Lakshanamala 2.1-2
Lakṣaṇamālā 2.1-2
- Language
- Sanskrit
2.1-2.1
tuṣṭermocayato bandhāttuṣṭerbandhataḥ punaḥ
kārāgāramidaṃ viśvaṃ yasya naumi tamīśvaram
na samāptiṃ prati kāraṇatvamiti na samāptiphalakatvam | svataḥ siddhavighnavirahavatā
kṛtasya maṅgalasya sadbhāve'pi na vighnadhvaṃsa ityanvayavyabhicārāt vighnadhvaṃsaṃ prati
maṅgalasya na kāraṇatvamiti vighnadhvaṃsaphalakatvamapi na maṅgalasyetyevaṃ maṅgalaṃ yāvatphalaviśeṣaśūnyaṃ vighnadhvaṃsasamāptivyatiriktaphalakatvābhāve sati vighnadhvaṃsasamāptiphalakatvābhāvāt, yannaivaṃ tannaivaṃ yathādarśādītyanumānena yāvatphalaviśeṣābhāvasiddheriti cetmaivam ; yato niścitābhyāmanvayavyatirekābhyāṃ kāryakāraṇabhāvaniścayo bhavati
tatra svetarasakalakāraṇasattve tatsattve tatsattvamanvayaḥ, svetarasakalakāraṇasattve tadabhāve
tadabhāvo vyatirekaḥ | svetarasakalakāraṇasattve tatsattve tadabhāvo'nvayavyabhicāraḥ,
svetarasakalakāraṇasattve tadabhāve tatsattvaṃ vyatirekavyabhicāraḥ | kāraṇatvamanyathāsiddhiśūnyatve sati niyatapūrvavarttitvam | tatra anvayavyabhicārajñānaṃ satyantasya pratibandhakam | vyatirekavyabhicārajñānaṃ niyatapūrvavarttitvajñānasya pratibandhakam | anvayavyabhicārasya vyatirekavyabhicārasya vā sandehe kāraṇatvasya sandeho bhavati | iti
vastusthitau yatra maṅgalaṃ na dṛśyate samāptistu dṛśyate, tatra granthādbahiraiva maṅgalaṃ kṛtaṃ
syāt , janmāntare vā maṅgalaṃ kṛtaṃ bhavedityevaṃ vyatirekavyabhicārasya sandehaḥ
2.1-2.2
yatra ca maṅgale satyapi samāptirna dṛśyate tatra samasaṃkhyakavighnadhvaṃsaṃ prati samasaṃkhyakasya maṅgalasya kāraṇatvamiti nyūnasaṃkhyakamaṅgalāt katipayavighnanāśe jāte'pi
vighnāntarasya pratibandhakasya sadbhāvāt tadabhāvarūpakāraṇāsyābhāvādeva na samāptiriti
svetarasakalakāraṇasattve tatsattvasya sandehādanvayavyabhicārasya sandeha ityevaṃ vyatirekavyabhicārasandehādanvayavyabhicārasandehādvā kāraṇatvasya sandeha eva, na tu kāraṇatvābhāvaniścaya iti maṅgale niṣphalatvaṃ sandigdhaṃ na tu niścitam | hetośca niścayādevānumitiriti na niṣphalatvahetunā sandigdhena maṅgale granthādau anārambhaṇīyatvasyānumānaṃ sambhavati | niṣphalatvasandehaśca saphalatvasandehaparyavasannaḥ saphalatvasādhyakānumāne pakṣatāvidhayā kāraṇam | ato maṅgalaṃ saphalam avigītaśiṣṭācāraviṣayatvāt darśavadityanumānaṃ saphalatvagamakaṃ sambhavati | atra saphalatvaṃ balavadaniṣṭhānanubandhitve sati iṣṭasādhanatvam | avigītatvaṃ balavadaniṣṭānanubandhitvam | śiṣṭatvaṃ
phalasādhanatāṃśe bhrāntirahitatvam | kriyāyāḥ saviṣayatvābhāvena viṣayapadasamabhivyāhṛtasyācārapadasya kṛtirevārthaḥ | tasyāśca uddeśyatvavidheyatvasādhanatvabhedena trividhā
viṣayateti prakṛte vidheyatvākhyā viṣayatā vivakṣitā | śyenayāge vyabhicāravāraṇāya
avigītatvam | caityavandane vyabhicāravāraṇāya śiṣṭatvam | svargādau vyabhicāravāraṇāya vidheyatvākhyaviṣayatvaṃ ca hetāvupāttam| anenānumānena sāmānyataḥ phalavattve
siddhe phalaviśeṣajijñāsāyām ananyathāsiddhadṛṣṭaphalakatve nādṛṣṭaphalakatvaṃ yuktamiti
2.1-2.3
upasthitānupasthitaphalayormadhye upasthitaphalakalpanaivopasthitilāghavād bhadrā, nānupasthitaphalakalpaneti gaṅgāsnānāderdṛṣṭamalaprakṣālanādiphalasyānyathāsiddhatvādadṛṣṭaphalasya
viśvajidyāgāderupasthitasya kasyacitphalasyābhāve sarvābhilaṣitasyānupasthitasyāpi
svargaphalasya ca sambhave'pi prakṛte maṅgale'nanyathāsiddhasyopasthitasya ca samāptirūpaphalasyaiva kalpanaṃ nyāyyam
evaṃ ca maṅgalaṃ na samāptyatiriktaphalaṃ taduddeśenākriyamāṇatvādityādītarabādhakānumānena phalāntarasya bādhe maṅgalaṃ samāptiphalaṃ samāptyanyāphalakatve sati
saphalatvāt, yannaivaṃ tannaivam, yathā ghaṭādīti pariśeṣānumānena samāptiphalakatvasya
siddhiḥ | tathā ca maṅgalaviśeṣatvāvacchedenānumānena samāptiphalakatve pramite samāptisvāvacchinnaṃ prati maṅgalasya kāraṇatvamavadhṛtamiti nāstikātmā maṅgalavān samāptimattvāt, yo yaḥ samāptimān sa maṅgalavān yathāstikaḥ, samāptimāṃśca nāstikātmā,
tato maṅgalavāniti samāptirūpakāryeṇa maṅgalrūpakāraṇasyānumitāveva tajjanmani
nāstikātmani maṅgalasyābhāve janmāntare maṅgalamiti na tatra maṅgalābhāve samāptisattvalakṣaṇavyatirekavyabhicārasya sandeho'pi| samāptiṃ prati ca maṅgalaṃ vighnadhvaṃsadvārā
kāraṇam| vighnadhvaṃsaṃ prati ca maṅgalasya vighnānyūnasaṃkhyakamaṅgalatvena kāraṇatvamiti
kādambarīgranthādau maṅgalasya vighnanyūnasaṃkhya kasyaiva bhāvāt, ataḥ samāptyabhāve'pi
nānvayavyabhicāraḥ| athavā balavattamamaṅgalasyaiva balavattaravighnadhvaṃsaṃ prati kāraṇatvamiti
2.1-2.4
kādambarīgranthādau vighnasya balavattaratvena tato maṅgalasya durbalatvena tato balavattaravighnadhvaṃsarūpavyāpārārājananena tadddhārakasamāptiphalasyābhāvāt nānvayavyabhicāra iti
samāptyarthaṃ granthādau maṅgalasya karttavyatvaṃ sudṛḍhanirūḍham
nanu kāryakāraṇatayā abhimatayorekādhikaraṇavṛttitve sati kāryakāraṇabhāvo
bhavati, maṅgalañca vighnadhvaṃsaddhārakasamāptiphalakam, vighnadhvaṃsaphalaṃ vā karma,
karaśirassaṃyogānukūlavyāpārarūpaṃ svāvadhikotkṛṣṭatvaprakārakajñānānukūlavyāpārarūpaṃ vā !
