaryāmitayā sannihitaḥ, sarvakarmaphalapradaḥ akṣarātparataḥ paraḥ, saṃsāra titīrṣatāṃ sādhanabhūtaḥ tamimaṃ, sarve vayam upāsituṃ śaktāḥ smaḥ, paramindriyajaye vakṣyamāṇakrameṇa yatnaḥ ādhīyatāṃ yuṣmābhiḥ ityāha - yaḥ setuḥ iti| yaḥ setuḥ ījānānām - ye punaḥ akhilahṛdayaguhāśayam ekamantarātmānam ajānantaḥ indraṃ yajāmahe varuṇaṃ yajamaheṃ iti yajante teṣāmapi iṣṭalambhako yaḥ, tadantarātmatayā sthitvā phalaṃ prayacchati iti yāvat | akṣaraṃ brahma yatparam - yatparakam, akṣarabrahmaṇo'pi param ityarthaḥ | yatparam iti bhinnaṃ vā padam, yadavikāri paraṃ brahma ityarthaḥ | pāraṃ titīrṣatām - taratiḥ atra prāptivacanaḥ, vedāntaṃ tarati itivat | saṃsārasāgare nipatya sīdatām, paraṃ tīraṃ jigamiṣatām1 | abhayam - nirbhayaṃ sādhanam ityarthaḥ | sādhanāntaraniṣṭhānāṃ tu syāt kadācidbhayam, etanniṣṭhānāṃ tu na tatheti vyajyate | saṃsārasāgaraṃ titīrṣatām - abhayaṃ pāramiti vā yojanā | mumukṣavo yatprāpya abhayaṃ gacchanti iti yāvāt | evaṃbhūtaṃ nāciketam - nāciketāgniprāpyam | jñānadvārā ca etat | evaṃbhūtaṃ paramātmatattvam adhigantuṃ vayaṃ śaktāḥ smaḥ | sannihatameva hi idamityāśayaḥ |
3.p34
yadvā - vakṣyamāṇasya indriyanigrahaprakārasya kaṭhinatāṃ matvā kecana na pravarterannāma, tathāvidhānamapi anabhijñān pravartayitum ucyate - ṛtam ityādīnā |
3.p35
etaduktaṃ bhavati - hiraṇyanidhiṃ svakṣetre vartamānaṃ jñātvā, kṣetrī kṣaṇamapi na alasaḥ tiṣṭhet kaścidapi | mahāntamapi pariśramaṃ sahetaiva, tallābhe | sapadi pravarteta ca tvarayā| tat svasyaiva kṣetre sannihitam brahmanidhiṃ jānan svakaraṇaniyamanāya ko vā kṣetrī na tvareta | tadasya pratikṣetraṃ vartamānatvaṃ yadi jñāpyeta, sarve tattatkṣetriṇaḥ sahasā yateranneva, tadadhunā prathamataḥ kṣetriṇa eva kṣetre vartamānatvam|asya nidherjñāpayāmaḥ ityabhipretya ucyate -
3.p36
ṛtam iti | dvitīyena ca mantreṇa evaṃbhūta nidhimādhigantuṃ kṣetriṇo vayaṃ sarve arhāḥ smaḥ, tadyatna ādhīyatāṃ vakṣyamāṇe upāye ityucyate ||
3.p37
tṛtīyo mantraḥ
3.p38
[ vaiṣṇavapadaprāptau parikaropadeśaḥ ]
3.p39
ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīra rathameva ca |
3.p40
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca ||
3.p41
pra.dī. - ātmānaṃ rathinaṃ viddhi iti mantramārabhya tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
3.p42
ityantaṃ mantraṣaṭkena, saṃsārādhvanaḥ pārabhūtavaiṣṇavaparamapadaprāptisādhanam upadiśati - ātmānaṃ rathinam iti | ātmānam - jīvam, rathinam , rathikaṃ, viddhi | śarīraṃ tu rathameva - rathasthānameva, viddhi | buddhiṃ tu - adhyavasāyātmakajñānaṃ tu, sārathim - netāram, viddhi | manaśca pragrahameva - raśanāmeva, viddhi - jānīhi ||
3.p43
pra. - ātmānaṃ rathinaṃ viddhi ityādinā so'dhvanaḥ pāramāpnoti ityantena saṃsārādhvapārabhūtavaiṣṇavaparamapadaprāptau parikaram upadiśan prāptṛsvarūpam1 upadiśati - ātmānaṃ rathinaṃ viddhi iti | śarīrādhiṣṭhātāraṃ rathinaṃ viddhi | śarīrameva ca rathaṃ viddhi ityarthaḥ | buddhiśabdā2 dhyavasāyādhīnatvāt dehapravṛtteḥ tasyāḥ sārathitvam iti bhāvaḥ | pragrahaḥ - raśanā ||
3.p44
ā.bhā. - imaṃ mantramārabhya durgaṃ pathastatkavayo vadanti ityantaiḥ mantraiḥ rathitvādirūpakakalpanāpurassaramupāsanāprakāraṃ pradarśayati - ātmānam iti |
3.p45
yathā - rathaḥ rathasthapuruṣasya grāmāntaragamanāya pradhānasādhanamevaṃ bhogā'pavargaprāpaṇāya jīvasya pradhānaṃ sādhanaṃ śarīrameva | ataḥ śarīraṃ rathatvena rūpyate | śarīraṃ rathaṃ viddhi | tatra vartamānaḥ ātmā - karmavaśyaḥ saṃsārī | tam rathinam - rathasvāminam śarīrarūparathasya svakarmabhiḥ upārjakattvāt, viddhi - jānīhi | buddhiṃ sārathiṃ viddhi - buddhiḥ atra adhyavasāyarūpā, kartavyam adhyavasyati pūrvam, tataḥ pravartate | tasmāt, buddhireva sārathiḥ | indriyarūpāśve pravartakatvasya, manodvārā buddhāveva mukhyatvāt | ato buddhiśabditam adhyavasāyaṃ sārathitvena avagaccha ityarthaḥ | manaḥ pragrahaḥ - raśanā, raśanāvabaddhasyaiva aśvasya niyantraṇam, sārathinā śakyakriyaṃ bhavati | tathā manaḥ saṃyuktānāmiva aśvatvena rūpitānāṃ nayatām indriyāṇām adhyavasāyena niyantraṇaṃ sādhyasambhavamiti1, manaḥpragrahatvena rūpitamiti, manaḥ pragrahaṃ viddhi iti bhāvaḥ ||
3.4
su. - avaśīkṛtendriyasya anartha eveti sphuṭayan rūpakeṇāha ātmānam iti | etena vakṣyamāṇaprakāreṇa vaśīkaraṇam āvaśyakamiti dṛḍhīkriyate | śarīrameva rathaṃ viddhi - ātmano bhogāpavargagatisādhanatvāt śarīraṃ rathatvena nirūpyate | rathinaṃ ca ātmānam - ātmā hi asya svāmī, yadanena karmaṇā samadhigato'yam | adhiruhya ca enam upagacchati bhogam apavargaṃ vā | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi - buddhiḥ adhyavasāyaḥ, adhyavasāyena codyamānāni hi dhāvanti indriyāṇi viṣayānabhi | yadyapi, manasā vyāpāryante nāma indriyāṇi, tathāpi, manaso'pi adyavasāyasya prabalattvāt adhyavasāya eva pradhāno netā | ato nirūpyate buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca iti |
caturtho mantraḥ
[sukhaduḥkhabhoktā jīvaḥ]
indriyāṇi hayānāhurviṣayām̐steṣu gocarān |
ātmendriyamoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ ||
3.4.p1
pra.pa. - indriyāṇi iti | indriyāṇi - cakṣurādīndriyāṇi, hayān āhuḥ - ratharūpitaśarīrākarṣakāṇyāhuḥ teṣu - hatyatvena rūpiteṣu indriyeṣu, gocarān - śabdasparśarūpa-rasa-gandhān, viṣayānāhuḥ, ātmendriyamanoyuktam - dehendriyamanoyuktam jīvam, manīṣiṇaḥ - brahmavidvāṃsaḥ, bhoktetyāhuḥ - sukhaduḥkhādibhoktetyāhuḥ - vadanti ||
3.4.p2
pra. - indriyāṇi hayānāhuḥ - spaṣṭo'rthaḥ | viṣayāṃsteṣu gocarān - teṣu indriyeṣu hayatvena rūpiteṣu, gocarān - mārgān śabdādiviṣayān viddhi ityarthaḥ | ratha-sārathi-haya-pragrahatvena rūpitānāṃ śarīrendriyamanobuddhīnāmabhāve, rathitvena rūpitasya udāsīnasya ātmano gamanarūpalaukikavaidikakriyākartṛtvameva nāsti ityetat suprasiddhatvena darśayati - ātmendriya iti ātmaśabdo dehaparaḥ | manaḥ śabdaḥ tatkāryabuddherapi upalakṣakaḥ1 ; pūrvamantre buddherapi sārathitvena nirdiṣṭatvāt | bhoktā - kartṛtvabhoktṛtvavāni1tyarthaḥ | na hi kevalasyātmanaḥ kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ vā astīti bhāvaḥ ||
3.4.p3
ā. bhā. - yathaiva hayaiḥ gatimadbhiḥ anyatra rathaṃ nayati sārathiḥ ; tathaiva cakṣurādīndriyaiḥ svasvavyāpāraparaiḥ eva karaṇaiḥ idaṃ śarīraṃ deśāntare bhogāya apavargāya vā adhyavasāyo netumarhati | tasmāt indriyāṇi
3.4.p4
hayatvena rūpitāni | indriyāṇi - jñānendriyakarmendriyobhayarūpāṇi, hayān āhuḥ - aśvā iiti vadanti ityarthaḥ | aśvā hi mārgamādāyaiva deśāntaraṃ nayanti ratham | tathaiva viṣayamādāyaiva indriyāṇi pravartamānāni śarīraṃ nayanti deśāntaramiti, viṣayeṣu mārgatvarūpaṇam | teṣu - hayatvena rūpiteṣu indriyeṣu, gocarān - mārgān, viṣayān - śabdādīn eva, āhuḥ rūpakakalpanāpaṭavaḥ | śarīrendriyasaṅghātasambandhe satyeva bhoktṛtvamātmano bhavati; nānyathā ityatra manīṣisaṃvādaṃ darśayati - ātmendriyamanoyuktam - ātmā - atra śarīram, indriyam - jñānakarmendriyarūpam cakṣurādivāgādi ca | manaḥ - saṃkalpavikalpakāritayā prasiddhameva | manaḥśabdena ca adhyavasāyo'pi lakṣyate ; adhyavasāyaṃ vinā saṃkalpamātreṇa pravṛttyanupapatteḥ | etaiḥ śarīrendriyamanodhyavasāyarūpaiḥ saṅghātaiḥ, yuktam - sahitameva ātmatattvaṃ bhoktā ityāhuḥ kathayanti | manīṣiṇaḥ - vivekino janāḥ | etatsaṅghātayogarahitasya kevalasya ātmanaḥ jñātṛtvasattve'pi kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃca naiva bhavatīti bhāvaḥ ||
3.4-2
su. - indriyaiḥ hi vyāpṛtaiḥ itastataḥ samākṛṣyate, ratho'yam | rathikaśca anena sameti tāṃstān viṣayān | viṣayāḥ - śabdādayaḥ, ta eva deśāḥ | satyeva dehādiparikarayoge; ātmano bhoktṛtā na tvanyathā | ataḥ dehādīnāṃ rathāditayā'tmano rathitayā ca nirūpaṇaṃ yuktamiti vyañjayannāha - ātmā iti | ātmā dehaḥ | etadyoga eva bhoktṛ ityarthaḥ | jñāturapi asya karaṇakalebarayogābhāve na hi bhogasāmarthyam1 ityāśayaḥ ||
3.5
paṃcama - ṣaṣṭhamantrau
[ dehātmavivekaśūnyasya indririyanigrahaḥ aśakyaḥ ]
yastvavijñānavān bhavatyayuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ ||
3.6
yastu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā |
tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ ||
3.6.p1
pra.dī. - śarīrādeḥ rathatvādirūpaṇa prayojanamāha - yastvavijñānavān iti mantradvayena | yastu sadā ayuktena - asamīcīnena, manasā yuktaḥ iti śeṣaḥ | avijñānavān - dehātmavivekajñānaśūnyaḥ, sāratheḥ duṣṭāśvāḥ - yathā vaśyāḥ na bhavanti, tasya tathā indriyāṇi avaśyāni - svādhīnāni na bhavanti ||
3.6.p2
yastviti | yastu yuktena - samīcīnena, manasā sadā yukta iti śeṣaḥ |
3.6.p3
vijñānavān - cidacidīśvaravilakṣaṇajñānavān bhavati | sāratheḥ sadaśvā iva śikṣitahayā iva, tasyendriyāṇi vaśyāni svādhīnāni bhavanti |
3.6.p4
pra. - śarīrādeḥ rathatvādirūpaṇasya prayojanamāha - yastvavijñānavān ityādinā mantradvayena | loke hi; samīcīnasārathipragrahavattaḥ aśvāḥ vaśīkṛtā bhavanti; evaṃ sārathipragrahatvena rūpitayoḥ vijñāna-manasoḥ sāmīcīnye, aśvatvena rūpitāni indriyāṇi vaśyāni bhavanti ; nānyathā ityarthaḥ ||
3.6.p5
ā.bhā. - yaḥ - rathitvena rūpitaḥ śarīrādhiṣṭhātā jīvaḥ |
3.6.p6
avijñānavān vijñānaṃ yatra vivekātmakaḥ adhyavasāyaḥ tadasya astīti vijñānavān | tadbhinnaḥ avijñānavān vivekātmakādhyavasāyarūpasārathirahitaḥ bhavati tathā ayuktena - apragṛhītena manasā sadā yukto bhavati manaḥ pragraharahitaśca sarvadā bhavati | tasya - ra thitvenarūpitasya ātmanaḥ indriyāṇi aśvatvena rūpitāni | avaśyāni - śabdādiviṣayarūpakumārgāt niyantritumaśakyāni bhavanti | īdṛśasyaiva ātmanaḥ indriyāṇi viṣayābhimukhāni teṣvādhāvanti ; yena saṃsāra'kūpāre sa patati | atra dṛṣṭāntamāha - duṣṭāśvā iva sāratheḥ iti | duṣṭā - adāntāḥ1 pragrahasārathirahitasya aśvāḥ aniyantritā eva bhavanti ataḥ te duṣṭāḥ ityucyante | dādṛśā aśvāḥ lokaprasiddhasya rathavāhakasya sāratheḥ avaśyāḥ yathā bhavanti tathā ityarthaḥ | tataśca rathasthaḥ gantā yathā garte patati ; tathā avaśyendriyasya saṃsārasamudrapāto'vaśyaṃbhāvīti bhāvaḥ |
3.6.p7
yastu - rathī ātmā, vijñānavān - vivekātmakādhyavasāyavān bhavati, sadā - nirantaram, yuktena - pragṛhītena samāhitena iti yāvat, manasā - saṃkalpātmakena, yuktaḥ - sahitaḥ manorūpapragrahavān bhavati, tasya - īdṛśasārathipragrahaviśiṣṭasyātmano rathinaḥ, indriyāṇi vaśyāni - vaśavartīni bhavanti| ato yena saṃsārodadhau na nimajjati | atra dṛṣṭāntaṃ darśayati - sadaśvā iva sāratheḥ nipuṇamateḥ dṛḍhapragrahavataḥ sāratheḥ rathacālakasya, sadaśvāḥ santaḥ vivekena dṛḍhapragrahaniyantritatvena satpathagantāraḥ aśvāḥ yathā vaśe bhavanti, tadvat ityarthaḥ ||