tacca hastādau vartate, vighnaśca samāptipratibandhakaduritaviśeṣaḥ ātmavṛttiviśeṣaguṇaḥ,
tadddhvaṃso'pyātmani vartata iti na maṅgalavighnadhvaṃsayorekādhikaraṇavṛttitvam| evaṃ
samāptiścaramavarṇadhvaṃsarūpā svapratiyogisamavāyikāraṇe gagane vartata iti na tayāpi
sahaikādhikaraṇyaṃ maṅgalavighnadhvaṃsayoḥ
evañca na maṅgalasya vighnadhvaṃsaṃ prati, vighnadhvaṃsadvārā vā samāptiṃ prati ca
kāraṇatvaṃ sambhavatīti cet-na, svarūpasambandhena vighnadhvaṃsaṃ prati svānukūlakṛtimattvasambandhena maṅgalasya kāraṇatvam | svānukūlakṛtimattvasambandhena samāptiṃ prati
svajanyavighnadhvaṃsavattvasambandhena maṅgalasya kāraṇatvam, svarūpasambandhena vighnadhvaṃsasya
ca kāraṇatvamityevamabhyupagame sarveṣāṃ maṅgalādīnāmekādhikaraṇavṛttitvataḥ kāryakāraṇabhāvopapatteriti
siddhasyāpi prayojakatvaṃ svīkriyate| tathā kāryamātraṃ prati pratibandhakābhāvasya kāraṇatvamiti vighnadhvaṃsasyāpi pratibandhakābhāvavidhayā samāptiṃ prati kāraṇatvaṃ klṛptamiti
2.1-2.5
vighnadhvaṃsarūpavyāpāreṇa vyāpāriṇo maṅgalasyānyathāsiddhiśceva | tataśca maṅgalasya
vighnadhvaṃsa eva phalam | na ca prācīnamate svataḥsiddhavighnavirahavatā puruṣeṇa kṛtasya
maṅgalasya vighnadhvaṃsānutpādakatve'pi dharmalakṣaṇādṛṣṭotpādakatvatastādātmakavyāpāreṇa
samāptiṃ prati kāraṇatvasambhavānna niṣphalatvam,
navīnamate tu maṅgalasya samāptiphalakatvānabhyupagamāt svataḥ siddhavighnavirahiṇi
puruṣe vighnadhvaṃsarūpaphalābhāvāt niṣphalatvaṃ syāditi sāmpratam | pratiyogitāsambandhena
dhvaṃsaṃ prati tādātmyasambandhena pratiyogino'pi kāraṇatvamiti vighnarūpapratiyoginaḥ
kāraṇāsyābhāvān taddhvaṃsānutpādena maṅgalasya tadīyasya niṣphalatvāpatteriṣṭatvāt
śaṅkitaniścitabhedena vighnasya dvaividhyena śāstrakṛtāṃ śiṣṭānāṃ śāstrārambhasamaye prāyo
vighnaniścayābhāvena vighnaśaṅkyaiva maṅgalācaraṇamiti svataḥsiddhavighnavirahavānapi
'mayi vighno nāstīti' na niścetuṃ prabhuriti vighnaśaṅkayā maṅgalamācarannopālambhanīyo
bhavitumarhati | maṅgala vighnadhvaṃsārthaṃ vedabodhitakartavyatākaṃ, vighnadhvaṃsārthamalaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayatvāt, yo yadarthamalaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayaḥ, sa tadarthaṃ vedabodhitakartavyatākaḥ, yathā darśādiḥ svargārthamalaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayaḥ svargārthaṃ
vedabodhitakartavyatākaḥ, vedaśca svargakāmo darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta ityevaṃrūpaḥ
prasiddhaḥ | vighnadhvaṃsārthamalaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayaśca maṅgalam | tasmād vighnadhvaṃsārthaṃ vedabodhitakartavyatākamityanumitaśca vighnadhvaṃsakāmo maṅgalamācaredityevaṃrūpaḥ
2.1-2.6
svataḥsiddhavighnavirahavatā kṛtasya maṅgalasya vighnadhvaṃsarūpaphalopadhāyakatvābhāve'pi nāprāmāṇyaśaṅkāmupagacchati | sāṅge karmaṇi phalāvaśyambhāva iti niyamenāṅgasahitasyaiva
karmaṇaḥ phalajanakatvaṃ vighnadhvaṃsarūpaphalajanane ca maṅgalasya vighnarūpapratiyogino'ṅgatayā
tadabhāvānmaṅgalasya phalājanakatvamiti sāṅgasya maṅgalasya vighnadhvaṃsarūpaphalajanakatvabodhako vedo'bādhitaprasara eva | ataeva prāyaścittasya pāpadhvaṃsajanakatvabodhakavedasya pāpabhrameṇa kṛtasya prāyaścittasya pāpadhvaṃsājanakatve'pi nāprāmāṇyam | yacca
sarve vighnāḥ śamaṃ yānti gaṇeśastavapāṭhataḥ
iti vacanād gaṇeśastavapāṭhajanye vighnadhvaṃse maṅgalaṃ vināpi jāyamāne vyatirekavyabhicārāt maṅgalaṃ vighnadhvaṃsaṃ prati kāraṇaṃ na sambhavati, na ca vighnadhvaṃse vaijātyam,
yena vijātīyavighnadhvaṃsaṃ prati maṅgalaṃ kāraṇam, vijātīyavighnadhvaṃsaṃ prati vināyakastavapāṭhādiḥ kāraṇam , yathā tṛṇāraṇimaṇijanyeṣu vahniṣu vaijātyaṃ parikalpya vijātīyavahniṃ prati tṛṇādikaṃ kāraṇam, tadvijātīyavahniṃ pratyaraṇiḥ kāraṇam, tadvijātīyavahniṃ
prati ca maṇiḥ kāraṇam, tathā prakṛte'pi syāt | yathā vā
yavairyajeta vrīhibhirvā yajeta
iti vedavacanaprāmāṇyād yavakāraṇakayāgavrīhikāraṇakayāgayorekajātīyasvargaphalaṃ prati
vaikalpikī kāraṇatā, tathā prakṛte tathā ca bodhakaṃ vacanaṃ nāsti, yena vaikalpikīṃ
kāraṇatāmabhyupagamyetāpi
2.1-2.7
tatredamūttaram—yathā vahnivyāpyadhūmavān parvata iti parāmarśābhāve'pi vahnivyāpyālokavān parvata iti parāmarśāt parvato vahnimānityanumitirjāyate, eva vahnivyāpyālokavān parvata iti parāmarśābhāve'pi vahnivyāpyadhūmavān parvata iti parāmarśāt
parvato vahnimānityanumitirjāyate , ityevaṃ pratyekaṃ vyabhicārāt sāmānyataḥ parvato
vahnimānityanumititvāvacchinnaṃ prati niruktaparāmarśayoḥ kāraṇatvaṃ na saṃbhavati, kiṃ tu
vahnivyāpyadhūmavān parvata iti parāmarśavyavahitottarajāyamāna'parvatovahnimān' ityanumiti prati vahnivyāpyadhūmavān parvata iti parāmarśaḥ kāraṇam, vahnivyāpyālokavān
parvata iti parāmarśavyavahitottarajāyamāna'parvato vahnimāna' ityanumiti prati vahnivyāpyālokavān parvata iti parāmarśaḥ kāraṇam, tathā maṅgalāvyavahitottarajāyamānavighnadhvaṃsatvāvacchinnaṃ prati maṅgalatvena maṅgalasya kāraṇatvam, vināyakastavapāṭhāvyavahitottarajāyamānabighnadhvaṃsatvāvacchinnaṃ prati vināyakastavapāṭhatvena vināyakastavapāṭhasya kāraṇatvamityevaṃ kāryakāraṇabhāvābhyupagame vyabhicārābhāvāt | uktadiśāvadhṛte ca vighnadhvaṃsaṃ prati maṅgalasya kāraṇatve pratibandhakābhāvavidhayā samāptiṃ
prati kāraṇabhūtasya vighnadhvaṃsasya kāraṇatvāt maṅgalaṃ samāptiprayojakamityabhisandhāya
śāstrakārā granthādau maṅgalamāracayantīti | buddhipratibhādikāraṇakalāpasahakṛtaśca
2.1-2.8
vighnadhvaṃsaḥ samāptirūpaphalopadhānabhāg bhavatīti buddhipratibhādikāraṇavaikalye samāptirūpaphalopadhānābhāve'pi nānvayavyabhicāraḥ | yadyapi svataḥsiddhavighnavirahavatkartṛkagranthasamāptervighnadhvaṃsaṃ vināpi bhāvena samāptitvāvacchinnaṃ prati vighnadhvaṃsatvena vighnadhvaṃsasya kāraṇatvaṃ na sambhavati, tathāpi samāptiṃ prati vighnasaṃsargābhāvatvena vighnadhvaṃsasya kāraṇatvaṃ nirvahati, anyatrāpi pratibandhakadhvaṃsaprāgabhāvātyantābhāvānāṃ pratibandhakasaṃsargābhāvatvena tritayānugatena kāraṇatvamāmananti dhīrāḥ
vastutaḥ kāryānutpādaprayojakasamvandhaviśeṣeṇa pratibandhakavatyapi pratibandhakātyantāyasya deve parābhaktiryathā deve tathā gurau
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ
yat karoṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat
yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam
pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsacchalajātinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniḥśreyasādhigama iti
tattvānubhūtiḥ prameti
tattvetyatattvadhiyāṃ tarkasaṃśayaviparyāsānāṃ nirāsaḥ
anubhūtiriti smṛteḥ
avyāpteradhikavyāpteralakṣaṇamapūrvadṛk
yathārthānubhavo mānamanapekṣatayeṣyate || [ 4. 1 ] iti
sā nityā'nityā ca, āśrayabhedāt
tatra nityāyā āśrayaḥ pramāṇam | asūtrayacca 'āptaprāmāṇyāt' (nyā. sū.
2-1-68 ) iti | abhāṣyayacca—āptānāṃ pramāṇatā sākṣātkṛtadharmatā
(vā. bhā. 2-1-68) iti | anityāyāḥ punaḥ pramāthāḥ sādhakatamaṃ pramāṇam,
anityāyā iti viṣayakriyāsūcanam, pramāyā iti cchidādīnāṃ vyudāsaḥ,