3.6.p8
su. - rathinā anena susārathinā bhāvyam ityucyate- yastu iti | yastu rathī ātmā, avijñānavān bhavati -viśiṣṭaṃ jñānam, vijñānam
3.6.p9
- vivekaḥ, tato viparītam avijñānaṃ tadvān, kubuddhyā yuktaḥ iti yāvat | ata eva ayuktena - aniyamitena manasā, sadā upalakṣitaḥ tasya indriyāṇi avaśyāni, duṣṭāśvā iva sāratheḥ ||
3.5.6
yastu, subuddhyā yuktaḥ niyamitena manasā upalakṣitaḥ, tasya indriyāṇi vaśyāni ; sadaśvā iva sāratheḥ| yasya rathinaḥ sugṛhītamanaḥ pragrahaḥ subuddhisārathiḥ; tasyānukūlā indriyāśvā iti bhāvaḥ ||
3.6-2
saptamāṣṭamamantrau
[ indriyanigrahā'nigrahavatoḥ prāpyaṃ phalam ]
yastvavijñānavān bhavatyamanaskassadā'śuciḥ |
na sa tat padamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati ||
3.8
yastu vijñānavān bhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate ||
3.8.p1
pra.dī. - hayatvena rūpitendriyasvādhīnāsvādhīnavatoḥ phalaṃ darśayati dvābhyām etanmantrābhyām yastu iti | yastu, avijñānavān - cidacidaśviratattvatrayajñānaśūnyaḥ, amanaskaḥ - asvādhīnacittaḥ, sadā - sārvakālikam, aśuciḥ - apavitraḥ, viparītakārmānuṣṭhānaparo bhavati, saḥ tatpadam - tasya parabrahmaṇaḥ padam - sthānam, na āpnoti - na gacchati,
3.8.p2
kintu saṃsāraṃ ca - janmajarāmaraṇarūpaduḥkhaṃ ca adhigacchati - prāpnoti ||
3.8.p3
yastu iti| yastu vijñānavān- cidacidīśvaratattavatrayasvarūpasvabhāvajñānavān1,
3.8.p4
samanaskaḥ - svādhīnacittaḥ, ata eva sadāśuciḥ - pariśuddhāntaḥkaraṇa
3.8.p5
ityarthaḥ | bhavati iti śeṣaḥ | sa tu tattvatrayajñānavān, tatpadam - brahmaṇaḥ padaṃ, vakṣyamāṇa śrīviṣṇoḥ padam - sthānam, āpnoti | yasmāt viṣṇoḥ padāt, bhūyo na jāyate - punarāvṛttiḥ na sambhavati ||
3.8.p6
pra. - hayatvena rūpitānām indriyāṇāṃ vaśīkaraṇatadabhāvayoḥ prayojanaṃ darśayati mantradvayena - yastvavijñānavān ityādinā | amanaskaḥ- anigṛhītamanāḥ |
3.8.p7
ata eva aśuciḥ, sarvadā viparītacintāpravaṇatvāt1 ityarthaḥ | na kevalaṃ jigamiṣitaprāptyabhāvamātram, pratyuta gahanaṃ saṃsārakāntārameva prāpayati ityarthaḥ ||
3.8.p8
ā.bhā. - aśvatvena rūpitānām indriyāṇāṃ vaśīkaraṇe'vaśīkaraṇe ca yadbhavati, tatpradarśayati ślokadvayena - yastu iti | yaḥ - rathitvena rūpitaḥ ātmā, avijñānavān - avivekayuktaḥ, amanaskaḥ - anigṛhītamanāḥ, tata eva hetoḥ, sadā - sarvadā, aśuciḥ - viṣayacintāpravaṇatayā malināntaḥkaraṇo bhavati , saḥ - tādṛśa ātmā, tatpadam - padyate iti padam - prāpyam, tatprasiddhaṃ pūrvoktaṃ paramātmatattvaṃ sāketākhyaṃ deśaviśeṣamityarthaḥ | na āpnoti - na labhate | prāptavya - prāptyabhāva eva na kevalam ; kintu anartho'pi tasya bhavati ityāha - saṃsāraṃ ca adhigacchati | saṃsāram - janmamaraṇacakrarūpam, adhi - ādhikyena, paunaḥpunyena, gacchati - prāpnoti ityarthaḥ |
3.8.p9
yastu - rathī, ātmā, vijñānavān - vivekātmakādhyavasāyayuktaḥ, sa manaskaḥ - pragṛhītamanāḥ, ata eva sadā - nirantaram, śuciḥ - paramātmatattvacintāmagnatayā pravitrāntaḥkaraṇo bhavati, tata eva hetoḥ, saḥ - tādṛśamano'dhyavasāyayuktaḥ, tatpadam - paramapuruṣarūpaṃ prāpyam, aprākṛteśarūpaṃ sāketākhyaṃ sthānaṃ vā, āpnoti - labhate | yasmāt -
3.8.p10
saṃprāptāt padāt cyutirahitaḥ san, bhūyaḥ - punaḥ, na jāyate - saṃsāracakre na patati ityarthaḥ ||
3.7.8
su. - yastu evaṃ vidhaḥ, yastu na evaṃvidhaḥ tayoḥ arthānarthāvāha - yastu iti| amanaskaḥ - aniyamitamanaskaḥ iti yāvat | ata eva aśuciḥ - karaṇatrayamālinyayuktaḥ| tatpadam -yatprāpyaṃ tat adhigacchati| saṃsāraṃ ca adhigacchati -adho'dhaḥ1 saṃsāraṃ praviśatīti yāvat| parastu rathī susārathinā sugṛhītamanaḥpragraheṇa niyamitāśvena supathe nīyamānaḥ tatpadaṃ prāpnoti,yato bhūyo na jāyate ||
3.9
navamo mantraḥ
[ nigṛhītamanaskasya prāpyaṃ sthānaṃ vaikuṇṭhalokaḥ ]
vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |
so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||
3.9.p1
pra.dī. -sāmānyatoktapunarāvṛttirahitasthānaṃ viśeṣato nirūpayati - vijñānasārathiḥ iti | vijñānam - cidacidīśvaratattvatrayavilakṣaṇajñānam, sārathiḥ - ratharūpaśarīranetā yasya saḥ, manaḥ pragrahavān - svādhīnamanorūpadṛḍharajjuḥ, yo naraḥ - purvoktabhagavatprasādayukto naraḥ, saḥ adhvanaḥ - saṃsārakānanādhvanaḥ, paramaṃ pāram - sīmābhūmibhūtaṃ, tat prasiddham, viṣṇoḥ padam - sthānam | yadvā śrīviṣṇoḥ paramaṃ padam - paramapadākhya śrīvaikuṇṭhanagaram, āpnoti - prāpnoti | yathā - pathikaḥ rathena araṇyadurgādikamatikramya nagaraṃ praviśet, tadvat ||
3.9-2
pra. - kiṃ tat padam? ityākāṅkṣāyāṃ, tatpadaṃ darśayan upasaṃharati - vijñānasārathiḥ iti samīcīnavijñānamanaśśālī saṃsārādhvapārabhūtaṃ2 paramātmasvarūpaṃ prāpnoti ityarthaḥ |
ā.bhā. vijñānam pūrvoktabuddhirūpam, sārathiḥ yasya tādṛśaḥ, vivekayuktamanorūpaḥ pragrahaḥ , tadvān - vaśīkṛtamanāḥ yo, naraḥ - upāsako jīvaḥ, saḥ adhvanaḥ - saṃsāracakrarūpasya mārgasya, pāram - pārabhūtam, viṣṇoḥ - śrīrāmarūpasya bhagavataḥ, tat - prasiddhaṃ sāketanāmnā, padam - sthānam aprākṛtadeśaviśeṣam paramātmatattvaṃ vā śrīrāmākhyam, āpnoti - yataḥ punaḥ saṃsārasāgare nāgacchatīti bhāvaḥ |
su. -tacca padaṃ viṣṇoḥ ityāha- vijñānasārathiḥ iti | yasya sārathiḥ anukūlo buddhyākhyaḥ, manaḥ pragrahaśca -pragṛhītaḥ saḥ, tat- prasiddhaṃ, adhvanaḥ pāram- yatprāpya saṃsārādhvānaṃ nāvarteta, saṃsārādhvanaḥ pārabhūtam, viṣṇoḥ padam -aprākṛtaṃ sthānaviśeṣaṃ adhigacchati ||
3.10
daśama - ekādaśamantrau
[ vaśīkāryeṣu pradhānabhūtāḥ ]
indriyebhyaḥ parā hyarthāḥ arthebhyaśca paraṃ manaḥ |
manasastu parā buddhiḥ buddherātmā mahān paraḥ ||
3.11
mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ |
puruṣānna paraṃ kiciṃtsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ||
3.11.p1
pra.dī - vaśīkāryatvāya rathādirūpitaśarīrādiṣu yāni, yebhyaḥ -
3.11.p2
vaśīkāryatāyāṃ pradhānāni tāni ucyante - indriyebhyaḥ parā hyarthāḥ iti mantradvayena | iṃdriyebhyaḥ parā iti pūrvam indriyajayaḥ āvaśyakaḥ ityuktam | ādye viṣayādijaya ucyate | indriyebhyaḥ arthā - śabdasparśarūparasagandhāḥ, parāḥ - satyāpi indriyajaye, viṣayatyāgaḥ avaśyakartavyaḥ iti yāvat | arthebhyaśca paraṃ manaḥ - viṣayebhyaḥ manaḥ param | manasi viṣayaprasravaṇe sati, viṣayāsannidhānatyāgayoḥ akiciṃtkaratvādityarthaḥ | ato mano jayaḥ āvaśyaka iti yāvat | manasaśca parā buddhiḥ - mano jaye satyapi, sārathitvarūpitabuddhijayaḥ āvaśyaka iti yāvat | buddherātmā mahān paraḥ - buddheḥ - mahadguṇayuktaḥ ātmā jīvaparaḥ svādhīnabuddhikatve'pi buddheḥ ātmādhīnatvāt jīvajayaḥ āvaśyakaḥ, mahataḥ paramavyaktaṃ - mahataḥ jīvāt, avyaktam - śarīraṃ paraṃ svādhīnātmakatve'pi, śarīrajayaḥ kartavyaḥ | avyaktātpuruṣaḥ paraḥ - śarīrāt, puruṣaḥ - paramapuruṣaḥ, paraḥ - śarīrajaye satyapi paramapuruṣaḥ sādhyaḥ vaśīkāryaḥ, puruṣānna paraṃ kiciṃt vaśīkṛtaparamapuruṣāt, param - anyadvaśīkāryaṃvastu kiciṃt nāsti | puruṣavaśīkaraṇa1 ca bhagavaccharaṇāgatiḥ, sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ - śaraṇāgatireva kāṣṭhā avadhibhūtā, sā parā gatiḥ - sā eva paramaprāpyā ||
3.11.p3
pra. - vaśīkāryatvāya rathādirūpiteṣu śarīrādiṣu yāni yebhyo vaśīkāryatāyāṃ pradhānāni, tāni ucyante - indriyebhyaḥ parā ityādimantradvayena | asya mantradvayasyārtho bhagavatā bhāṣyakṛtā ānumānikādhikaraṇe uktaḥ | itthaṃ hi tatra bhāṣyakṛtā - teṣu rathādirūpitaśarīrādiṣu, yāni yebhyo vaśīkāryatāyāṃ pradhānāni, tāni ucyante - indriyebhyaḥ parāḥ ityādinā | tatra hayatvena rūpitebhyaḥ indriyebhyaḥ gocaratvena rūpitā viṣayāḥ, vaśīkāryatve parāḥ ;
3.11.p4
vaśyendriyasyāpi viṣayasannidhau indriyāṇāṃ durnigrahatvāt | tebhyo'pi paraṃ pragraharūpitaṃ manaḥ, manasi viṣayapravaṇe viṣayāsannidhānasyāpi akiciṃtkaratvāt | tasmādapi, sārathitvarūpitā buddhiḥ parā1| tasyā api, rathitvena rūpita ātmā, kartṛtvena prādhānyātparaḥ | sarvasya ātmecchāyattatvāt, ātmaiva mahān iti2 viśeṣyate | tasmādapi ratharūpitaṃ śarīraṃ param ; tadāyattatvāt jīvasya sakalapuruṣārtha3pravṛttīnām | tasmādapi paraḥ sarvāntarātmabhūtaḥ antaryāmī adhvanaḥ pārabhūtaḥ paramapuruṣaḥ ; yathoktasya ātmaparyantasya tatsaṃkalpāyattapravṛttitvāt | sa khalu antaryāmitayā upāsanasyāpi nirvartakaḥ | parāttu tacchruteḥ (bra.sū.2-3-40) iti hi jīvātmanaḥ kartutvaṃ paramapuruṣāyattam iti vakṣyate | vaśīkāryopāsananivṛttyupāyakāṣṭhābhūtaḥ paramaprāpyaśca sa eva | tadidamucyate - puruṣānna paraṃ kiciṃt sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ iti | tathā antaryāmibrāhmaṇe - ya ātmani tiṣṭhan (bṛ.u.mādhyaṃ. 3-7-30) ityādibhiḥ sarvaṃ sākṣātkurvan, sarvaṃ niyamayati ityuktvā, nānyo'to'sti draṣṭā (bṛ.u.5-7-27) iti niyantrantaraṃ niṣidhyate | bhagavadgītāsu ca adhiṣṭhānaṃ1 tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |
3.11.p5
vividhā ca pṛthakceṣṭā2 daivaṃ caivātra paṃcamam || (bha.gī.18-14) iti| daivamatra puruṣottama eva | sarvasya cāhaṃ hṛdi sānnaviṣṭo mattaḥ smṛtirjñāna1mapohanaṃ ca (bha.gī 15-15) iti vacanāt | tasya ca vaśīkaraṇaṃ taccharaṇāgatireva | yathā āha -
3.11.p6
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati |
3.11.p7
bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || (bha.gī.18-61) tameva śaraṇaṃ gaccha (bha.gī.18-62)
3.11.p8
iti | tadevam - ātmānaṃ rathinaṃ viddhi (ka.u.3-3) ityādinā rathyādirūpakavinyastā indriyādayaḥ indriyebhyaḥ parā hyarthāḥ ityatra svaśabdaireva pratyabhijñāyante ; na ratharūpitaṃ śarīramiti pariśeṣāt tat avyaktaśabdena ucyate iti bhāṣitam ||
3.11.p9