2.1-2.9
sādhaketyasādhakān ākāśādīnāṃ vyudāsaḥ, tamamiti pramātṛprameyayoḥ | iti
mitiḥ samyak paricchittistadvattā ca pramātṛtā
tadyogovyavacchedaḥ prāmāṇyaṃ gautame mate|| [4.5] iti
taccaturvidhaṃ, parisaṃkhyānāt | tatra indriyajapramāsādhakatamaṃ pratyakṣam,
indriyajeti liṅgādīnāṃ nirāśaḥ| prameti sukhādisādhanānāmābhāsānāṃ ca,
sādhaketi abuddhirūpakaraṇalābhāya, tamamityakaraṇasya nirāśaḥ, tadetat yogyayogisādhāraṇam, laukikamātrasya tu śāstre'dhikārāditi, sākṣātkāriṇī
pramā pratyakṣaphalamiti
liṅgaparāmarśo'numānamiti | liṃgeti sādṛśyaparāmarśasya pratyabhijñānasya
liṅgābhāsaparāmarśasya ca nirāsaḥ, parāmarśa iti dvitīyaliṅgadarśanasya tataḥ
smṛteśca nirāsaḥ| liṅgantu nirupādhisādhyasambandhaśāli | nirupādhīti
maitratanayatvādīnāṃ nirāsaḥ, sādhyasambandhaśālīti sādhyarahitānāṃ dharmāṇāṃ
nirupādhīnāṃ nirāśaḥ, anumitirasya phalamiti
anye paraprayuktānāṃ vyāptīnāmupajīvakāḥ
tairadṛṣṭairapi naiveṣṭā vyāpakāṃśāvadhāraṇā|| iti
upamānapramāṇaṃ lakṣayatiakṛtasamayasaṃjñāsmaraṇasahāyaṃ tatsamabhivyāhṛtavākyārthapratyabhijñānapratyakṣamupamānam | akṛtasamayeti kṛtasamayānāṃ tathāvidhapratyakṣanirāsaḥ, saṃjñāsmaraṇeti
vismṛtopalabdhasaṃjñānāṃ tathāvidhapratyakṣanirāsaḥ | tatsamabhivyāhṛtavākyārtheti
kevalasaṃjñāsmṛtimatāṃ vyudāsaḥ | pratyabhijñeti tathāvidhasmaraṇamātravyudāsaḥ
pratyakṣamiti punarvākyādeva pratyabhijñānasya nirāsaḥ | ubhābhyāmanusaṃdhānanirāsaḥ
vākyārthastu kvacitsādharmyaṃ, kvacidvaidharmyamiti nāvyāsriḥ | asya phalaṃ
samayaparicchittiḥ
2.1-2.10
sambandhena nīlaprakārakaghaṭaviśeṣyakānvayabodhalakṣaṇaṃ śābdabodhaṃ na janayati, kintu
svantanīlapadasamabhivyāhṛtasvantaghaṭapadameva nīlo ghaṭa ityevaṃ rūpaṃ niruktaśābdabodhajanakamiti, sākāṃkṣapadasamudāyo vākyam, tajjanyā yā pramā tasyāḥ sādhakatamaḥ
prācāṃ mate jñāyamānaṃ padaṃ navyamate padajñānaṃ śabdapramāṇamityarthaḥ
- atra padapadārthayoḥ sambandho vṛttiḥ| saca śaktilakṣaṇābhedena dvividhaḥ, vyañjanāsthale'numānameva bhavati iti| na vyaṃjanāvṛttirakṣapādānumatā, śaktiśca ayamasmāt
padādboddhavya iti, idaṃ padamamumarthaṃ bodhayatviti saṅketa īśvarecchārūpaḥ
śaktam padam, taccaturvidham, rūḍhaṃ yaugikaṃ yogarūḍhaṃ yaugikarūḍhamiti bhedāt, tatra
samudāyaśaktiḥ rūḍhiḥ, tayārthabodhakaṃ rūḍhaṃ ghaṭakalasādipadam| avayavaśaktiryogaḥ,
tayā'rthabodhakaṃ yaugikam, yathā pācakapāṭhakādipadam| yatra samudāyaśaktipratipādye'rthe'vayavaśaktyarthasyāpi bhānaṃ tadyogarūḍham, yathā paṅkajapadam, tasya samudāyaśaktipratipādye padmarūpārthe'vayavaśaktipratipādyasya paṅkajanikarturapyanvayaḥ paṅkajanikartṛ padmeti
tata upasthitiḥ| yasya samudāyaśaktiranyasminnarthe tadanyasmiṃścāvayavaśaktiḥ, kadācit
samudāyaśaktyupasthāpitārthasya bhānaṃ kadācidavayavaśaktyupasthāpitārthasyetyevaṃ pṛthageva
bhānam, tadyaugikarūḍham, yathā udbhidādipadam| samudāyaśaktyodbhidapadenodbhinnāmakasya
yāgasya bodhaḥ, ūrddhvaṃ bhitvā jātasya vṛkṣagulmāderavayavaśaktyā tena padena bodhaḥ
śakyasambandho lakṣaṇā| yatrānvayānupapattistātparyānupapattirvā pratisandhīyate, tatra
2.1-2.11
lakṣaṇayā'nvayabodhaḥ| lakṣaṇayā'rthopasthāpakaṃ padaṃ lākṣaṇikam, lākṣaṇikaṃ padaṃ nānubhāvakam, tadarthānvayabodhe śaktaṃ padāntaraṃ kāraṇamityeke| tadapare na manyante| yatra
kumatiḥ paśurityādavāvekamapi śaktaṃ padaṃ nāsti tatrānvayabodho lakṣaṇayaiveti, jahatsvārthā'jahatsvārthā nirūḍhā''dhuniketyevaṃ lakṣaṇā caturvidhā| lakṣitalakṣaṇā'pyasti dvirephādvikapadatastayaivānvayabodhāt, uktañcajahatsvārthā'jahatsvārthā nirūḍhādhunikī tathā
lakṣaṇā vividhāstābhirlakṣakaṃ syādanekadhā
iti| padajñānaṃ karaṇam, vṛttyā padajanyapadārthopasthitirvyāpāraḥ, śābdabodhaḥ phalamiti siddhāntaḥ| abhedānvayabodhaśca virūpopasthitayoreveti vyutpattiḥ, abhedānvaya thale
viśeṣyaviśeṣaṇavācakapadayoḥ samānavacanakatvamiti niyamaḥ| vedāḥ pramāṇamityādyanurodhena yatra viśeṣyavācakapadottaravibhaktitātparyyaviṣayasaṃkhyāviruddhasaṃkhyāyā viśeṣaṇavācakapadottaravibhaktyā'vivakṣitatvam, tatra viśeṣyaviśeṣaṇavācakapadayoḥ samānasūtre pramāṇāntaramuddiṣṭasya prameyapadārthasya lakṣaṇamupadarśayati—
pramāṇaviṣayaḥ prameyam | mumukṣūn prati yanmithyājñāyamānaṃ sākṣādanukūlapratikūlayo rāgadve ṣahetuḥ tat prameyamityekam | samyag jñāyamānaṃ yat
sākṣāt saṃsārabījaṃ nikṛntati tad dvitīyam | tacca dvādaśavidham parisaṃkhyānāt
tatra jñānādyadhikaraṇamātmā | jñāneti guṇāntarādhikaraṇānāṃ pṛthivyādīnāṃ
nirāsaḥ | ādīti lakṣaṇāntarasūcanam | adhikaraṇamiti jñānasya vyudāsaḥ
jñānasamavāyikāraṇamiti na kartavyam īśvarāvyāpakatvāt
2.1-2.12
ātmaśarīrendriyārthabuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāstu prameyam
nyā. sū. 1. 1. 6
dvitīya śarīralakṣaṇaṃ prameyatattvaṃ lakṣayati—
prayatnavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇakriyāśrayaḥ śarīranirapekṣo'ntyāvayavi
śarīram| prayatnavadātmeti adṛṣṭavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇakriyāsādhāraṇyāddahanapavanādīnāṃ nirāsaḥ| kriyāśraya iti prayatnavadātmeśvaraparamāṇvādisaṃyogāsamavāyikāraṇakriyāsaṃyogādhārāṇāṃ dvyaṇukādīnāṃ nirāsaḥ| śarīranirapekṣa iti prāṇarūpavāyornirāsaḥ| antyāvayavīti karacaraṇādīnām, so'yaṃ
ceṣṭāśraya ityasyārthaḥ, sarvendriyādhiṣṭhānaṃ śarīramiti dvitīyam| sarvendriyeti
ekaikādhiṣṭhānagolakādinirāsaḥ| adhiṣṭhānamiti sarvendriyanivṛttyartham, so'yamindriyāśraya ityasyārthaḥ, yamantyāvayavinamāśrito'rthān bhuṅkte tacca śarīramiti tṛtīyam| antyeti karacaraṇādīnāṃ vyudāsaḥ| avayavinamiti matinirāsaḥ| arthān bhuṅkte iti ghaṭādīnāṃ paramāṇvantānāṃ nirāsaḥ| so'yamarthāśraya ityasyārthaḥ
ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīram| nyā. sū. 1. 1. 11
indriyātmakaṃ tṛtīyaṃ prameyatattvaṃ lakṣayati—
śarīrasaṃyuktaṃ sākṣātkāripramāsādhanamatīndriyamindriyam | śarīrasaṃyuktamiti indriyasaṃyogādīnāmatīndriyāṇāṃ pramāsādhanānāṃ nirāsaḥ | pramāsādhanamiti śarīrasaṃyogādīnāmatīndriyāṇāṃ ca paramāṇvādīnāṃ viṣayāśrayāṇāṃ
nirāsaḥ
pratītiviṣayatayā bhogasādhanamarthaḥ| pratītiviṣayatayeti śarīrendriyādīnāṃ
2.1-2.13
nirāsaḥ| bhogasādhanamityātmanaḥ| arthaprakāśo buddhiḥ| artheti nirviṣayabuddhitvādimatanirāsaḥ| prakāśa ityapratītirūpanirākaraṇam| sarvātmaviśeṣaguṇasādhanaṃ manaḥ| pravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāṇāṃ tu sugamāni śāstre
lakṣaṇāni, yadyapi prameyāntaramasti tathāpyetāvadevoktam, apavargopayogāt
tatra ca dravyaṃ pṛthivyādi navadhā, samānatantraparisaṃkhyānāt | tatra
gandhavatī pṛthivī, svabhāvato dravā āpaḥ, auṣṇyavattejaḥ, arūpasparśavān
vāyuḥ, śabdaguṇaḥ ākāśaḥ, parāparavyatikarānumeyaḥ kālaḥ, parāparavyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ dik| ātmamanasostu lakṣaṇamuktameva, evaṃ navadravyāṇi
caturviṃśatirguṇāḥ, tatraiva parisaṃkhyānāt | tatra cakṣurgrāhya evārtho
rūpam | rasanagrāhya evārthorasaḥ | ghrāṇagrāhyaevārtho gandhaḥ, sparśanagrāhyo'rthaḥ
sparśaḥ | yadviśiṣṭe dravye ekamityādivyavahāraḥ sā saṃkhyā | yadviśiṣṭe
dravye dīrghamityādivyavahārastat parimāṇam | yadviśiṣṭe dravye pṛthagityādivyavahārastat pṛthaktvam | karmavirodhī guṇaḥ saṃyogaḥ | saṃyogavirodhī guṇovibhāgaḥ | yadviśiṣṭe dravye paramaparamiti vyavahāraste paratvāparatve
āhlādaḥ sukham | pīḍā dukham | anurāga icchā | asahiṣṇutā dveṣaḥ
utsāhaḥ prayatnaḥ | patanāsamavāyikāraṇaṃ gurutvam | syandanāsamavāyikāraṇaṃ
dravatvam | yadviśiṣṭe snigdhamiti vyavahāraḥ sa snehaḥ | yad dvitīyāvasthāsamaveta utpannaḥ tasya tadavasthāpādako guṇaḥ saṃskāraḥ | śrutyādivihitānuṣṭhānasādhyaḥ puruṣaguṇo dharmaḥ | śrutyādiniṣiddhānuṣṭhānasādhyaḥ puruṣaguṇo'dharmaḥ
śrotragrāhyo'rthaḥ śabda iti
2.1-2.14
pravṛttinimittattvam | guṇānāṃ caturviṃśatisaṃkhyaktve pramāṇamāha-tatraiva parisaṃkhyānāditi, vaiśeṣikadarśana eva rūparasagandhasparśāḥ saṃkhyāḥ parimāṇāni pṛthaktvaṃ saṃyogavibhāgau paratvāparatve buddhayaḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnāśca guṇāḥ' iti sūtreṇa
caturviṃśasaṃkhyakatayā parigaṇanāt, sūtre cakāreṇa gurutvadravatvasnehasaṃskāradharmādharma
saptānāṃśabdānāṃgrahaṇam | tatra rūparasagandhasparśasnehasāṃsiddhikadravatvabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmaśabdāḥ viśeṣaguṇāḥ, anye sāmānyaguṇāḥ, bhāvanānyo yo
vāyuvṛttittisparśāvṛttitvarmasamavāyī tadanyatve sati gurutvajaladravatvānyaguṇatvaṃ
viśeṣaguṇatvaṃ tadanyaguṇatvaṃ sāmānyaguṇatvamitibaudhyam
tatra caturviṃśatiguṇeṣu madhye, rūpaṃ lakṣayatiḥ - cakṣurgrāhyaevārtho rūpamiti | dravya
guṇakarmaṇāṃ pāribhāṣikārthapadavyapadeśyatvam, evakāraścakṣurminnendriyagrāhyatvavyavacchedakaḥ, tathā ca cakṣurbhinnendriyajanyapratyakṣāviṣayatvesati cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayaguṇatvaṃ rūpatvamityarthaḥ | cakṣustvagindriyobhayagrāhyeṣu saṃyogavibhādiguṇeṣu cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayaguṇatvasattvādativyāptivāraṇāya cakṣurbhinnendriyajanyapratyakṣāviṣayatve
satīti | atra yenendriyeṇa yadgṛhyate tadgatā jātistadbhāvaśca tenendriyeṇa gṛhyata
iti niyamādrū pa Harpertvadāijātirūpāthabhāveṣu cātivyāptivāraṇāya guṇatvaniveśaḥ
rasaṃ lakṣayati - rasanagrāhya evārtho rasa iti, guṇe rasamātrasya pratyakṣaṃ rasanendriyeṇa
nānyaguṇasyetyevakāro'rthapadānantaraṃ yo jyo'nyathā tadupādānaprayojanaṃ nāsti, tathā ca
2.1-2.15
rasanendrijanyapratyakṣaviṣayaguṇatvaṃ rasatvamityarthaḥ | evaṃ gandhalakṣaṇe'pīti
gandhalakṣaṇamupadaśaṃyati - ghrāṇagrāhya evārtho gandha iti, ghrāṇendriyajanyapratyakṣaviṣayaguṇatvaṃ gandhatvamityarthaḥ
sparśaṃ lakṣayati - sparśanagrāhyo'rthaḥ sparśaṃ iti, atrānyavyavacchedaphalakamevakāropādānamāvaśyakam tathā ca sparśanendriyabhinnendrijanyapratyakṣāviṣayatve sati
sparśanendriyajanyapratyakṣaviṣayaguṇatvaṃ sparśatvamityarthaḥ | satyantopādānādvīndriyagrāhyeṣu saṃyogādiṣu nātivyāptiḥ | saṃkhyāṃ lakṣayati-yadviśiṣṭe dravye ekamityādivyabahāraḥ sā saṃkhyā iti, ādipadād dvau trayaityādīnāṃgrahaḥ | ekatvadvitvādiviśiṣṭe dravye ekamityādivyavahāraḥ sā saṃkhyā iti, ādipadād dvau trayaityādīnāṃ grahaḥ | ekatvadvitvādiviśiṣṭe dravye ekadvavyādivyavahāro bhavatīti ekatvadvitvādyaḥ saṃkhyā | saṃkhyā | ekatva-dvitvādivyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ saṃkhyeti
paryavasitaṃ lakṣaṇam
parimāṇaṃ lakṣayati-yadidriśiṣṭe dravye dīrghamityādivyavahāraḥ tat parimāṇam
iti, ādipadādhrasvamaṇu mahadityasya grahaṇam, atrāpi dīrghahrasvādiparimitivyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ parimāṇamiti lakṣaṇamavaseyam
pṛthaktvaṃ lakṣayati-yadviśiṣṭe dravye pṛthagityādivyavahāraḥ tat pṛthaktvam,
pṛthaktvaguṇaviśiṣṭe dravye'yamasmāt pṛthagityādivyavahāro bhavati tat pṛthaktvam
2.1-2.16
pṛthagvyavahārāsādhāraṇakāraṇatvaṃ pṛthaktvamityarthaḥ | dvitvādiparārdhaparyantasaṃkhyā dvipṛthaktvādiparārddhaparyantaṃ pṛthaktvañcāpekṣābuddhijanyaṃ, paryāptisambandhena vyāsajyavṛttitvañca teṣām | apekṣābuddhiścāyameko'yameka ityākārikā'nekaikatvaprakārikā,
tannāśād dvitvādisaṃkhyānāṃ dvipṛthaktvādīnāṃ ca nāśa iti bodhyam
saṃyogaṃ lakṣayati-karmavirodhī guṇaḥ saṃyoga iti, prathamakṣaṇe karma, tato dvitīyakṣaṇe
vibhāgaḥ, tatastṛtīyakṣaṇe pūrvasaṃyoganāśaḥ, tataścaturthakṣaṇe uttaradeśasaṃyogaḥ, tataḥ pañcamakṣaṇe karmanāśa ityevamuttarasaṃyogāt karmanāśo bhavatīti karmanāśakatvāt saṃyogaḥ karmavirodhīti lakṣaṇasamanvayaḥ | saṃyuktavyavahārāsādhāraṇakāraṇatvaṃ saṃyogatvamityapi
lakṣaṇaṃ bodhyam
vibhāgaṃ lakṣayati-saṃyogavirodhī guṇo vibhāgaḥ iti | pūrvasaṃyoganāśakatvena
saṃyogavirodhī guṇa iti lakṣaṇasamanvayaḥ | saṃyogavibhāgau cāvyāpyavṛttinau, avyāpyavṛttitvañca svasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvam | yatra yadavacchedena saṃyogavibhāgau vartete tatra tadanyāvacchedena tadabhāvāvapi vartete ityevamavyāpyavṛttitvaṃ tayoḥ,
vibhaktavyavahārāsādhāraṇa-kāraṇatvaṃ vibhāgatvamityapi lakṣaṇam
paratvāparatve lakṣayati-yadviśiṣṭe dravye paramaparamiti vyavahāraḥ te paratvāparatve
iti | spaṣṭam | 'idamasmātparamidamasmādaparamiti vyavahārāsādhāraṇakāraṇe paratvāparatve ityapi lakṣaṇam | te ca daiśike kālike ca, daiśikaparatvāparatvayordikipaṇḍasaṃyogo'samavāyikāraṇam, adhikataramūrttasaṃyogāntaritatvajñānalakṣaṇā'pekṣābuddhiḥ
2.1-2.17
paratvasya, alpataramūrttasaṃyogāntaritatvajñānalakṣaṇā'pekṣābuddhiraparatvasya ca nimittakāraṇam| tunnāśācca tayornāśaḥ, kālikaparatvāparatvayoḥ kālapiṇḍasaṃyogo'samavāyikāraṇam | bahutarasūryyaparispandāntaritajanyatvajñānalakṣaṇāpekṣābuddhiḥ kālikaparatvasya nimittakāraṇam, alpatarasūryyaparispandāntaritajanyatvajñānalakṣaṇāpekṣābuddhiḥ
kālikoparatvasya nimittakāraṇaṃ, tannāśāttannāśa ityatra vivekaḥ
buddhilakṣaṇaṃ mūle truṭitam | tacca sarvavyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ buddhirityevaṃ
rūpaṃ jñeyam
sukhaṃ lakṣayati-āhlādaḥ sukhamiti, anyecchānadhīnecchāviṣayaḥ sukham,
sukhecchā phalecchārūpā tatra phalajñānameva kāraṇamiti bhavati sukhecchā anyecchānadhīnecchā tadviṣayaḥ sukhamiti lakṣaṇasamanvayaḥ
duḥkhaṃ lakṣayati-pīḍā duḥkhamiti | anyadveṣānadhīnadveṣaviṣayo duḥkham, duḥkhasvarūpe jñāte idaṃ me na bhavatvitidveṣastadviṣayo duḥkhaṃ bhavati na tatrānyadveṣaḥ kāraṇam,
kintu duḥkhajñānādeva duḥkhamme na bhavatviti anyadveṣānadhīnadveṣaviṣayo duḥkhamiti
lakṣaṇasamanvayaḥ
icchāṃ lakṣayati-anurāga iccheti, idaṃ me bhavatvityevaṃvidhecchā'nurāgaḥ, sā ca
phalecchopāyecchābhedena dvividhā, tatra phalecchāmprati phalajñānaṃ kāraṇam | upāyecchāmprati iṣṭasādhanatājñānaṃ mamedamiṣṭasādhanamityākārakaṃ kāraṇam | cikīrṣārūpā'hamidaṃ kuryāmityākārakecchārūpopāyecchāmprati idamamama kṛtisādhyamityākārakaṃ kṛtisādhyatājñānamapi kāraṇamiti vivekaḥ
dveṣaṃ nirūpayati-asahiṣṇutā dveṣa iti, idamme mā bhavatu idaṃ soḍhuṃ na mayā
2.1-2.18
śakyate ityevamākārā'sahiṣṇutā dveṣaḥ | sa ca dvividhaḥ phaladveṣaḥ, upāyadveṣaśca;
phaladveṣe phalajñānaṃ kāraṇam | upāyadveṣe dviṣṭasādhanatājñānaṃ kāraṇamiti