ā.bhā. - vaśīkṛtendriyamanobuddhireva upāsakaḥ paramapadam upagacchati iti sa tu tatpadamāpnoti ityantena pratipāditam | samprati rathādirūpitaśarīrādiṣu vaśīkaraṇe kiṃ kasmāt pradhānam? kiṃ paryantā ca vaśīkāryatā? iti pratipādayitumāha - indriyebhyaḥ iti | indriyebhyaḥ - cakṣurādibhyaḥ vāgādibhyaśca hayatvena rūpitebhyaḥ, arthāḥ - śabdādayo viṣayāḥ gocaratvena rūpitāḥ, parāḥ - vaśīkaraṇe pradhānāḥ prabalāḥ iti yāvat | viṣayopasthitau vaśīkṛtendriyāṇāmapi kṣobhadarśanāt, arthebhyaḥ - śabdādibhyaśca, manaḥ pragrahatvena rūpitaṃ saṃkalpavikalpātmakamindriyam, param - prabalam, yataḥ uparatāvapi indriyavyāpārasya, asannihite'pi ca arthe, manaḥ viṣayasaṃkalpapravaṇaṃ bhavatyeva, yadi na vaśīkṛtam | manaso'pi apekṣayā vaśīkaraṇe, buddhiḥ - adhyavasāyarūpā sārathitvena rūpitā, parā - prabalā, vaśīkṛtamanasāmapi viṣayādhyavasāyena saṃsāragartanipātasya saubharyādīnāṃ śāstrato'vagamāt | buddherapyapekṣayā, ātmā rathitvena rūpitaḥ śarīrādhiṣṭhātā, paraḥ - prabalaḥ, tasya kartṛtvādiviśiṣṭatayā buddhyādyapekṣayā prabalatvāt | sa eva ca ātmā mahān vaśīkāryatāyām buddhyādyapekṣayā atiprabalaḥ ityarthaḥ | tadicchādhīnatvāt buddhyādivyāpārāṇām | mahataḥ paramavyaktam - mahataḥ - buddhyādyapekṣayā'tiprabalāt śarīrādhiṣṭhātuḥ ātmano'pekṣayā, avyaktam - bhūtasūkṣmapariṇāmabhūtaṃ rathatvena rūpitaṃ śarīram, param - vaśīkaraṇe pradhānaṃ śarīrābhāve śarīrādhiṣṭhātṛtvena abhimatasya ātmano'pi pravṛttīnāṃ paruṣārthagocarāṇām asambhāvitatvāt, śarīrasyaiva dharmādisādhane pradhānatvāt, triguṇātmakaśarīrasatve, ātmani vaśīkṛte'pi guṇānuguṇyena pravṛttīnām avaśyambhāvācca |
3.11.p10
nanu ca - ātmānaṃ rathinaṃ viddhi (ka.u. 3-3) iti rūpakaprakaraṇe ye buddhyādayo gṛhītāḥ teṣām atra vaśīkaraṇaprakaraṇe svaśabdenaiva grahaṇamasti | śarīrasya vācakaṃ kimapi padam atra nāstīti kathaṃ śarīrasya pradhānatvam ātmā'pekṣayā ucyate? iti cet śarīravācakapadābhāve'pi avyaktaśabdavācyabhūtasūkṣmapariṇāmarūpasya śarīrasyaiva pariśeṣāt atra grahaṇasaṃbhavāt, sāṃkhyābhimatasya pradhānasya avyaktaśabdena atra grahaṇe kāraṇābhāvācca| avyaktāt puruṣaḥ paraḥ - avyaktam - śarīraṃ pariśeṣādeva | tasmādapi paraḥ - pradhānaḥ, puruṣaḥ - sarvāntarātmabhūtaḥ paramapuruṣaḥ śrīrāmākhyaḥ | sa hi antaryāmitayā upāsakasyāpi sthitipravṛttiheturbhavati svasaṃkalpadvārā | sādhanāntarāṇi samāśrayamāṇo'pi sādhakaḥ tatprasādamantareṇa akarmaṇya eva bhavati puruṣārtheṣu | śarīramapi tatsaṃkalpavaśenaiva kvacidvyāvartuṃ pārayet viṣaye ; na anyathā| yadā tu sarvadahana - sarvavahanaśaktyabhimānavatā vahnivāyvādīnāmapi tṛṇādidahanādivyāpāro'varudhyate, tadā varākasya śarīrasya |
3.11.p11
tasmādavyaktaśabdavācyaśarīrātparatvaṃ yuktameva paramapuruṣasya |
3.11.p12
nanu - puruṣāpekṣayāpi kimapi bhavet pradhānaṃ vaśīkaraṇa ? iti śaṃkayāṃ niṣedhamāha - puruṣānna paraṃ kiciṃt | puruṣāt - paramapuruṣāt śrīrāmāt kiciṃdapi, param - śreṣṭhaṃ vaśīkāryatāyāṃ nāsti, vaśīkṛte hi śrīrāmākhye parabrahmaṇi, kimapi vaśīkartavyameva nāvaśiṣyate | yatpradhānam apradhānaṃ vā syāt, sarvasya paramapuruṣavaśyatvāt, sa yasya vaśībhūtaḥ tasya kimaparam avaśiṣyeta? avaśīkṛtamiti bhāvaḥ | tasya sarvasvatantrasya paramapuruṣasya vaśīkaraṇe ca, śaraṇāgatireva āśrayaṇīyā,
3.11.p13
sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate |
3.11.p14
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mama || (rā.yu.18-33)
3.11.p15
tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata (bha.gī. 18-62)
3.11.p16
ityādi tadīyavākyebhyaḥ tathā avagamāt | puruṣānna paraṃ kiciṃt ityatra hetumāha - sā kāṣṭhā - sa puruṣa eva vaśīkāryatāyāḥ, kāṣṭhā - caramo'vadhiḥ ityarthaḥ | kāṣṭhāśabdaliṅgāpekṣayā tacchabdo'pi strīliṅgatayā nirdiṣṭaḥ | sarvanāmna uddeśyavidheyānyataraliṅgabhāvatvasvabhāvāt1 tasya caramāvadhitve hetumāha - sā parā gatiḥ | atrāpi tacchabdaḥ gatiśabdāpekṣayā strīliṅgaḥ | sā - sa paramapuruṣa eva, parā - sarvataḥ śreṣṭhā, carameti yāvat | gatiḥ - gamyate iti gatiḥ - prāpya ityarthaḥ | śrīrāmasyaiva paramaprāpyatvāt tasmiṃśca śaraṇāgatyā2 vaśīkṛte, kimapi vaśīkaraṇīyaṃ nāstyeva | tasmātsa eva vaśīkaraṇasya, kāṣṭhā - caramopāyaḥ | carama upeyaśca
3.11.p17
sa eveti bhāvaḥ ||
3.11.p18
su. - saṃsārādhvanaḥ pāram icchatā'vaśyaṃ indriyamanobuddhayo vaśe kāryā ityuktam etāvatā | arthaiṣāṃ vaśīkaraṇe pravṛttena jñātavyāṃ vaśīkāryakāṣṭhāṃ jñāpayannāha - indriyebhyaḥ iti | indriyebhyaḥ - cakṣurādibhyaḥ, arthāḥ - śabdādayaḥ, parāḥ - prabalāḥ | avagatya śabdādīn viṣayān anarthadān śūnyāgāramadhyam adhyāsīnasya indriyanigrahe pravṛttasyāpi samupanate viṣasānnidhye sapadi saṃkṣubhyantyeva indriyāṇi | tadindriyāpekṣayā vaśīkāryatve pradhānā arthāḥ | arthebhyaśca paraṃmanaḥ - dūrīkṛte'pyarthe; pihiteṣvapi indriyadvāreṣu; manaścenna vaśe ; prasaredeva paritaḥ | tataśca na indriyajayaḥ syāt | ato manaso vaśīkṛtasya tadubhayavaśīkaraṇamūlatvānmanasaḥ tataḥ paratvam | adhyavasāye ca avaśage mano'pi na vaśe syāditi-manasastu parābuddhiḥ ucyate | adhyavasāyalakṣaṇāyāḥ tasyāḥ para ātmā - adhyavasāyasyāpi ātmā hi āśrayaḥ || yathāśrayaṃ hi ādheyasya sambhavaḥ | indriyāṇi jetavyāni, manaśca vaśīkāryam, adhyavasāyaśca ātmanyeva ādheya iiti yasya ruciḥ, tasya hi tatprasaṅgaḥ, yasya tu na ruciḥ na tasya tathāvidha adhyavasāyaḥ, ata ātmā paro buddhitaḥ | indriyādeḥ adhyavasāyaparyantasya etat icchāyattatvādayaṃ mahān iti ca viśiṣyate | ata eva ca rathitvena rūpitaḥ prāk | mahataḥ paramavyaktam - asya ca anādiprakṛtisaṃsargeṇa guṇābhibhūtatayā guṇānuguṇyenaiva rucivaicitryasambhavāt śarīrātmanā pariṇatam avyaktam asmāt ātmano'pi vaśīkāryatāyāṃ param | viśeṣaṇavāci mahat
3.10.11
śabdena iha viśeṣyasya ātmano grahaṇam | devadattāt yajñadattaḥ śīghragatiryo'yam aśvārūḍhaḥ, aśvārūḍhācca viṣṇumitra ityādāviva | satyapi viviktāhārasevanādau sarvāntaryāmiṇaḥ paramapuruṣasya prasādādṛte na sattvonmeṣādi, tat tato'pi paraḥpuruṣaḥ | vaśīkāryatve prathamo'yam | asya ca vaśīkaraṇaṃ śaraṇāgatitaḥ ityananupadaṃ vyaktībhaviṣyati |
sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ , ayameva upāyakoṭau mukhyopāyaḥ, ayameva paramaprāpyaśca | sarve'pi indriyajayādayo muktyupāyā yadupāyamūlāḥ saiva upāyakāṣṭhā| yatprāptavataḥ prāpyāntaraṃ na vidyate, sa eva ca paramaprāpyaḥ | tadviṣṇoḥ paramaṃ padam (ka.u.3-9) ityatroktaṃ paramaprāpyatvam iha smāritam ||
3.10.11.p1
dvādaśo mantraḥ
3.10.11.p2
[paramātmā sūkṣmajñānavatā dṛśyaḥ]
3.10.11.p3
eṣa sarveṣu bhūteṣu guḍhotmā1 na prakāśate |
3.10.11.p4
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ ||
3.10.11.p5
pra.dī. - pūrvoktaśaraṇyaḥ paramapuruṣaḥ, sūkṣmārthajñānibhiḥ dṛśyata iti āha - eṣa sarveṣu bhūteṣu iti | eṣaḥ - pūrvoktajñānivaśyaḥ paramapuruṣaḥ, sarveṣu bhūteṣu - brahmādistambaparyanta cetanācetaneṣu, ātmā - antaryāmīsan, gūḍhaḥ - yogamāyāsamāvṛtaḥ, na prakāśate - ajitendriyāṇāṃ yathāvannaprakāśate | agryayā - bāhmābhyantarānyavyāpārarahitayā, sūkṣmayā sūkṣmārthavivecanasamarthayā, buddhyā yuktaiḥ, sūkṣmadarśibhiḥ - cidacidīśvaratattvatrayasvarūpasvabhāvasākṣātkāravadbhiḥ, dṛśyate - darśitaḥ ||
3.10.11.p6
pra.- eṣa sarveṣu bhūteṣu iti | sarveṣu bhūteṣu ātmatayā vartamānaḥ asau guṇatrayamāyātirohitattvena, ajitabāhyāntaḥ1karaṇānāṃ, na yathāvat prakāśate | tvagryayā - aikāgryayuktayā bāhyābhyantaravyāpārarahitayā sūkṣyārthavivecanaśaktyā, sūkṣmadarśanaśīlaiḥ dṛśyata ityarthaḥ ||
3.10.11.p7
ā.bhā. - eṣaḥ - caramopāyatvena caramaprāpyatvena ca pūrvamantre nirdiṣṭaḥ paramapuruṣaḥ śrīrāmaḥ, sarveṣu bhūteṣu gūḍhaḥ - svayogamāyāsamāvṛta ātmā - ātmatayā vartamānaḥ, sarvātmabhūto'pi triguṇātmakasvamāyayā samācchanno na prakāśate avaśīkṛtendriyāṇāṃ sthūlabuddhīnām | tathāpi sūkṣmabuddhibhiḥ sūkṣmārthavivecanaśaktisampannabuddhiśālibhiḥ jitendriyaiḥ, agryayā - śreṣṭhayaikāgryavartyā
3.10.11.p8
ata eva, sūkṣmayā - sūkṣmārthavivecanaśaktimatyā, buddhyā - karaṇena dṛśyate - sākṣātkriyate ityarthaḥ | gūḍhotmā ityatra gūḍha ātmeti samāse pṛṣodarādivat ātmaśabdākārasya ukāro guṇaśca1 ||
3.10.11.p9
su . - eṣa iti | eṣa ātmā - yā kāṣṭhā yā parā gatiḥ, eṣaḥ nātidūre, kintu sannihitaḥ sarveṣu tathā'pi na prakāśate sarveṣāṃ gūḍho hyayam | nāyaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ | daivyā guṇamayyā mohitaḥ na abhijānanti janā
3.10.11.p10
enamiti yāvat | gūḍho'pi eṣaḥ dṛśyate tu sūkṣmadarśibhiḥ - sūkṣmavastudarśanaśīlaiḥ| yata eṣām buddhiḥ agrayā - ekāgrā | atha eva sūkṣmā - sūkṣmavastuvivecanasamarthā ca yeṣāṃ buddhiḥ na bāhyendriyārtheṣu sthūleṣu, sarvataḥ sūkṣmatame paramātmani niścalatāṃ prāptā taiḥ tathāvidhayā buddhyā tadātmatattvaṃ sākṣātkriyata iti yāvat ||
3.10.11.p11
trayodaśo mantraḥ
3.10.11.p12
[upāsanaupayikavāgādiniyamanaprakāraḥ]
3.10.11.p13
yacchedvāṅgamanasī prājñastadyaccet jñāna ātmani |
3.10.11.p14
jñānamātmani mahati niyacchet tadyacchecchānta ātmani ||
3.10.11.p15
pra.dī. - brahmajñāninaḥ, bāhyābhyantarakaraṇavyāpārarāhityaprakāramāha - yacchedvāṅmanasī iti | prājñaḥ - cidacidīśvaratattvajñaḥ, vāṅmanasi niyacchet - vāgiti, vāgādikarmajñānendriyāṇām upalakṣaṇam | supāṃ suluk (pā.sū. 7-1-39) ityādinā vākchabdadvitīyāyā luk1 manasī niyacchet - manasīti saptamyāśchāndaso dīrghaḥ|
3.10.11.p16
tadyacchet jñāna ātmani - tat manaḥ jñāna śabdena pūrvoktā buddhiḥ ucyate | ātmani vidyamāne jñāne - buddhau, niyachet - niyamanaṃ kuryāt | jñānamātmani mahati niyacchet - jñānaṃ tuṃ buddhiṃ tu, mahati - dehādvilakṣaṇe , ātmani- jīve, niyacchet | tadyacchet śānta ātmani | tat - citsvarūpam, jīvasvarūpam, śānte - doṣarahite, ātmani - parabrahmaṇi, niyacchet - niyamanaṃ kuryāt | sarvopāyavinirmuktaṃ kṣetrajñaṃ brahmaṇi nyaset iti | vāsudeve bhagavati samarpayediti yāvat |
3.10.11.p17
pra.- bāhyābhyantarakaraṇavyāpārarāhityaprakāram, adhyātmayogādhigamena iti nirdiṣṭajīvasvarūpajñānaprakāraṃ1 darśayati - yacchedvāṅmanasī ityādinā | imaṃ mantraṃ prastutya itthaṃ hi bhāṣyakṛtā - hayādirūpitānām indriyāṇāṃ2 vaśīkaraṇaprakāro'yam ucyate | yacchedvāṅmanasī vācaṃ manasī niyacchet | vākpūrvakāṇi jñānendriyāṇi ca, manasi niyacchet ityarthaḥ | vākchabde dvitīyāyāḥ, supāṃ suluk (pā.sū.7-1-39) ityādinā luk | manasī iti, saptamyāśchāndaso dīrghaḥ | tadyacchet jñāna ātmani-tat -manaḥ, buddhau niyacchet | jñāna śabdena atra pūrvoktā buddhiḥ abhidhīyate | jñāna ātmani iti vyadhikaraṇe saptamyau | ātmani vartamāne jñāne niyacchet ityarthaḥ |
3.10.11.p18
jñānamātmani mahati niyacchet - buddhi kartari mahatyātmani niyacchet | tadyacchecchānta ātmani - tam kartāraṃ, parasmin brahmaṇi sarvāntaryāmiṇi niyacchet| vyatyayena taditi napuṃsakaliṅgatā | evaṃbhūtena rathinā vaiṣṇavaṃ padaṃ gantavyam ityarthaḥ iti bhāṣitam | vivṛtaṃ ca śrutaprakāśikāyām - vāco manasi niyamanaṃ, mano'nanuguṇapravṛttivaimukhyāpādanam | manasaḥ buddhau niyamanam - vyavasāyānuguṇa1pravṛttitāpādanam | buddhiśca artheṣu heyatādhyavasāya2rūpā | tasyā buddheḥ ātmani niyamanaṃ nāma - sa evopādeyatayā sākṣātkārya iti etadarthaviṣayatvāpādanam | śānte svataḥ ūrmiṣaṭkapratibhaṭe | śānta ātmani, mahata ātmano jīvasya niyamanaṃ nāma-taccheṣatāpratipattiḥ, iti | ātmaśabdasya pulliṅgatvāt, pulliṅga cchabdena nirdeṣṭavye chāndasatvāt liṅgavyatyaya iti3|
3.10.11.p19
nanu bhāṣye- jñāna ātmani iti vyadhikaraṇe saptamyau | ātmani vartamāne jñāne niyacchet ityarthaḥ , ityuktiḥ ayuktā ; avyāvartakatvāt ātmani vartamāna iti viśeṣaṇasya | ātmanyavartamānajñānasyaiva abhāvāt | na ca - ta dyacchet jñāne ityetāvatyukte, ātmasvarūpa4jñānabhrāntiḥ syāt | ataḥ jñāna ātmani ityuktamiti vaktuṃ śakyam ; tathā sati tasyā eva bhrānte sāmānādhikaraṇyayojanayā dṛḍhīkaraṇaprasaṅgāt | na hi ātmani ityanena ātmabhrāntiḥ vyudasyate | na ca- ātmani vartamāne iti bhāṣyasya ātmani viṣayaviṣayibhāvalakṣaṇasambandhena vartamāna ityarthaḥ |
3.10.11.p20
ātmaviṣayajñāne iti yāvat | ato vyāvartakatayā, na vaiyarthyadoṣaḥ - iti vācyam; tathā sati jñānamātmani mahati niyacchet ityasya vaiyarthyāpātāt | tadarthasya anenaiva siddhe iti cet -
3.10.11.p21
ucyate; ayamabhiprāyo bhāṣyakārasya - tadyacchet jñāna ātmani ityatra ātmani iti viṣayasaptamī | tacca ātmaviṣayaka jñānam - ātmā upādeyaḥ, tadatiriktā arthā heyāḥ ityevaṃrūpam | tacca artheṣu heyatādhyavasāyarūpā buddhiḥ iti śrutaprakāśikāyāṃ vyaktam | asya ca ātmānātmaviṣayakāheyaheyatādhyavasāyarūpasya jñānasya, mahati ātmani niyamanaṃ nāma - sa eva upādeyatayā sākṣātkāryaḥ iti
3.10.11.p22
etadarthaviṣayatvāpādanam iti tatraiva śrutaprakāśikāyām uktatvāt vākyadvayasyāpi svaprayojanatayā tvaduktavaiyarthyaśaṃkanavakāśa iti ||
3.10.11.p23
ā.bhā. - vaśīkartavyatāyāṃ yadapekṣya yasya prādhānyaṃ taduktvā, saṃprativaśīkaraṇarītim upadiśati- yacchet iti| prājñaḥ sūkṣmārthavivecanacaturabuddhijanaḥ vāgvācam ityarthaḥ | dvitīyāvibhakteḥ chāndaso luk| manasī - manasi ityarthaḥ | ikārasya saptamyekavacanasya chāndasaṃ dīrghatvam | vākpadam apareṣāmapi indriyāṇāṃ cakṣurādīnām upalakṣaṇam | tathā ca buddhimān janaḥ sarvāṇi karmendriyāṇi jñānendriyāṇi ca svasvaviṣayebhyaḥ samākṛṣya, prathamaṃ manasi yacchet - upasaṃharet niyamayet iti yāvat | indriyāṇāṃ manasi niyamanantu - manasa ānukūlyena pravartanam, manasaḥ prātikūlyena pravṛttirāhityāpādanaṃca | etadeva ca manorūpapragrahaviśiṣṭatvam indriyāśvānām | pragrahāvabaddhā aśvāḥ tadānukūlyenaiva pravartante ; na
3.10.11.p24
viparītam iti dṛṣṭacaram | manaḥ pragrahaniyantritāḥ indriyāśvā api na viṣayābhimukhaṃ pravarteran iti, vaśīkṛtā bhaveyuḥ eva ityabhiprāyaḥ | tanmana ātmani jñāne yacchedātmani iti aupaśleṣikyādhāre saptamī1 | tena ātmagate jñāne dharmabhūte buddhiśabdavācye yacchet adhyavasāyānukūlatayaiva yathā manaḥ pravarteta, tathā kuryādityarthaḥ ; jñānapadena adhyavasāyātmakabuddheḥ vivakṣaṇāt | ātmani jñāni ityevaṃ vyadhikaraṇakathanena jñānasya ātmatvaṃ paraiḥ aṅgīkṛtaṃ nirastaṃ bhavati iti dhyeyam | manasaḥ adhyavasāyānukūlavṛttikaraṇe svātantryeṇa saṃkalpāsamarthatvāt viṣayapravaṇatā na syāt ; etadeva manaso vaśīkṛtatvannāma iti bhāvaḥ | jñānamātmani mahati niyacchet jñānam adhyavasāyātmakam tanmahatyātmani jīvasvarūpe niyacchet jīvasvarūpamātraviṣayakatayā niyantrayet adhyavasāyo jīvamātrālambane yathā bhavet, tathā niyamanaṃ kāryamityeva asya jñānasya vaśīkaraṇaṃ nāma - tadā buddhiḥ jīvātmātiriktaviṣayāvalambinī na bhavatīti bhāvaḥ | tat yacchet śānta ātmani - tat - tamityarthaḥ, chandasattvāt liṅgavyatyāsaḥ | taṃ mahāntam ātmānaṃ jīvasvarūpam iti yāvat | śānte - ṣaḍūrmirahite ātmani paramapuruṣe, yacchet - tatprayatnatāmāpādayet | yadvā taccheṣatāmāpādayet | paramapuruṣaprapannataiva taccheṣataiva vā jīvasya vaśīkaraṇam | paramapuruṣaprapattyaiva rathino jīvasya gantavyādhvapārabhūtaparamaprāptiḥ nānyatheti, jīvātmānaṃ paramapuruṣaśaraṇāgataṃ kuryāditi bhāvaḥ ||
3.10.11.p25
su. - tadevam indriyavaśīkaraṇaṃ vinā, paramātmano duradhigamattvam, vaśīkṛtendriyeṇa tu sugamattvam, vaśīkāryeṣu ca pradhānāni uktvā ; atha
3.13
vaśīkāraprakāramāha- prājñaḥ- tyājyopādeyavibhāgavit | vācaṃ manasi niyacchet - dvitīyāyā lopaḥ chāndasaḥ, dīrghaśca tathā | vācam iti indriyāṇām upalakṣakam |
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || (bha.gī. 2-67)
tat indriyāṇyarthebhyaḥ upasaṃhṛtya, manasi niyacchet | prājñena prajñārakṣaṇāya kartavyametat | manasi niyamanaṃ ca eteṣām ātmonmukhamanonuguṇatāpādanam, avikṣepatā1pādanamiti yāvat | viṣaye sambadhyamānāni hi indriyāṇyātmani unmukhamapi manaḥ, sahasā vyākṣipeyuḥ | etena - hayāḥ pragrahāyattāḥ kriyantām ityuktaṃ bhavati | tanmanaḥ ātmani jñāne - ātmagate jñāne, niyacchet ; jñānam atra buddhiḥ| sā ca artheṣu heyatādhyavasāyarūpā bodhyā | manasaḥ tasyāṃ niyamanaṃ nāma - tadanuguṇapravṛttitāpādanam | jñānamātmani mahati niyacchet- rathitvena rūpitaḥ ātmā mahān iti viśiṣyate, yadasya upakaraṇāni anyāni | adhyavasāyaṃ ca ātmasvarūpe niyacchet | adhyavasāyasya ātmāni niyamanam ātmaikāvalambanatāpādanam | ātmano'nyadanupādeyatayā ātmānaṃ upādeyatayā adhyavasyet iti samuditāśayaḥ | taṃ ca ātmānaṃ śānta ātmani - paramapuruṣe niyacchet | ātmanaḥ paramapuruṣe niyamanaṃ nāma tadekāśrayatvāpādanam | śaraṇāgatiḥ iti yāvat | paramapuruṣaṃ śaraṇaṃ gatasya adhyavasāyaprabhṛti sarvamanukūlaṃ syāt, anukūleṣu ca eteṣu adhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam (ka.u.3-9) iti bhāvaḥ ||