prayatnaṃ lakṣayati-utsāhaḥ prayatna iti, śarīrendriyādigatakriyāviśeṣalakṣaṇaceṣṭājanaka ātmano vyāpāra utsāhaḥ ahamidaṃ kartu mutsahe ityādidhīviṣayaḥ | sa prayatnaḥ
pravṛttinivṛttijīvanayoniyatnabhedena trividhaḥ | tatra jīvanayoniyatna uktajñānāviṣayo'tīndriyo'pi prāṇakriyayā'numeyaḥ pravṛttinivṛttī coktapratyayaviṣayau, tatra pravṛttāviṣṭasādhanatājñānaṃ kṛtisādhyatājñānaṃ cikīrṣopādānapratyakṣañca kāraṇam | nivṛttau dviṣṭasādhanatājñānaṃ dveṣaśca kāraṇam, jīvanayoniyatne ca jīvanādṛṣṭaviśeṣaḥ kāraṇamiti
gurutvaṃ lakṣayati patanasamavāyikāraṇaṃ gurutvam iti, dvitīyapatanādau vegasyāsamavāyikāraṇatvāt tatrātivyāptivāraṇāya patane ādyeti viśeṣaṇaṃ deyam | tenādyapatanasamavāyikāraṇatvaṃ gurutvasya lakṣaṇaṃ paryavasitam
brāhmaṇaṃ na hanyāt, surāṃ na pibediti śrutyādiniṣiddho yo brāhmaṇahananasurāpānādistadanuṣṭhānasādhyastatkaraṇājanyaḥ puruṣaguṇastatkartṛpuruṣasamavetaguṇo'dharma iti lakṣaṇasamanvayaḥ | tatsiddhirdharmasiddhivadavaseyā
śabdaṃ lakṣayati-śrotragrāhyo'rthaḥ śabda iti. śrotrendriyajanyapratyakṣaviṣayo guṇaḥ
śabda ityarthaḥ
karmaṇa utkṣepaṇāpakṣepaṇākuñcanaprasāraṇagamanāni pañca viśeṣā ūrdhvādhodeśādisaṃbandhibhedakṛtāḥ natu svarūpabailakṣaṇyaṃ teṣāmiti talakṣaṇāni na darśitāni | yadyapi
sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ lakṣaṇāni bhāṣitāni, tathāpi teṣāṃ pramāṇasiddhatvopadarśanāya
2.1-2.19
bhāṣantā, sāmānyaṃ sadādipratyayahetusattvādikam, viśeṣā vyāvṛttibuddhihetavaḥ, samavāya
iheti pratyayaheturiti gatārthāni caitānīti| upasaṃharati ete ṣaṭpadārthā hyuktāḥ samāsataḥ
iti, vyāsataratu eṣāmanantabhedā ityāha anantāntargaṇikabhedena tu anantāḥ, tatra
yuktyā pratipattavyā iti, anantāvāntarbhedena punaḥ anantasaṃkhyāḥ teṣu ṣaṭsu padārtheṣu
yuktito jñātavyā ityarthaḥ, tadyathā navavidheṣu dravyeṣu pṛthivī nityānityabhedena dvividhā,
paramāṇurūpā pṛthivī nityā, dvyaṇukādirūpā'nityā, sāpi śarīrendriyaviṣayabhedena
trividheti | evaṃ jalatejovāyūnāṃ bhedāḥ, ākāśasya śrotrendriyaikahapatvepi puruṣabhedenānekarūpatvam, karṇaśaṣkulyavacchinnākāśasya śrotratayā karṇaśaṣkulīrūpasyopādheranekavidhatvāt , kālasya nityaikarūpatve'pi upādhibhedena kṣaṇalavadaṇḍamuhūrttapraharadinarātripakṣamāsarttuvarṣayugādibhedenānekavidhatvam | diśasvarūpata ekatve'pi prācīpratīcyudīcyavācyādi bhedenānekavidhatvam | ātmano jīveśvarabhedena dvaividhyam | tatra
jīvasya manuṣyatiryaksurāsuranarakagatibhedena bandhamuktādibhedenānekavidhatvam
manasastu puruṣabhedenānantatvam
caturviṃśatisaṃkhyākānāṃ rūpādiguṇānāmapi pratyekamanekavidhatvam, tatra rūpasya
śuklanīlapītaraktaharita kapiśacitrabhedena saptavidhatvam | rasasya tu madhurāmlakaṭṭakaṣāyatiktalavaṇabhedena ṣaḍvidhatvam | gandhasya sugandhadurgandhabhedena dvividhatvam | sparśasya
śītoṣṇānuṣṇāśītabhedena trividhatvam | evaṃ rūparasagandhasparśānāṃ pākajāpākajabhedena
2.1-2.20
dvaividhyam | saṃkhyā nityānityabhedena dvividhā, nityadravyagataikatvasaṃkhyā nityā,
tadanyā dvitvādisaṃkhyā parārddhaparyyantā'nityāpekṣābuddhijanyā | parimāṇaṃ mahaddīrghahrasvāṇubhedena caturvidham, teṣāṃ ca paramamadhyamabhedena dvaividhyam, pṛthaktvasya saṃkhyāvadvityānityabhedena tadavāntarānityadvipṛthaktvatvādivarāddhaṃ pṛthaktva| dibhedemānekavidhatvam
saṃyogasyānyatarakarmajobhayakarmajasaṃyogajasaṃyogabhedena traividhyam, vibhāgasyānyatarakarmajobhayakarmajavibhāgajavibhāgabhedena traividhyam paratvāparatvayośca daiśikakālikabhedena dvirūpatvāparatvādibhedenānekavidhatvam, buddheścānubhavasmaraṇabhedena dvaividhyam,
tatrānubhavasya pratyakṣānumityupamiti śābdabhedena caturvidhatvam | tatra pratyakṣasya
laukikālaukikabhedena dvaividhyam | tatra laukikasya ṣaḍvidhalaukikasannikarṣajanyatvena ṣaḍvidhatvam | alaukikasyālaukikatrividhasannikarṣajanyatvena
trividhatvam | evaṃ savikalpakanirvikalpabhedena pratyakṣasya dvaividhyam | tathā
jñānasya pramā'pramābhedena dvaividhyam | tatrāpramāyāḥ saṃśayaviparyayabhedena dvaividhyam
tathā savikalpakajñānasya pratyakṣaparokṣānyatararūpasya viśiṣṭabuddhivaiśiṣṭavaiśiṣṭyabuddhyupalakṣitavaiśiṣṭyabuddhisamūha|lambanabuddhayekatradvayamitibuddhyādibhedenānekavidhatvam
sukhaduḥkhayośca nimittabhedena tattattāratamyabhedena cānekavidhatvam | icchādveṣaprayatnānāṃ
2.1-2.21
bhedāḥ pūrvamevoktāḥ| gurutvasyāpakarṣātkarṣabhedena dvaividhyam | dravatvasya ca sāṃsiddhikanaimittikabhedena dvaividhyam | prakarṣāpakarṣataratamādibhedena snehasyānekavidhatvam
saṃskārasya vegabhāvanāsthitasthāpakabhedhena trividhatvam | dharmādharmayośca vihitaniṣiddhakarmarūpanimittabhedenānekavidhatvam | śabdasya kakārādivarṇadhvanyādibhedenānekavidhatvam, tatra vegasya karmajavegajabhedena dvaividhyam, karmaṇaścotkṣepaṇa| pakṣepaṇākuñcanaprasāraṇāgamanabhedena bhramarecnasandanordhvajvalanatiryaggamanabhedena cānekavidhatvam,
sāmānyasya parasāmānyāparasāmānyaparāparasāmānyabhedena trividhatvam, vyāvartakasvabhāvānāṃ viśeṣāṇāṃ ca nityadravyarūpāśrayavaicitryādvaicitryam, samavāyasyaikatvamevetyevamavāntarabhedānāṃ lakṣaṇabhedā ūhanīyā iti
ropyayormithyātvatadabhāvayoḥ smaraṇāt prapañco mithyā na vetisaṃśaya upajāyate,
evaṃ mīmāṃsaka-naiyāyikayorvādiprativādinośśabdo nityeā na vetyādivipratipattivākyānnityatvānityatvayoḥ smaraṇācchabdo nityo na veti saṃśayo bhavatīti
uktārthe sūtrakārasya bhagavato maharṣergautamasya saṃvādamupadarśayati tadetadāha kāraṇatvena
sūtrakāra iti, tat sūtrañca :‘samānānekadharmmopapattervipratipatterupalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśca viśeṣāpekṣo
vimarśaḥ saṃśayaḥ iti | saṃśaya iti lakṣyanirdeśaḥ, vimarśa ityatra viśabdo virodhārthaḥ,
mṛśirjñānārthaḥ, atra saṃśaya iti ekasmin dharmiṇīti pūraṇīyam , tenaikasmin dharmiṇi
virodhena bhāvābhāvaprakārakajñānaṃ saṃśayaḥ | tatra kāraṇamukhena viśeṣalakṣaṇānyāha
2.1-2.22
samānetyādi, upapattirjñānam, tathāca samānasya viruddhakoṭikvayasya upapattirjñānam,
tathā ca samānasya viruddhakoṭikvayasādhāraṇadharmasya jñānādityarthaḥ, anekadharmo'sādhāraṇadharmaḥ tajjñānādityarthaḥ | sādhāraṇadharmavaddharmijñānajanyo'sādhāraṇadharmavaddharmijñānajanyaścetyarthaḥ | vipratipattirviruddhakoṭikvayopasthāpakaḥ śabdaḥ tasmādityarthaḥ,
yadyapi śabdasya na saṃśāyakatvam, tathāpi śabdātkoṭikvayopasthitau mānasaḥ
saṃśaya itivadanti iti | evaṃ dṛṣṭādyupalabdhyanupalabdhyavyavasthātaḥ saṃśayopapādanaṃ
kṛtaṃ tato'vadhāryam | satpratipakṣasthale sādhyavyāpyavattāparāmarśātsādhyābhāvavyāpyavattāparāmarśābhyāṃ saṃśayātmikāmanumiti svīkurvan ratnakośakāro'parokṣavat
parokṣajñānamapi saṃśayātmakamabhyupaiti, parokṣajñānaṃ nirṇayātmakameveti niyamaṃ
nābhyupaiti, tanmate vipratipattivākyāt saṃśayo bhavatyeveti bodhyam
kramaprāptaṃ prayojanaṃ lakṣayati :
“yamarthamadhikṛtya pravarttate tat prayojanamiti (a0 1|sū024) sugamaṃ sūtram |”
idaṃ ca vyākhyātaṃ vṛttāvittham adhikṛtya uddiśya, tathā ca pravṛttihetutvecchāviṣayatvaṃ tattvam, viṣayatvaṃ sādhyatvārūyaviṣayatāviśeṣaḥ,tena sukhatvādivāraṇam,
pravṛttihetutvamitsvarūpakathanam, takṣakacūḍāmaṇisumervādiprāptivārakaṃ taditi kecit,
atra ca nirupādhīcchāviṣayatvāt sukhaduḥkhābhāvayormukhyaṃ prayojanatvam, tadupāyasya
tadicchādhīnecchāviṣayatvādgauṇaṃ prayojanatvamiti | kramaprāptaṃ dṛṣṭāntaṃ lakṣayati :
2.1-2.23
“vyāptigrahaṇaviṣayo dṛṣṭāntaḥ, sa dvividhaḥ sādharmyavaidharmyābhyām, sādhanadharmaprayuktasādhyadharmavān dharmī sādharmyadṛṣṭāntaḥ, sādhyadharmanivṛttiprayuktasādhanadharmanivṛttimān vaidharmyadṛṣṭāntaḥ, etenaivādṛṣṭāntāḥ tadābhāsāśca nirākṛtāḥ”
"prāmāṇiko'yamitikṛtvā'bhyupagato'rthaḥ siddhāntaḥ | sa caturvidha- parisaṃkhyānāt, tatra vacanato dvividhaḥ, sarvatantrābhyupagato vacanataḥ sarvatantrasiddhānta ityekaḥ
niyatanantrābhyupagato vacanataḥ pratitantrasiddhānta iti dvitīyaḥ | arthato'pi dve dhā,
tantrānumeyānuṣaktasiddhiradhikaraṇasiddhāntaḥ | paratantroktaḥ svatantre cāniṣiddho'bhyupagamasiddhāntaḥ"
"nāntarīyakapratipādakavākyaikadeśā avayavāḥ | te pañca parisaṅkhyānāt
tatra sādhyanirdeśaḥ pratijñeti sugamaṃ sūtram | sādhanatvābhivyañjaka vibhaktyantaṃ liṅgavacanaṃ
hetuḥ | dhūma ityādirūpasya nirākaraṇāya prathamaṃ padam, vyāptivacanasya hetutvanirākaraṇāya dvitīyaṃ padam, sa dvividhaḥ sādharmyavaidharmyābhyām, viśiṣṭamanvayiliṅgavacanaṃ
sādharmyahetuḥ | viśiṣṭaṃ kevalavyatirekiliṅgavacanaṃ vaidharmyahetuḥ | vyāptipradarśanapurassaraṃ
samyagdṛṣṭāntavacanamudāharaṇam | vyāptipradarśaneti anupradarśitavyāptikasya ghaṭavaditi
dṛṣṭāntamātrasya nirāsaḥ | tadapi dvividhaṃ dṛṣṭāntabhedāt, sa coktaḥ | dharmiṇiliṅgopasaṃhāra upanayaḥ | sādhyopasaṃhāro nigamanam |"
tarkanirṇayayoḥ krameṇa lakṣaṇe āhaḥ -
“vyāpyāṅgīkāre'niṣṭavyāpakaprasañjanaṃ tarkaḥ| parīkṣāsādhyamarthāvadhāraṇaṃ
nirṇayaḥ
nabāthā, yathā yadi ghaṭatvaṃ ghaṭajanyatvavyāpyaṃ syāt kapālasamavetatvavyāpyaṃ na syāt
2.1-2.24
tadanyabādhitārthaprasaṃgastu dhūmo yadi vahnivyabhicārī syāt vahnijanyo na syādityādiḥ
prathamopasthitatvotsargavinigamanāvirahalāghavagauravādikaṃ tu prasaṅgānātmakakatvānna
tarkaḥ, kintu pramāṇasahakāritvarūpasādharmyāttathāvyavahāra iti saṃkṣepaḥ' iti | nirṇayaṃ
lakṣayati parīkṣāsādhyamiti paramatanirākaraṇapūrvakaṃ svamatasthāpanaṃ parīkṣā, tayā
sādhyam, ekadharmigatayorvādiprativādyabhimatayoḥ parasparaviruddhadharmayoḥ saṃśayapurassaramekasya dharmasya dūṣaṇagaṇopanipātena nirākaraṇaṃ vidhāya svābhimatasya dharmasya
parāpāditadūṣaṇonmūlanena nirduṣṭatāpaddhatimānoyatasyārthasya yadavadhāraṇaṃ tadbhāvāprakārakatve sati tatprakārakaṃ jñānaṃ tannirṇaya ityarthaḥ | etacca lakṣaṇaṃ jalpavitaṇḍākathāntaramāśrityārthāvadhāraṇāya, anyatra tu tadbhāvāprakārakatatprakārakajñānaṃ
nirṇayasya lakṣaṇam, uktaṃ ca bhāṣye:-“na cāyaṃ nirṇaye niyamo vimṛśyaiva pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti,
kintvindriyārthasannikarṣotpannapratyakṣe'rthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti, parīkṣāviṣayetu
vimṛśyapakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇayaḥ, vādaśāstre ca vimarśavarjamiti'
tathā ca pratyakṣataḥ śabdācca nirṇaye na parīkṣāpekṣeti tatra parīkṣāsādhyamiti na
deyamiti
kathāyāṃstadbhedānāṃ vādajalpavitaṇḍānāṃ lakṣaṇāni krameṇopadarśayatiḥ"sādhyavyavathitaye vyāhataviṣayanānāvaktṛkavākyasaṃhandhiḥ kathā | sā trividhā,
tatra prāmāṇikavacanamātravacanamābhiprāyapūrvikā kathā vādaḥ vijigīṣubhāṣaṇayorubhayorapiḥ sādhanavatī kathā jalpaḥ | sā pratiyakṣasthāpanā hīnā vitaṇḍeti sugamaṃ sūtram
2.1-2.25
sādhyavyavathitaya iti, sādhyavyavasthitaye svasvābhimatārthasya tattvanirṇayavijayānyatarasya vyavasthitiryathāvattatsvarūpāvāptistadartham, vyāhataviṣayasya parasparaviruddhārthakasya nānāvaktṛkasya dvābhyāṃ vādiprativādibhyāṃ mallapratimallanyāyena kathāsaṅgaramabhilaṣadbhyāmantareṇa kathā na sambhavatītyekavaktṛkasya yadvākyaṃ svapakṣāthāpanaparapakṣakhaṇḍanarūpaṃ tasya sandandhi. pūrvaṃ vādinā vaktavyaṃ tataḥ prativādinā vaktavyamityevaṃ pūrvāparabhāvena gumphanaṃ vyāhataviṣayanānāvaktṛkavākyasandandhiḥ, kathā śāstrārtha ityarthaḥ
vṛttau tu 'tattvanirṇayavijayānyatarasvarūpayogyanyāyānugatavacanasandarbhaḥ kathā, laukikavivādavāraṇāya nyāyetyādi, yatraikena nyāyaḥ prayukto'pareṇa tu mataparigraho'pi nakramaprāptān hetvābhāsān lakṣayatiḥ -
“ahetavo hetuvadābhāsamānā hetvābhāsā iti sugamaṃ bhāṣyam| te pañca parisaṃkhyānāt | tatra anaikāntikaḥ savyabhicāra iti sugamaṃ sūtram | sa ca dvividhaḥ
sādhāraṇo'sādhāraṇaśca| tatra vipakṣavṛttiḥ sādhāraṇaḥ, pakṣamātravṛttiḥ vidyamānasapakṣastu asādhāraṇaḥ, sādhyaviparyayavyāpto viruddhaḥ, sapratipakṣaḥ prakaraṇasamaḥ, asiddhaḥ
sādhyasamaḥ, sa ca avidyamānapakṣaḥ, pakṣe'vidyamānaḥ, avidyamānavyāptika iti tridhā,
bādhitaviṣayaḥ kālātītaḥ”
pratipakṣato'pi nātirikta iti na pañcavidhatvamiti cenna, utpattikālīno ghaṭo
gandhavān pṛthivītvādityādau na pakṣe hetvabhāva iti na svarūpāsiddhiḥ, nāpi
niravacchinnasvarūpasambandhena gandhābhāvādhikaraṇe jalādau pṛthivītvaṃ varttate iti na
2.1-2.26
vyabhicāra, utpattikālāvacchedena ghaṭe gandhābhāvasya sattvād bhavati bādha iti
bādhitasya | siddhasavyabhicārābhyāṃ bhavatyatiriktatvam, evaṃ svarūpāsiddhivyabhicārayorvyāptiviśiṣṭapakṣadharmatāvacchedakajñānātmakaparāmarśapratibandhakajñānaviṣayatvena doṣatvaṃ,
bādhasya tu pakṣaviśeṣyakasādhyaprakārakānumitipratibandhakajñānaviṣayatvena doṣatvamityasya sādhakatābījapārthakyād bhavati vyabhicārāsiddhibhyāṃ bādho bhinna iti tadvān
bādhito'pyasiddhasavyabhicārābhyāṃ bhinno na tayorantarbhavati, prakaraṇasamastvanityo doṣo
na nityāsiddhivyabhicāradoṣayorantarbhavitumarhatīti
nanu viruddho'pi duṣṭahetuḥ savyabhicāro'siddhaḥ, evamasiddho'pi savyabhicāro viruddhaḥ,
evaṃ kaścidduṣṭahetuḥ sarvaduṣṭahetusvarūpatābhājanaṃ, yathā vāyurgandhavān snehādityādau
gandhābhāvavadvṛttitvalakṣaṇavyabhicāravattvātsnehaḥ savyabhicāraḥ, gandhavyāpakībhūtābhāvapratiyogitvalakṣaṇavirodhabhājanatvādviruddhaḥ, pakṣe vāyau snehavirahāddhetvabhāvavatpakṣarūpasvarūpāsiddhimattvādasiddhaḥ, pakṣe vāyau gandhābhāvātsādhyābhāvavatpakṣarūpabādhānugamādbādhitaḥ, gandhavyāpyasnehavānvāyuriti sādhyavyāpyavattāparāmarśakālīno yo gandhābhāvavyāpyāpākajasparśavān vāyuritiparāmarśastallakṣaṇasatpratipakṣadoṣavattvāt satpratipakṣata ityevaṃ parasparasaṅkīrṇatayā duṣṭahetūnāṃ vibhāgo na sambhavatīti cet, na,
2.1-2.27
upadheyānāṃ duṣṭahetūnāṃ saṅkare'pyupādhīnāṃ doṣāṇāmasāṅkaryāt| na ca doṣāṇāṃ vibhinnasvarūpatvāntaḥsvarūpe'sāṅkarye'pyekādhikaraṇavṛttitvena sāṅkaryamastyeveti na doṣā duṣṭahetuvibhājakāḥ, sāmānyadharmavyāpyaparasparaviruddhanānādharmeṇa dharmipratipādanaṃ vibhāgaḥ,
doṣasāmānyātmā ca na kaściddharmaḥ,, visakalitānāmapi teṣāṃ doṣatvenānugatīkṛtānāṃ
kathaṃcittsāmānyarūpatāyāḥ sambhave'pi tadvyāpyāḥ vyabhicārādayo doṣā ekādhikaraṇavṛttitto'pi bhavantīti na parasparaviruddhā iti tattadrūpeṇa savyabhicārādidharmiṇaḥ
pratipādanaṃ noktavibhāgalakṣaṇākrāntamiti vācyaṃ, doṣāṇāmeva vibhajanāt, sāmānyadharmo doṣatvaṃ tadvyāpyāḥ parasparaviruddhā dharmā vyabhicāratvādayastadrūpaidharmiṇāṃ vyabhicārādīnāṃ pratipādanaṃ sambhavatīti vibhāgalakṣaṇaṃ sūpapannam, doṣāṇāṃ pañcānāṃ
vibhāge tadvattayā savyabhicārādayo duṣṭahetavo'pi vibhaktā bhavantīti teṣāṃ pañcavidhatayā
tāvacchedakāvacchinnasādhyaniṣṭhaprakāratākatve sati prakṛtasādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyanirūpitānvayavyāptivyatirekavyāptyanugatavyāmitvāvacchinnaprakāratānirūpitaviśeṣyatāvacchedikā hetutāvacchedakasambandhāvacchinna prakṛtahetutāvacchedakāvacchinnahetuniṣṭhaprakāratā tannirūpakānumititvavyāpakapratibadhyatānirūpitapratibandhakatātadrūpavattvaṃ
hetvābhāsatvam | bādhādau lakṣaṇasamanvaye karttavye hrado vahnimāndhūmādityādau bahnyabhāvavaddhradatvādilakṣaṇavācyavādyadikaṃ yadra papadena dharttavyam, hrado hrado bahnyabhāvavānityā
diniścayaścānāhāryyāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayapadena grāhyaḥ | hrado vahnimān
2.1-2.28
dhūmādityādau jātimān vahnyabhāvavāniti niścaye'pi bahnyabhāvavaddhradatvāvacchinnaviṣayatākatvasattvena jātimān vahnyabhāvavānitiniścayavṛttitvaviśiṣṭavahnyabhāvavaddhradatvāvacchinnaviṣayatākatvavyāpakā na bhavati prakṛtānumititvavyāpakapratibadhyatānirūpitapratibandhakatetyasambhavadoṣavāraṇāyāvyāpakaviṣayatāśūnyatvaṃ niścaye
viśeṣaṇaṃ deyam | yadrūpañca yadrūpāvacchinnanirūpitaviṣayitāsamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ tadrūpāvacchinnaviṣayatāśūnyatvam, evaṃ hrado vahnimāndhūmādityādau vahnyabhāvavajjalavadhṛdattejasavadhrade'tivyāptivāraṇāya yadrūpāvacchinnaviṣayatāśāliniścayaviśiṣṭayadrūpāvacchinnaviṣayatāśāliniścayatvamanumititpratibandhakatānirūpite tadrūpāvacchinnaviṣayatāviśiṣṭayadrūpāvacchinnaviṣayatāśūnyatvaparyyavasitaṃ viśiṣṭadvayāghaṭitatvamanāhāryyāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayeviśeṣaṇaṃ deyam, anyathā yadrūpapadena bahnyabhāvavajjalavadvṛttijalavaddhradatvamupādāya
2.1-2.29
bahnyabhāvavajjalavadvṛttitajasavadhradatvāvacchinnaviṣayaka niścayavṛttitvaviśiṣṭavahnyabhāvavajjalavadvṛttijalavaddhradatvāvacchinnaviṣayatākatvavyāpikā prakṛtānumititva vyāpaka pratibadhyatānirūpitā jalavyāpakavahnyabhāvapratiyogikasvarūpasambandhāvacchinnavahnyabhāvatvāvacchinnaprakāratānirūpitajalāvacchinnaviśeṣyatāśāliniścayaviśiṣṭajalatvāvacchinnaprakāratānirūpitahradatvāvacchinnaviśeṣyatākaniścayatvāvacchinnapratibandhakatā bhavatīti vahnyabhāvavajjalavadvṛttijalavaddhradatvarūpatadrūpavattvamuktaviśiṣṭe'tītyativyāptiḥ syāt, uktaviśeṣaṇopādāne ca prathamayadrūpapadena bahnyabhāvavajjalavattvaṃ dvitīyayadrūpapadena jalavaddhradatvamupādāya bahnyabhāvavajjalavattvāvacchinnaviṣayatāśāliniścayaviśiṣṭajalavadhradatvāvacchinnaviṣayatāśāliniścayatvaṃ prakṛtānumititvavyāpakapratibadhyatāpratibandhakatānatiriktavṛtti bhavatītivahnyabhāvavajjaśavasvāvacchinnaviṣayatāviśiṣṭa -
jalavaddhradatvāvacchinnaviṣayatāśūnyatvasya vahnyabhāvavajjala vahnibhijala vaddhradaniścaye'bhāvānnātivyāptiriti | dhūmavān vanhe rityādau meyatvaviśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttivahvanyādirūpavyabhicārādāvativyāptivāraṇāya visiṣṭāntarāghaṭitattvaṃ tadrūpaviśeṣaṇaṃ
2.1-2.30
deyam, tacca svāvacchinnaviṣayitāvāvacchinna prakṛtānumitipratibandhakattānasāmānyāvacchedakaviṣayitā nirūpakatāvacchedakasvāvacchinnaviṣayitāśūnya pratītiviṣayatāvacchedakarūpāvacchinnaviṣayitāśūnyapratītiviṣayatāvacchedakatvama, tadanupādāne anāhāryāprāmāṇyajñānānāskanditameyatvaviśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttivahnanyādiviṣayakaniścayavṛttitvaviśiṣṭa prameyatvaviśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttitvahitvādyavacchinnaviṣayatā katvavyāpikā
prakṛtānumititvavyāpakadhūmābhāvavadvṛttitvaniṣṭhaprakāratā nirūpitavahnitvatvāvacchinnaviśeṣyatākabuddhitvāvacchinna pratibadhyatānirūpitadhūmābhāvavadvṛttitvatvāvacchinnaprakāratānirūpitavahnitvāvacchinnaviśeṣyatākanirṇayatvāvacchinnapratibandhakatā bhavati
tadrūpavattvaṃ meyatvaviśiṣṭadhūmābadvṛttivahvanyādau samastītyativyāptiḥ,
tadupādāne ca svapadena meyatvaviśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttivahinatvaṃ gṛhītuṃ na śakyate,
yataḥ tadvavacchinnaviṣayitvāvacchinnaprakṛtānumitipratibandhakatāsāmānyāvacchedakaviṣayitānirūpakatāvacchedakaṃ meyatvaviśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttitvahitvāvacchinnaviṣayitāśūnyapratītiviṣayatāvacchedakaṃ rūpaṃ dhūmābhāvavadvṛttitvahitvaṃ tadavacchinnaviṣayitāśūnyapratītirmeyatvaviśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttitvahitvāvacchinnaviṣayakapratītirna bhavati
kintvanyā pratotistadviṣayatāvacchedakatvaṃ meyatvaśiṣṭadhūmābhāvavadvṛttitvahitve
nāstīti nātivyāptirityevaṃ diśā hetudoṣasvarūpahetvābhāsasāmānyalakṣaṇaṃ śiromaṇigadādharabhaṭṭācāryādyu pradarśitaṃ jñeyam, vistarabhayānna tadvivecanamiha pallavitam
2.1-2.31
uktadoṣasāmānyalakṣaṇalakṣitānāṃ doṣāṇāṃ pañcavidhatvāt tadvanto duṣṭahetavo'pi
hetvābhāsasaṃśabditāḥ pañca gaṇyante tallakṣaṇāni krameṇopadarśayatiḥ“tatra anaikāntikaḥ savyabhicāra iti sugamaṃ sūtramiti (a0 1 ā0 2 sū0 4)
tatra pañcasu hetvābhāseṣu madhye, anaikāntikaḥ ekasya sādhyasya tadabhāvasya vā
yo'ntaḥ sahacāro vyāptigrāhakaḥ, sa ekāntaḥ tadvān aikāntikaḥ ekamātravyāptigrāhakasahacāravān ekāntika iti yāvat, tadanyo'naikāntika ityarthaḥ | sa savyabhicāra
iti | sādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyanirūpitānvayavyatiniṣṭhaprakāratānirūpisavyabhicāraṃ vibhajateḥ"sa ca dvividhaḥ sādhāraṇo'sādhāraṇaśceti"
bhāvavadvṛttirhetuḥ sādhāraṇānaikāntikaḥ, vipakṣavṛttirviruddho'pi tatrātivyāptivāraṇāya
sapakṣavṛttitvamapi lakṣaṇe niveśanīyam | dūṣakatāyāṃ sapakṣavṛttitvaṃ nopayuktaṃ kintu
vipakṣa vṛttitvamevetyabhisandhāya vipakṣavṛttirityetāvanmātraṃ kathitam, tena vipakṣavṛttitvamātreṇa viruddho'pi bhavatu sādhāraṇānaikāntikaḥ, kintu hetuniṣṭha vipakṣavṛttitvaṃ sādhāraṇānaikānto doṣaḥ hetuniṣṭhasādhyavyāpakībhūtābhāvapratiyogitvaṃ virodho doṣaḥ,
tatra sādhāraṇānaikāntasya vyāptijñānapratibandhakajñānaviṣayatvaṃ dūṣakatābojam,
virodhasyānumitipratibandhakajñānaviṣayatvaṃ dūṣakatābījamityevaṃ tayoḥsaṃkīrṇasvarūpasādhāraṇānaikāntikaviruddhayoḥ saṅkīrṇatve'pi na kṣatiḥ, upadheyasaṅkare'pyupādherasaṃkaryāditi, ayagolakaṃ dhūmavad bahe rityatra dhūmābhāvavadvṛttirvāddahniḥ sādhāraṇānaikānto
2.1-2.32
doṣaḥ svajñānaviṣayaprakṛta hetutāvacchedakavatsambandhena tadvattvadvahniḥ sādhāraṇānaikāntikamiti | asādhāraṇānaikāntikasya lakṣaṇaṃ pakṣamātravṛttiḥ vidyamāna sapakṣastu
asādhāraṇa iti | pakṣamātravṛttirityatra mātrapadāpādānāt sapakṣavipakṣobhayavyāvṛttatvaṃ
hetoranuguṇameva natudūṣakatve'sādhakatvalakṣaṇe prayojakaṃ, kintu sapakṣavyāvṛttameva tathā,
pakṣavṛttitvamapi nātādhakatāṅgaṃ, sapakṣaśca niścitasādhyavān, tatra niścayo'pi na
pratibandhakatopayoga, tena hetoḥ sādhyasāmānādhikaraṇe sādhāraṇānaikāntaḥ, tajjñānaṃ
ca sādhyasāmānādhikaraṇyaghaṭitavyāptijñānasya sādhyasamānādhikaraṇyāṃsamudāyapratibandhakajñānajanavyanaiyyāyakataṃ, tanmate doṣamātraṃ nityameveti śabdo'nityaḥ śabdatvādityatrānityatvavati śabde vṛttivānna śabdatvamasādhāraṇānaikāntikaṃ, kintu jalaṃ gandhavat
snehādityādau snehādireva tathā, tasya sādhāraṇānaikāntavirodhādinattve'pi na kṣatiḥ
prācīnamate tu niścitasādhyavadvyāvṛttatvaṃ niścayaghaṭitamevāsādhāraṇānaikāntikatvaṃ
yadā śabde nānityatvaniścayaḥ kintu ghaṭādāvanityatvaniścayastadā śabdo'nityaḥ
śabdatvādityatra śabdatvamasādhāraṇānaikāntikaṃ, śabde'nityatvaniścayadaśāyāṃ ca
niścitasādhyavacchabdavṛttitvānnāsādhāraṇāntikamityevamanityo'yaṃ doṣa iti,
sarvamabhidheyaṃ prameyatvādityādau sarvasya pakṣatvātpakṣāriktayoḥ sapakṣavipakṣayorabhādeva
tadvyāvṛttatvaṃ pakṣamātravṛttitvaṃ ca prameyatvasyeti tadvyāvṛttaye vidyamānasapakṣaka
ityuktam | navyatārkikoktesādhyavadvyāvṛttatvalakṣaṇe tu na tathya tatrātivyāptiriti tadapi na deyamitivibhāvanīyam
2.1-2.33
"sādhyaviparyayavyāpto viruddha iti"
"satpratipakṣaḥ prakaraṇasama iti"
satpratipakṣalakṣaṇapratipādakaṃ gautamasūtraṃ cedam 'yasmāt prakaraṇacintā sa nirṇayārthamapadiṣṭaḥ prakaraṇasamaḥ' ( a0 1 pā0 2 | sū0 7 ) iti, etat samyagarthāvabodhikā vṛttiścettham- "sa hetuḥ svasādhyasya parasādhyābhāvasya vā nirṇayārthamapadiṣṭaḥ
prakaraṇasama ucyate, sa ca ka ityākāṅkṣāyāmāha yasmāt prakaraṇacinteti, 'prakaraṇaṃ
pakṣapratipakṣau' iti bhāṣyam sādhyatadabhāvavantāviti tadarthaḥ | tathā ca nirṇayārthaṃ
prayukto heturyatra nirṇayaṃ janayitumaśakyastulyabalena pareṇa pratibandhāt , kintu dharmiṇaḥ
sādhyavattvaṃ tadabhāvavattvaṃ veti, cintāṃ jijñāsāṃ pravarttayati sa prakaraṇasamaḥ, yadvā
prakṛṣṭaṃ karaṇaṃ liṅgaṃ parāmarśo vā, ko heturanayoḥ sādhakaḥ kaḥ parāmarśaḥ prameti vā yatra
jijñāsā bhavatītyarthaḥ | yasmādityādi tu vastusthitimātram, lakṣaṇantu tulyabalavirodhiparāmarśakālīnaparāmarśaviṣayatvam , svasādhyaparāmarśakālīnatulyabalavirodhiparāmarśo vā virodhiya rpāmarśasya svahetuniṣṭhatva mekajñānaviṣayatvasambandhena, anyathā hetorduṣṭatvaṃ na syān, ayaṃ ca daśāviśeṣe doṣa ityanaḥ saddhetorapi virodhiparāmarśakāle
duṣṭatvamiṣṭamevetyavadheyam" iti | idañca prācāmamatamupapāditaṃ vṛttikṛtā
2.1-2.34
etanmatamupajīvya san pratipakṣo virodhiparāmarśo yasya sa satpratipakṣa iti vyutpattimāmananti dhīrāḥ | atra sādhyābhāvavyāpyavattāparāmarśaḥ prakṛtapakṣakaprakṛtasādhyakānumiti niruṇaddhi sādhyavyāpyavattāparāmarśastu prakṛtapakṣaviśeṣyakaprakṛtasādhyābhāvaprakārakānumiti pratibadhnātīti satpratipakṣasthale parasparānumitipratibandhaḥ phalamiti
prācīnānuyāyinaḥ | ghaṭābhāvavyāpyavattājñāne satyapi laukikasannikarṣāddhaṭavattāpratyakṣaṃ jāyate, evaṃ koṭidvayavyāpyavattājñāne koṭidvayasya saṃśayo bhavati, pītatvābhāvavyāpyaśaṅkatvavān ayamiti jñāne satyapi doṣaviśeṣāt pītaḥ śaṅkha iti bhramo bhavatītyatastattajjñānasāmānye tadabhāvavattājñāna tadabhāvavyāpyavattājñānayorna pratibandhakatā,
kintu viśiṣṭyaiva tattadvattājñānaṃ prati tattadabhāvatadvyāpyavattājñānayoḥ pratibandhakatvamiti parāmarśadvayasamavadhāne tattadabhāvayorekatra dharmiṇyanumityutpādakasāmagrīdvayatastattadabhāvadvayaviṣayakānumitiḥ saṃśayātmikā syādeva, yadyapi saṃśayākārānumititvaṃ na
parāmarśakāryatāvacchedakaṃ, tathāpyekatra dharmiṇi viruddhakoṭidvayajñānaṃ nirṇayātmakaṃ na
sambhavatītyataḥ sā'numitiḥ saṃśayātmikā'rthādeva bhavati, yatraikakoṭivyāpyavattājñānaṃ
tatra dvitīyakoṭibhāsakasāmagryabhāvādeva nirṇayātmikānumitiḥ, na tu nirṇayatvaṃ
liṃgaparāmarśajanyatāvacchedakakoṭau niveśyate, tadvyāpyavattājñānābhāvaviśiṣṭasya
tadabhāvavyāpyavattājñānasya tadvattājñānaṃ prati pratibandhakatvaṃ tadabhāvavyāpyavattājñānābhāvaviśiṣṭasya tadvyāpyavattājñānasya tadabhāvavattājñānaṃ prati pratibandhakatvamiti
2.1-2.35
viśiṣyaiva pratibadhyapratibandhakabhāvaḥ, ekaikapapāmarśasattve, dvitīyakoṭibhānapratibandhādeva
dvitīyakoṭibhānāsambhavānna saṃśayatvamiti ratnakośakṛnmate satpratipakṣasya saṃśayākārānumitijanakatvameva dūṣakatābījamiti | navyanaiyāyikamate sādhyābhāvavyāpyavān
pakṣaḥ satpratipakṣaḥ, sa ca nitya eva doṣaḥ, tasyānumitipratibandhaeva phalam, yathā
hrado vahnimān dhūmādityādau vahnyabhāvavyāpyajalavān hrado doṣaḥ, tajjñānasya
bādhasyeva laukikasannikarṣījanyadoṣaviśeṣājanyatadvattābuddhimprati anāhāryyāprāmāṇya
jñānānāskanditatadabhāvavyāpyavattā niścayatvena pratibandhakatvan, yadyapi yatra ye doṣāstadvyāpyā api tatraivāntarbhūtā itibādhavyāpyaḥ satpratipakṣo'pi bādha evāntarbhavitumarhati, anyathā vyabhicārāsiddhyādivyāpyabattā niścayānāṃ vyādhyādijñānapratibandhakatvena hetvābhāsasāmānyalalakṣaṇākrāntatayā tadviṣayāṇāṃ vyabhicāravyāpyādīnāṃ vyabhicāra-doṣāvatantarbhūtānāṃ hetvābhāsāntaratvena hetvābhāsādhikyaṃ syāt, tathāpi teṣāṃ svatantrecchena viyogaparyyanuyogānarheṇānṛpādamuninā hetvābhāsamadhye pṛthaktayā'parigaṇitatvena satpratipakṣasya pṛthaktayā parigaṇitatatvenetthamupayeta iti
sādhyasamaṃ lakṣayatiḥ —
“asiddhaḥ sādhyasana iti”
sādhanīyattvena sādhyena vahnyādinā'viśiṣṭo hetuḥ sādhyasamaḥ, ataevāsiddha
ityucyate tasya traividhyamupadarśayatiḥ — sa cāvidyamānapakṣaḥ, pakṣe'vidyamānaḥ, avidyamānavyāptika iti tridheti, avidyamāno'siddhaḥ pakṣo yasya hetoḥ so'vidyamānapakṣaḥ
2.1-2.36
āśrayāsiddhiḥ pakṣe pakṣatāvacchedakasyābhāvaḥ pakṣatāvacchedakābhāvavān pakṣo vā''śrayāsiddhiḥ prathamo'siddhibhedaḥ, yathā kāñcanamayaparvato rvāhanamān dhūmāt , gaganāravindaṃ
surabhi aravindatvādityādau parvate kāñcanamayatvābhāvaḥ kāñcanamayatvābhāvavān parvato
vā, aravinde gaganīyatvābhāvo gaganīyatvābhāvavadaravindaṃ vā pakṣāsiddhirāśrayāsiddhiriticavyavahriyate, patnajñānañcānumitiparamarśayorubhayorapi pratibandhakatvam | pakṣe'vidyamānaḥ avṛttiḥheturitipakṣavṛttitvābhāvavān hetuḥ pakṣaniṣṭhātyantābhāvapratiyogī vā
hetuḥ hetvabhāvavān pakṣo vā dvitīyo'siddhibhedaḥ, sa ca dvividhaḥ, pakṣatāvacchedakāvacchedena pakṣe hetvabhāvaḥ pakṣātāvacchedakasāmānādhikaraṇyena pakṣe hetvabhāvaśca, prathamaḥ svarupā
‘bādhitaviṣayaḥ kālātītaḥ iti
kramaprāptaṃ chalaṃ lakṣayati : -
“anabhipretamarthamabhimataṃ prakalpya abhipretavirodhena tadupapādanaṃ chalam| tat
trividhaṃ parisaṃkhyānāt| tatra vākyāntarakalpanā yatra tadvākchalam, yatra uktasya
hetutvādikalpanā tat sāmānyacchalam, yatra upacaritasya mukhyārthakalpanā tadupacāracchalam
tasya hetoḥ sarvarūpa-pakṣaikadeśe bhāgāsiddhyātmaka dūṣaṇābhidhānam, atra viśeṣaṇe dharmatve
tātparyāviṣayatvam | vahnimān dhūmādityatra saṃyogasambandhena dhūmo heturiti hetutāvacchedakasambandhaḥ saṃyogastātparyaviṣayo natu samavāyattvatheti vaktṛtātparyāviṣayasamavāyasaṃsargarūpārthakalpanena vahnyabhāvavati dhūmāvayave samavāyena dhūmo varttate iti dhūme
First 36 of 42 passages. Read on
Linked texts (1)
- Text of the Tokyo Indology Student Team — Sanskrit