3.13.p1
caturdaśo mantraḥ
3.13.p2
[ tattvajñānāya protsāhanam ]
3.13.p3
uttiṣṭhata jāgrata prāpya varān nibodhata |
3.13.p4
kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathastatkavayo vadanti ||
3.13.p5
pra.dī - evaṃ paramātmanaḥ vaśīkaraṇaprakāram upadiśya, anavadhānatayā na pravartitavyam ityupadiśati mumukṣūnprati - uttiṣṭhata jāgrata iti | he mumukṣavaḥ! uttiṣṭhata - anādyajñānanidrāśayanāt uttiṣṭhata, jāgrata - śayānādutthāya nidrākṣayaṃ kuruta, varān - śreṣṭhānācāryān, prāpya - saṅgamya, nibodhata - cidacidīśvaratattvatrayavivekajñāḥ bhavata | yadvā - ācāryadvārā, varān- devatāpāramārthya lābhahetuka varān, nibodhata - prāpsyata ityarthaḥ | na upekṣitavyam iti bhāvaḥ | yathā - kṣurasya - āyudhaviśeṣasya, niśitā - agrabhāge tīkṣṇā, dhārā duratyayā - tasyāṃ padabhyāṃ saṃcaritum aśakyā, tadvatkavayaḥ - brahmavidaḥ, tat - pūrvoktaṃ, pathaḥ - brahmajñānamārgam ityarthaḥ | durgam - duḥkhenāpi gantuṃ aśakyam iti, vadanti - svalpe'pi anavadhāne ubhayato'pi bhraṣṭā bhavanti iti bhāvaḥ |
3.13.p6
pra. - evaṃ vaśīkaraṇaprakāramupadiśya adhikāripuruṣān abhimukhī karoti- uttiṣṭhata jāgrata iti | ātmajñānābhimukhā bhavata ; ajñānanidrāyāḥ bhayaṃ kuruta| varān - śreṣṭhān ācāryān upasaṅgamya1 ātmatattvaṃ nibodhata | yadvā- upāsitāt bhagavato vā brahmavidbhyo vā, devatāpāramārthyaṃ 1 ca yathāvat vetsyate bhavān ityevaṃ rūpān varān, prāpya jñeyam, ātmatattvaṃ nibodhata- na udāsitavyam iti bhāvaḥ | kṣurasya iti | jñāninaḥ, tat - ātmatattvaṃ durgamapanthānaṃ varṇayanti | tatkasya hetoḥ? yataḥ ātmatattvam, kṣarasya - āyudhaviśeṣasya, dhārā - agram, niśitā - tīkṣṇā, duratyayā - anatikramaṇīyā | tīkṣṇa1kṣurāgre saṃcarataḥ puṃso yathā
3.13.p7
kiyatyapyanavadhāne ātmanāśo bhavati, evam iha ātmasvarūpāvagatidaśāyāṃ svalpe'pi anavadhānāparādhe ātmanāśo bhavatīti bhāvaḥ ||
3.13.p8
ā.bhā. - evaṃ vaśīkaraṇarītim upadarśya adhikāravataḥ upāsakān utsāhayati - uttiṣṭhata iti | anādyavidyāyāṃ suptāḥ he upāsakāḥ uttiṣṭhata - viṣayārāmaṃ parityajata, ātmajñānābhimukhā bhavata ityarthaḥ | jāgrata - anarthamūlabhūtājñānanidrāṃ nāśayata | varān - śreṣṭhān ātmatattvajñānācāryān ityarthaḥ| prāpya - abhigamya, vidhipūrvakaṃ taccharaṇe gatvā, nibodhata - tena upadiṣṭam ātmatattvaṃ vijñeyaṃ, tat avagacchata | na atra upekṣā vidheya iti bhāvaḥ| ācāryopagamane hetum upadiśati - durgam iti | tat - ātmatattvajñānam, durgam - durgamam, duḥkhasampādyam pathaḥ - panthānaṃ mārgam iti yāvat | pathaḥ ityatra vacanavyatyāsaśchāndasaḥ | kavayaḥ - tatvavettāro janāḥ, vadanti | kathamiva durgamam iti śaṃkanirākṛtaye, kṣuradhāratvena tattvajñānamārgaṃ rūpayati - kṣurasya iti | tat - tattvajñānam, niśitā - atitīkṣṇā ata eva duratyayā - duḥkhena atyayo atikramaṇaṃ yasyāḥ tādṛśī anurllaṅghanīya ityarthaḥ | evaṃbhūtā kṣurasya - āyudhaviśeṣasya, dhārā - agrabhāgaḥ, tattvajñānamārgaḥ atitīkṣṇakṣuradhārāvat duḥsaṃcāraḥ ataḥ tattvavidācāryaupagamanaṃ vinā, svātantryeṇa tadarthaṃ yatne kriyamāṇe, kiyatyapi anavadhāne anarthasampātaḥ syāt | ācāryadvāraiva ātmatattvaṃ vijñeyam iti bhāvaḥ ||
3.13.p9
su. - aho kṣetriṇaḥ svakṣetranihitamapi hiraṇyanidhim avindanto avasīdanti ityanutapannanukampayā sarvān saṃbodhayati - uttiṣṭhata iti | itaḥ paraṃ vā jāgratājñānanidrāyāḥ, kālo hi asaṃkhyāto gataḥ, uttiṣṭhata - viṣayatalpataḥ, ātmābhimukhā bhavatetyetat | varān prāpya -
3.14
ātmavidāmagresarān ācāryanupagamya,
nibodhata - yat jñātavyam ātmatattvam | yadvā - śaraṇāgatiprasannāt paramātmano varān labdhvā, anugrahaṃ labdhveti yāvat | yamevaiṣa vṛṇute (ka.u.2-23) iti ca prakṛtam | narān prāpya iti kiṃ viśiṣyate? ityatrāha- durgam iti pathaḥ panthānam, chāndasaḥ prayogaḥ, ācāryaprasādādṛte tat -ātmatattvaṃ duradhigamam | kavayaḥ - tattvavidaḥ, vadanti | kuta evam? niśitā kṣurasya dhārā, duratyayā hi aśikṣitasya anavahitasya asidhārāsaṃcaraṇamiva ātmabalena yatamānasya anarthaḥ syāditi bhāvaḥ ||
3.14.p1
paṃcadaśo mantraḥ
3.14.p2
[ mṛtyutaraṇopāyatvam ]
3.14.p3
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat |
3.14.p4
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya taṃ mṛtyumukhāt pramucyate||
3.14.p5
pra.dī. -atha adhyāyārtham upasaṃharati- aśabdam iti | anena yat -paraṃ tattvam, nityam -sadā, aśabdam- prākṛtaśabdarahitam, asparśam -prākṛtasparśarahitam, arūpam -prākṛtarūparahitam, tathā'syam -prākṛtarasarahitam, agandhavacca -prākṛtagandharahitaṃ ca, sārvakālikam | evaṃbhūtasvarūpatvāt, avyayam -upacayāpacayarahitam1, anādi-ādirahitam, anantam - aparicchinnam, mahataḥ - jñānamātmani mahati ityatra mahacchabdapratipādakajīvāt, param - vilakṣaṇam utkṛṣṭam, dhruvam - sthiram, tam - paramātmānam, nicāyya - dṛṣṭvā, sākṣātkṛtya, mṛtyumukhāt - mṛtyuvadbhayaṃkarasaṃsāradvārāt, vimucyate - vinirgato bhavati ; vimukto bhavatīti yāvat ||
First 141 of 204 passages. Read on
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit