Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.2: bhāradvāja-śrautasūtram

Kalpaḥ 2.2

Language
Sanskrit

Contents

bhāradvāja-śrautasūtram

2.2.0.p1

praśnaḥ 01

2.2.0.p2

praśnaḥ 02

2.2.0.p3

praśnaḥ 03

2.2.0.p4

praśnaḥ 04

2.2.0.p5

praśnaḥ 05

2.2.0.p6

praśnaḥ 06

2.2.0.p7

praśnaḥ 07

2.2.0.p8

praśnaḥ 08

2.2.0.p9

praśnaḥ 09

2.2.0.p10

praśnaḥ 10

2.2.0.p11

praśnaḥ 11

2.2.0.p12

praśnaḥ 12

2.2.0.p13

praśnaḥ 13

2.2.0.p14

praśnaḥ 14

2.2.0.p15

praśnaḥ 15

2.2.0.p16

bhāradvājapaitṛmedhikasūtram

2.2.0.p17

bhāradvājapariśeṣasūtram

2.2.18

saṃcikāyāḥ srotaḥ - Peter Freund

2.2.1.1

bhāradvāja śrautasūtram
atha prathamaḥ praśnaḥ
darśapūrṇamāsau vyākhyāsyāmaḥ 1 āmāvāsyena haviṣā yakṣyamāṇa ekasyā dvayorvā pūrvedyurhavirātañcanaṃ dohayati 2 api vā purastādeva dvyahe tr! yahe vānuguptaṃ dugdhaṃ dohayitvānuguptena dadhnātanakti 3 saṃtatamavicchinnamabhiduhantyopavasathāt 4 yadahaḥ pūrṇaścandra māḥ syāt tāṃ paurṇamāsīmupavaset 5 śvaḥ pūriteti vā 6 yadaharna dṛśyeta tāmamāvāsyām 7 śvo nodeteti vā 8 tatraiṣo'tyantapradeśo ye kecana paurṇamāsīmamāvāsyāṃ vā dharmā anārabhyāmnāyanta ubhayatraiva te kriyante 9 yajñopavītyeva daiveṣu karmasu bhavati 10 prācīnāvītī pitr! yeṣu 11 prāṅnyāyānyudaṅnyāyāni vā pradakṣiṇaṃ daivāni karmāṇi kuryāt 12 viparītaṃ pitr! yāṇi 13 na vihārādapaparyāvarteta 14 na yajñāṅgenātmānamabhipariharedanyaṃ vā 15 uttarataupacāro vihāraḥ 16 yatra kva ca juhotīti codayedadhvaryureva juhvājyenāhavanīye juhuyāt 17 adhvaryumevānādiṣṭe kartari pratīyādāgnīdhraṃ dvitīyam 18 yatra kva copatiṣṭhate'numantrayata iti codayed yajamāna eva tat kuryāt 19 ekamantrāṇi karmāṇi 20 ādipradiṣṭā mantrā bhavanti 21 1.1

2.2.1.2

uttarasyādinā pūrvasyāvasānam 1 mantrāntaiḥ karmādīn saṃnipātayet 2 atha yatra hrasvo mantraḥ syād dīrghaṃ karma karmādau mantraṃ japet 3 atha yatra dvābhyāṃ juhoti pañcabhirjuhotīti codayet pratimantraṃ tatrāhutīrjuhuyāt 4 atha yatra yajñāṅge karmābhyāvartayenna mantro'bhyāvarteta 5 jvalatyeva sarvā āhutīrjuhuyāt 6 vratamupaiṣyati śākhāmacchaiti 7 palāśaśākhām̐ śamīśākhāṃ vā 8 sā yā prācyudīcī prācī vodīcī vā bahuparṇā bahuśākhāpratiśuṣkāgrāsuṣirā tāmāchinatti iṣe tvā iti 9 ūrje tvā iti saṃnamayatyanumārṣṭi vā 10 athaināmāharati
imāṃ prācīmudīcīmiṣamūrjamabhisam̐ skṛtām .
bahuparṇāmaśuṣkāgrām̐ harāmi paśupāmaham ..
iti 11 tayā ṣaḍavarārdhyān vatsānapākaroti vāyava sthopāyava stha iti 12 yāvatīnāmekā kumbhī dugdham̐ saṃbharet tāvatī parārdhyā mātrā syāt 13 ekam̐ śākhayopaspṛśati 14 tayaiva gāḥ prasthāpayati devo vaḥ savitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇa ā pyāyadhvamaghniyā indrā ya devabhāgamiti 15 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 16 ekām̐ śākhayopaspṛśati 17 prasthitā anumantrayate
śuddhā apaḥ suprapāṇe pibantīḥ śatamindrā ya śarado duhānāḥ .
rudra sya hetiḥ pari vo vṛṇaktu ..
iti 18 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 19 1.2

2.2.1.3

dhruvā asmin gopatau syāta bahvīḥ iti yajamānasya gṛhānabhiparyāvartate 1 agniṣṭhe'nasyagnyagāre vā purastātpratīcīm̐ śākhāmupagūhati yajamānasya paśūn pāhi iti 2 paścātprācīmityekeṣām 3 yo vā adhvaryorgṛhān veda gṛhavān bhavati . ā caturthāt karmaṇo'bhisamīkṣetedaṃ kariṣyāmīdaṃ kariṣyāmīti . ete vā adhvaryorgṛhāḥ . ya evaṃ veda gṛhavān bhavatīti vijñāyate 4 sāvitreṇāśvaparśumanaḍutparśumasidaṃ vādāya gārhapatyamabhimantrayate yajñasya ghoṣadasi iti 5 pratyuṣṭam̐ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ ityāhavanīye dātraṃ pratitapati 6 preyamagāddhiṣaṇā barhiraccha iti prāṅ vodaṅ vābhipravrajya yataḥ kutaśca darbhamayaṃ barhirāharati 7 viṣṇo stūpo'si iti prathamam̐ stambamutsṛjati 8 dvitīyaṃ pariṣauti devānāṃ pariṣūtamasi varṣavṛddhamasi iti 9 tasya dve tisro vā nāḍīrutsṛjati avaśiṣṭo gavāṃ bhāgaḥ iti 10 stambamārabhate devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ barhirdevasadanamārabhe iti 11 parvaṇi dāti devabarhirmā tvānvaṅ mā tiryak parva te rādhyāsamāchettā te mā riṣam iti 12 saṃnakhaṃ muṣṭiṃ lunoti 13 sa prastaro bhavati 14 kulmimātra ityekeṣām 15 ūrvasthimātra ityekeṣām 16 srugdaṇḍamātra ityekeṣām 17 aparimita ityekeṣām 18 evamevāyujo muṣṭīṃllunoti 19 yadanyat pariṣavaṇādutsarjanāditi sarvaṃ tat karoti 20 prastaro yuktamityekeṣāmayuktamityekeṣām 21 ayuñji nidhanāni lunotītyekeṣām 22 1.3

2.2.1.4

devabarhiḥ śatavalśaṃ viroha ityālavān pratyabhimṛśati 1 sahasravalśā vi vayam̐ ruhema ityātmānam 2 athainat saṃbharati pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhi susaṃbhṛtā tvā saṃbharāmi iti 3 ata eva barhiṣaḥ śulbaṃ karoti tridhātu pañcadhātu vā 4 ayupito yoniḥ iti śulbamāveṣṭayati 5 adityai rāsnāsi iti pratidadhāti 6 tatraiṣo'tyantapradeśo yāni kāni ca śulbāni na samasyante pradakṣiṇaṃ tānyāveṣṭayet 7 atha yāni samasyante prasavyaṃ teṣāṃ guṇamāveṣṭya pradakṣiṇamabhisamasyet 8 udagagram̐ śulbaṃ nidhāya tasmin prāgagraṃ barhirnidadhāti 9 alubhito yoniḥ ityuttame nidhane prastaramatyādadhāti 10 athainat saṃnahyati indrāṇyai saṃnahanam iti 11 pūṣā te granthiṃ grathnātu iti granthiṃ karoti 12 sa te mā syāt iti paścātprāñcamupagūhati 13 purastātpratyañcamityekeṣām 14 athainadārabhate
āpastvāmaśvinau tvāmṛṣayaḥ sapta māmṛjuḥ .
barhiḥ sūryasya raśmibhiruṣasāṃ ketumārabhe ..
iti 15 udyacchate indrasya tvā bāhubhyāmudyacche iti 16 śīrṣannadhinidhatte bṛhaspatermūrdhnā harāmi iti 17 āharati urvantarikṣamanvihi iti 18 apareṇāhavanīyaṃ paridhīnāṃ kāle'ntarvedyanadhaḥ sādayati adityāstvopasthe sādayāmi iti 19 devaṃgamamasi ityāsannamabhimantrayate 20 uparīva prajñātaṃ nidadhāti 21 1.4

2.2.1.5

yā jātā oṣadhayo devebhyastriyugaṃ purā .
tāsāṃ parva rādhyāsaṃ paristaramāharan ..
apāṃ medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam̐ śivamastu me .
āchettā vo mā riṣaṃ jīvāni śaradaḥ śatam ..
aparimitānāṃ parimitāḥ saṃnahye sukṛtāya kam .
eno mā nigāṃ katamaccanāhaṃ punarutthāya bahulā bhavantu ..
iti paristaraṇānāṃ darbhāṇāmadhinidhānyāchedanī saṃnahanītyetā āmnātā bhavanti 1 ekavim̐ śatidārumidhmaṃ karoti pālāśaṃ khādiraṃ vā 2 aṣṭādaśadārumidhmam̐ saṃnahyatītyekeṣām 3 pañcadaśa sāmidhenīdārūṇi bhavanti 4 trayaḥ paridhayaḥ 5 pālāśāḥ kārṣmaryamayā vā śuṣkā vārdrā vā savalkalāḥ 6 atho khādirā bailvā audumbarā vaikaṅkatā rauhitakā veti vijñāyate 7 sthaviṣṭho madhyamo'ṇīyān drāghīyān dakṣiṇārdhyo'ṇiṣṭho hvasiṣṭha uttarārdhyaḥ 8 dve āghārasamidhau 9 anūyājasamidekavim̐ śī 10 samūlānāmamūlānāṃ vā darbhāṇāmayugdhātu tathaiva śulbaṃ karoti 11 tasminnidhmam̐ saṃbharati 12
yat kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā prāviśastvaṃ vanaspatīn .
tatastvāmekavim̐ śatidhā saṃbharāmi susaṃbhṛtā ..
trīn paridhīm̐stisraḥ samidho yajñāyuranusaṃcarān .
upaveṣaṃ mekṣaṇaṃ dhṛṣṭim̐ saṃbharāmi susaṃbhṛtā ..
iti saṃnahyati 13 kṛṣṇo'syākhareṣṭhaḥ ..
deva puraścara saghyāsaṃ tvā iti purastātpratyañcaṃ granthimupagūhati 14 athainamanadhaḥ sādayitvā prajñātānīdhmapravraścanāni nidadhāti 15 1.5

2.2.1.6

śvo bhūta idhmābarhiṣī vratopete paurṇamāsyāṃ kuryāt 1 pūrvedyurevāmāvāsyāyām 2 yāthākāmī paurṇamāsyāmityaparam 3 darbhamayaṃ vedaṃ karoti vedo'si yena tvaṃ deva veda devebhyo vedo'bhavastena mahyaṃ vedo bhūyāḥ iti 4 vatsajñuṃ paśukāmasya mūtakāryamannādyakāmasya trivṛtaṃ brahmavarcasakāmasya . trivṛcchirasaṃ bruvate 5 nityavat pūrvau kalpāveke samāmananti 6 athainaṃ prādeśamātre parivāsayati 7 śulbāt prādeśamātra ityekeṣām 8 prajñātāni vedāgrāṇi nidhāya yayā śākhayā vatsānapākaroti tasyā antarvedi palāśānāmekadeśaṃ praśātayati 9 mūlataḥ śākhāṃ parivāsya tamupaveṣaṃ karoti upaveṣo'si yajñāya tvāṃ pariveṣamadhārayan . indrāya haviḥ kṛṇvantaḥ śivaḥ śagmo bhavāsi naḥ iti 10 athāsyā darbhamayaṃ prādeśamātraṃ pavitraṃ karoti trivṛdavalayaṃ vasūnāṃ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāram iti 11 mūle mūlamavasajatyagre'gram . na granthiṃ karoti 12 kriyamāṇaṃ yajamāno'numantrayate
trivṛtpalāśe darbha iyān prādeśasaṃmitaḥ .
yajñe pavitraṃ potṛtamaṃ payo havyaṃ karotu me ..
iti 13 parisamūhantyagnyagārāṇyupalimpantyāyatanāni 14 yāvaccharkaram̐ sāṃnāyyakumbhyau gomayenopalipte bhavataḥ 15 alaṃkurvāte yajamānaḥ patnī ca 16 1.6

2.2.1.7

amāvāsyāyāmadhivṛkṣasūrye piṇḍapitṛyajñena caranti 1 dakṣiṇāprāgagrairdarbhairanvāhāryapacanaṃ paristīryaikaikaśaḥ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi prakṣālya prayunakti sphyam̐ sruvamājyasthālīṃ mekṣaṇaṃ kṛṣṇājinamulūkhalaṃ musalam̐ śūrpaṃ yena cārthī bhavati 2 adhvaryuryajñopavītī dakṣiṇataḥ śakaṭādekapavitre'dhi sthālyāṃ nirvapati 3 pūrayitvā nimārṣṭi 4 kṛṣṇājina ulūkhalaṃ pratiṣṭhāpya dakṣiṇāprācī patnī tiṣṭhantī parāpāvamavivekamavahanti 5 sakṛt phalīkaroti 6 dakṣiṇāgnau jīvataṇḍulamiva śrapayitvotpūtena navanītenābhighārayatyanutpūtena vā sarpiṣā 7 dakṣiṇapūrveṇānvāhāryapacanamuttarāpareṇa vā dakṣiṇāprācīmekasphyāṃ vedimuddhatyāvokṣya sakṛdācchinnena barhiṣā stṛṇāti
sakṛdācchinnaṃ barhirūrṇāmṛdu syonaṃ pitṛbhyastvā bharāmyaham .
asmin sīdantu me pitaraḥ somyāḥ pitāmahāḥ prapitāmahāścānugaiḥ saha ..
iti 8 tasyāmetam̐ sthālīpākaṃ pratiṣṭhāpya dakṣiṇataḥ kaśipūpabarhaṇamāñjanamabhyañjanamityekaikaśa āsādya 9 1.7

2.2.1.8

adhvaryuryajñopavītī dakṣiṇaṃ jānvācya mekṣaṇena sthālīpākasyopahatyābhighārya juhoti . somāya pitṛpītāya svadhā namaḥ iti prathamām 1 yamāyāṅgirasvate pitṛmate svadhā namaḥ iti dvitīyām 2 ye mekṣaṇe taṇḍulāstān agnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā namaḥ iti tṛtīyām 3 tūṣṇīṃ mekṣaṇamādadhāti 4 dakṣiṇāgnerekolmuktaṃ nirūhati ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti . parāpuro nipuro ye harantyagniṣṭāṃllokāt praṇudātvasmāt iti 5 yajamānaḥ savyaṃ jānvācya prācīnāvītī trīnudakāñjalīnekasphyāyāmupaninayati asāvavaneniṅkṣva iti pitaram asāvavaneniṅkṣva iti pitāmaham asāvavaneniṅkṣva prapitāmaham 6 atraiva nāmādeśamavācīnapāṇi-rdakṣiṇāpavargāsm̐! trīn piṇḍān nidadhāti etatte tata ye ca tvāmanu ityetairmantraiḥ 7 atha yadi dvipitā syāt pratipūruṣaṃ piṇḍān dadyāt 8 api vaikaikasmin piṇḍe dvaudvāvupalakṣayet 9 atha yadi jīvapitā syāt pitāmahāya prapitāmahāya ca dadyāt 10 na jīvantamatidadātītyekeṣām 11 homāntameva kurvīta 12 1.8

2.2.1.9

atha yadi bandhunāma na viditaṃ svadhā pitṛbhyaḥ pṛthivīṣadbhyaḥ iti prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāt . svadhā pitṛbhyo'ntarikṣasadbhyaḥ iti dvitīyam̐ svadhā pitṛbhyo diviṣadbhyaḥ iti tṛtīyam 1 tūṣṇīṃ caturthaṃ piṇḍaṃ nidhāya atra pitaro yathābhāgaṃ mandadhvam ityuktvā parāṅāvartate 2 oṣmaṇo vyāvṛta upāste 3 vyāvṛtta ūṣma-ṇyabhiparyāvartate'vyāvṛtte vā amīmadanta pitaraḥ somyāḥ iti 4 abhiparyāvṛtya yaḥ sthālyām̐ śeṣastamavajighrati vīraṃ dhatta pitaraḥ iti 5 āmayāvinā prāśyo'nnādyakāmena prāśyo yo'lamannādyāya sannannaṃ nādyāt tena prāśya iti vijñāyate 6 tathaivodakāñjalīnupaninīyāñjanābhyañjane dadāti āṅkṣvāsau .. abhyaṅkṣvāsau iti triranupiṇḍam 7 etāni vaḥ pitaro vāsām̐ syato no'nyat pitaro mā yoṣṭa iti loma chittvopanyasyati vāsaso vā daśām 8 uttara āyuṣi loma chindīta 9 chittvā namaskārairupatiṣṭhate namo vaḥ pitaro rasāya iti pratipadya ahaṃ teṣāṃ vasiṣṭho bhūyāsam ityantena 10 atha pitṝnutthāpayati uttiṣṭhata pitaraḥ preta śūrā yamasya panthāmanuvetā purāṇam . dhattādasmāsu dra viṇaṃ yacca bhadraṃ pra ṇo brūtād bhāgadhān devatāsu iti 11 pitṝn pravāhayati pareta pitaraḥ somyāḥ ityetayā 12 manasvatībhirupatiṣṭhate mano nvā huvāmahe iti tisṛbhiḥ 13 1.9

2.2.1.10

ulmukamapisṛjati abhūnno dūto haviṣo jātavedā avāḍḍhavyāni surabhīṇi kṛtvā . prādāḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣan prajānannagne punarapyehi devān iti 1 prājāpatyayarcā punareti prajāpate ityetayā 2 paṅktyā gārhapatyamupatiṣṭhate yadantarikṣaṃ pṛthivīmuta dyām iti 3 agnau sakṛdāchinnaṃ prahṛtyādbhiḥ prokṣya dvandvaṃ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi pratyudāharati 4 apaḥ piṇḍānabhyavaharedbrāhmaṇaṃ vā bhojayedagnau vā praharet 5 ye samānāḥ samanasaḥ pitaro yamarājye . teṣām̐ lokaḥ svadhā namo yajño deveṣu kalpatām iti prathamaṃ piṇḍaṃ praharati 6 ye sajātāḥ samanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ . teṣām̐ śrīrmayi kalpatāmasmiṃlloke śatam̐ samāḥ itītarau 7 patnī vā madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśnāti 8 pumām̐ sam̐ ha jānukā bhavatīti vijñāyate 9 ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam . yatheha pitaro loke dīrghamāyuḥ prajīvitāt iti prāśana āmnāto bhavati 10 saṃtiṣṭhate piṇḍapitṛyajñaḥ 11 evaṃvihita evānāhitāgnerbhavatyanyatra gārhapatyopasthānāt 12 anyaṃ gārhapatyasthānīyamāgamayedityekam 13 yasmin praharet tamupatiṣṭhetetyaparam 14 tatra gārhapatyaśabdo lupyeta sam̐ skārapratiṣedhāt 15 1.10

2.2.1.11

tataḥ saṃpreṣyati paristṛṇīta paridhattāgniṃ parihito'gniryajamānaṃ bhunaktu . apām̐ rasa oṣadhīnām̐ suvarṇo niṣkā ime yajamānasya santu kāmadughā amutrāmuṣmiṃlloke iti 1 tato'gnīn paristṛṇāti pūrvāścām̐ parau ca prāgagrairdarbhaiḥ 2 api vodagagrāḥ paścāt purastācca bhavanti 3 dakṣiṇāḥ pakṣa upariṣṭād bhavatyadhastāduttaraḥ 4 dakṣiṇenāhavanīyaṃ brahmayajamānayorāyatane kalpayati 5 pūrvaṃ brahmaṇo'paraṃ yajamānasya 6 svayaṃ yajamānaḥ parvaṇyagnihotraṃ juhoti 7 nāsyāmāvāsyām̐ rātriṃ kumārā api payaḥ pibanti 8 yavāgvāsyaitām̐ rātrimagnihotram̐ hutvāgnihotroccheṣaṇam̐ havirātañcanaṃ nidadhāti 9 sāṃnāyyapātrāṇi prakṣālya dvandvaṃ prayunakti 10 uttareṇa gārhapatyaṃ kumbhīṃ dohanam̐ śākhāpavitra-mupaveṣamabhidhānīṃ nidāne yena cārthī bhavati 11 agnihotrahavaṇyāṃ tiraḥ pavitramapa ānīyodagagrābhyāṃ trirutpunāti devo vaḥ savitotpunātu iti paccho gāyatr! yā 12 athainā abhimantrayate āpo devīragrepuvaḥ iti pratipadya prokṣitā sthā ityantena 13 sāṃnāyyapātrāṇi prokṣatyuttānāni paryāvṛtya 14 1.11

2.2.1.12

śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai iti triḥ 1 athaitāni niṣṭapati niṣṭaptam̐ rakṣo niṣṭapto'ghaśam̐ saḥ iti 2 atha gā āyatīḥ pratīkṣate etā ācaranti madhumad duhānāḥ prajāvatīryaśaso viśvarūpāḥ . bahvīrbhavantīrupajāyamānā iha va indro ramayatu gāvaḥ iti 3 adityai rāsnāsi ityabhidhānīmādāya pūṣāsi iti vatsamabhidadhāti . pūṣā stha iti vā sarvān 4 tata āha upasṛṣṭāṃ me prabrūtāt iti 5 upasṛṣṭāmanumantrayate ayakṣmā vaḥ prajayā sam̐ sṛjāmi rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīḥ iti 6 upasīdantamanumantrayate ūrjaṃ payaḥ pinvamānā ghṛtaṃ ca jīvo jīvantīrupa vaḥ sadeyam iti 7 tataḥ saṃpreṣyati vihāraṃ gāṃ copasṛṣṭāmantareṇa mā saṃcāriṣṭa iti 8 na duhyamānāmantareṇa saṃcaranti vihāraṃ ca 9 yadi vyaveyāt sāṃnāyyaṃ mā vilopi iti brūyāt 10 dhṛṣṭirasi brahma yaccha ityupaveṣamādāya gārhapatyādudīco'ṅgārān nirūhati nirūḍhaṃ janyaṃ bhayam iti 11 teṣu kumbhīmadhiśrayati mātariśvano gharmo'si iti 12 athaināṃ pradakṣiṇamaṅgāraiḥ paryūhati bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyasva iti 13 athāsyām̐ śākhāpavitraṃ prāgagraṃ nidadhāti vasūnāṃ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāram iti 14 1.12

2.2.1.13

sapavitrāṃ kumbhīmanvārabhya vācaṃ yacchati 1 dhārayannāste 2 dhārāghoṣamabhimantrayate utsaṃ duhanti kalaśaṃ caturbilamiḍāṃ devīṃ madhumatīm̐ suvarvidam . tadindrā gnī jinvatam̐ sūnṛtāvat tadyajamānamamṛtatve dadhātu iti 3 duhyamāne vipruṣo'numantrayate huta stoko huto dra psaḥ iti 4 dugdhvā harati 5 taṃ pṛcchati kāmadhukṣaḥ pra ṇo brūhīndrā ya havirindriyam iti 6 mahendrāya iti vā yadi mahendrayājī bhavati 7 amūṃ yasyāṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ payo hitam iti nāma gṛhṇāti 8 sā viśvāyuḥ ityanumantrayate 9 kumbhyāṃ tiraḥ pavitramānayati devastvā savitā punātu vasoḥ pavitreṇa śatadhāreṇa supuvā iti 10 ānīyamāne vipruṣo'numantrayate huta stoko huto dra psaḥ iti 11 evamevottare dohayati 12 sā viśvavyacāḥ iti dvitīyāmanumantrayate . sā viśvakarmā iti tṛtīyām 13 tisṛṣu dugdhāsu vācaṃ visṛjate bahu dugdhīndrā ya devebhyo havyamāpyāyatāṃ punaḥ . vatsebhyo manuṣyebhyaḥ punardohāya kalpatām iti . trirudvadati 14 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 15 1.13

2.2.1.14

visṛṣṭavāgananvārabhya tūṣṇīmuttarā dohayitvā kumbhyām̐ saṃkṣālanamānayati saṃpṛcyadhvamṛtāvarīḥ iti 1 śrapayitvā karṣannivodagudvāsayati dṛm̐ ha gā dṛm̐ ha gopatiṃ mā vo yajñapatī riṣat iti 2 prāgityekeṣāṃ prāgudagityekeṣām 3 śītaṃ budhnaṃ kṛtvā dadhnātanakti somena tvā tanacmīndrā ya dadhi iti 4 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 5 agnihotroccheṣaṇamānayati yajñasya saṃtati-rasi yajñasya tvā saṃtatimanu saṃtanomi iti 6 agnihotroccheṣaṇamānīya dadhyā-nayedityāśmarathyaḥ . dadhyānīyāgnihotroccheṣaṇamityālekhanaḥ 7 yadyagni-hotroccheṣaṇaṃ na vindet taṇḍulairātañcyāt . yadi taṇḍulān na vindedoṣadhībhi-rātañcyāt 8 āpo haviḥṣu jāgṛta yathā deveṣu jāgratha . evamasmin yajñe yajamānāya jāgṛta ityapidhāne'pa ānīyodanvatāyaspātreṇa dārupātreṇa vāpidadhāti adastamasi viṣṇave tvā yajñāyāpidadhāmyaham . adbhirariktena pātreṇa yāḥ pūtāḥ pariśerate iti 9 1.14

2.2.1.15

na mṛnmayenāpidadhyāt . yadi mṛnmayenāpidadhyāt tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāyāpidadhyāt 1 apidhāyānadhaḥ sādayati viṣṇo havyam̐ rakṣasva iti 2 tathaiva rātrau prātardohāya vatsānapākaroti 3 api vāparāhṇa evobhayordohayorvatsā-napākuryāt 4 upadhāya kapālāni sāyaṃdohavat prātardohaṃ dohayati 5 etāvannānā . udagagraṃ pavitraṃ nidadhāti 6 nātanakti 7 nāsomayājī saṃnayediti vijñāyate 8 saṃnayedityekeṣām 9 aindra meke sāṃnāyyam̐ samāmananti māhendra meke 10 ta ete mahendra yājinaḥ śuśruvān grāmaṇī rājanya aurvo gautamo bhāradvājaḥ 11 ta ādita evāgnīnādhāya mahendraṃ yajeran 12 athetara indra yājinaḥ 13 sa ya indra yājī mahendraṃ yiyakṣeta saṃvatsaramindra miṣṭvāgnaye vratapataye puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet 14 tato'dhi kāmaṃ mahendraṃ yajeteti vijñāyate 15 tasmād yaḥ kaścana someneṣṭvā mahendraṃ yajeteti vijñāyate 16 1.15

2.2.1.16

śvo bhūte'gnīn paristīrya yathā purastāt karmaṇe vāṃ devebhyaḥ śakeyam iti hastāvavanijya pātrāṇi prakṣālya dvandvaṃ prayunakti daśāparāṇi daśa pūrvāṇi 1 sphyaṃ ca kapālāni cāgnihotrahavaṇīṃ ca śūrpaṃ ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyāṃ colūkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣadaṃ copalāṃ cetyuttareṇa gārhapatyam 2 sruvaṃ ca juhūṃ copabhṛtaṃ ca dhruvāṃ ca prāśitraharaṇaṃ cājyasthālīṃ ca vedaṃ pātrīṃ ca praṇītāpraṇayanaṃ ceḍāpātraṃ cetyuttareṇāhavanīyam 3 yathopapātamavaśiṣṭānyantataḥ prātardohapātrāṇi 4 khādiraḥ sruvaḥ sphyaḥ śamyā prāśitraharaṇaṃ ca . parṇamayī juhūḥ . āśvatthyupabhṛt . vaikaṅkatī dhruvāgnihotrahavaṇī ca 5 prādeśamātr! yo'ratnimātr! yo bāhumātr! yo vā sruco bhavanti tvagbilā mūladaṇḍā hastyoṣṭhyo vāyasapucchā ham̐ samukhaprasecanā vā 6 yānyanādiṣṭavṛkṣāṇi yaḥ kaśca yajñiyo vṛkṣastasya syurityāśmarathyaḥ 7 1.16

2.2.1.17

vaikaṅkatānītyālekhanaḥ 1 vāraṇānyahomārthāni syuḥ 2 vijñāyate tasmādvāraṇo yajñāpacāraḥ . na tvenena juhuyāditi 3 gārhapatyātprakramya saṃtatāṃ prācīmulaparājīm̐ stṛṇātyāhavanīyāt yajñasya saṃtatirasi yajñasya tvā saṃtatyai stṛṇāmi saṃtatyai tvā yajñasya iti 4 atra brahmā prapadyate 5 barhiṣaḥ samāvaprachinnāgnau darbhau prādeśamātrau pavitre kurute pavitre stho vaiṣṇavī vāyurvāṃ manasā punātu iti 6 tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāya chinatti na nakhena 7 athaine adbhiranumārṣṭi viṣṇormanasā pūte stho vaiṣṇavī stho vāyupūte sthaḥ iti 8 athaine abhimantrayate imau prāṇāpānau yajñasyāṅgāni sarvaśaḥ . āpyāyayantau saṃcaratāṃ pavitre havyaśodhane iti 9 veṣāya tvā iti praṇītāpraṇayanaṃ camasamādāya prakṣālayati vānaspatyo'si devebhyaḥ śundhasva iti 10 kam̐ sena brahmavarcasa-kāmasya praṇayed godohanena paśukāmasya mṛnmayena pratiṣṭhākāmasyeti vijñāyate 11 1.17

2.2.1.18

tasminnuttareṇa gārhapatyamupaviśya pavitrāntarhite pātre'pa ānayati ko vo gṛhṇāti sa gṛhṇātu iti 1 apo gṛhṇannimāṃ manasā dhyāyati 2 upabilaṃ camasaṃ pūrayitvodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūyābhimantrayate yathā purastāt 3 brahmāṇamāmantrayate brahmannapaḥ praṇeṣyāmi yajamāna vācaṃ yaccha iti 4 praṇītāḥ praṇayan vācaṃ yacchatyā haviṣkṛtaḥ 5 prasūto brahmaṇā samaṃ prāṇairdhāraya-māṇo'viṣiñcan sphyenopasaṃgṛhya haratyanupasaṃgṛhya vā ko vaḥ praṇayati sa vaḥ praṇayatu .. apo devīḥ praṇayāmi yajñam̐ sam̐ sādayantu naḥ . iraṃ madantīrghṛtapṛṣṭhā udākuḥ sahasrapoṣaṃ yajamāne nyañcatīḥ iti 6 manasā mantraṃ japati 7 uttareṇāhavanīyaṃ praṇītāḥ sādayati ko vo yunakti sa vo yunaktu iti 8 darbhairapidhāya pavitre ādāya pātrāṇi saṃmṛśati sam̐ sīdantāṃ daivīrviśaḥ pātrāṇi devayajyāyai iti 9 devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmā dade vānaspatyāsi ityagnihotrahavaṇīmāḍatte 10 veṣāya tvā iti śūrpam 11 urvantarikṣamanvihi ityabhipravrajyāhavanīye niṣṭapati pratyuṣṭam̐ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ iti 12 1.18

2.2.1.19

yajamānamāmantrayate yajamāna havirnirvapsyāmi iti 1 oṃ nirvapa iti yajamānaḥ pratyāha 2 yadi yajamānaḥ pravaset agne havirnirvapsyāmi iti brūyāt 3 apareṇa gārhapatyaṃ prāgīṣam̐ śakaṭamavasthāpya tasmin puroḍāśīyānādhāya dakṣiṇāṃ yugadhuramabhimṛśati dhūrasi dhūrva dhūrvantam iti 4 evamuttarām 5 tvaṃ devānāmasi sasnitamam ityuttarāmīṣāmālabhya japati 6 viṣṇustvākram̐ sta ityuttare cakre dakṣiṇaṃ pādamatyādadhāti 7 ahrutamasi havirdhānam ityārohati 8 mitrasya tvā cakṣuṣā prekṣe iti pariṇāhaṃ prekṣate 9 uru vātāya ityapacchādyāntaḥ śakaṭa upaviśya daśahotāraṃ vyākhyāya yacchantu tvā pañca iti vrīhīn yavān vāgnihotrahavaṇyāṃ muṣṭīnopya tiraḥ pavitram̐ śūrpe nirvapati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭaṃ nirvapāmi iti 10 trīn muṣṭīn yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 11 nirupteṣvanvāvapati bhakṣāṇāṃ prarekāya 12 evamevottaraṃ puroḍāśaṃ nirvapati agnīṣomābhyām iti paurṇamāsyām indrā gnibhyām ityamāvāsyāyāmasaṃnayataḥ 13 atha yadi pātr! yāṃ nirvaped dakṣiṇataḥ sphyamava-dhāya tasyām̐ sarvān śakaṭamantrān japet 14 1.19

2.2.1.20

idaṃ devānām iti niruptānabhimṛśati . idamu naḥ saha iti yato'dhi nirvapati 1 sphātyai tvā nārātyai iti havirādāyopaniṣkrāmati idamahaṃ nirvaruṇasya pāśāt iti 2 vihāramabhivīkṣate suvarabhi vi khyeṣaṃ vaiśvānaraṃ jyotiḥ iti 3 dṛm̐ hantāṃ duryā dyāvāpṛthivyoḥ iti pratyavarohati 4 āharati urvantarikṣama-nvihi iti 5 apareṇāhavanīyamupasādayati adityāstvopasthe sādayāmi iti 6 paridadāti agne havyam̐ rakṣasva .. agnīṣomau havyam̐ rakṣethām .. indrā gnī havyam̐ rakṣethām iti yathādevatam 7 agne havyam̐ rakṣasva iti vā 8 saśūkāyā-magnihotrahavaṇyāṃ tiraḥ pavitramapa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūyā-bhimantrayate yathā purastāt 9 brahmāṇamāmantrayate brahman prokṣiṣyāmi iti 10 prasūto brahmaṇā haviḥ prokṣati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭaṃ prokṣāmi .. agnīṣomābhyām iti yathādevatam . ekaikaṃ tristriḥ prokṣati 11 haviḥ prokṣannāgnimabhiprokṣati 12 haviḥ prokṣya pātrāṇi prokṣati 13 uttānāni paryāvṛtya śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai iti triḥ kuryāt 14 prokṣaṇīnām̐ śeṣamityāśmarathyaḥ . sarvābhiḥ prokṣedityālekhanaḥ 15 1.20

2.2.1.21

sāvitreṇa kṛṣṇājinamādāyotkare triravadhūnotyūrdhvagrīvaṃ bahirviśasanam ava-dhūtam̐ rakṣo'vadhūtā arātayaḥ iti 1 uttareṇa vihāraṃ pratīcīnagrīvamu-ttaralomāstṛṇāti adityāstvagasi iti 2 prati tvā pṛthivī vettu iti pratīcīṃ bhasadaṃ pratisamasyati 3 anutsṛjan kṛṣṇājinamulūkhalamadhivartayati adhi-ṣavaṇamasi vānaspatyam iti 4 anutsṛjannulūkhalam̐ havirāvapati agnestanūrasi vāco visarjanaṃ devavītaye tvā gṛhṇāmi iti triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 5 adri rasi vānaspatyaḥ iti musalamādāya haviṣkṛtaṃ trirāhvayati . haviṣkṛdehi iti brāhmaṇasya ādra va iti rājanyasya āgahi iti vaiśyasya 6 avahanti ava rakṣo divaḥ sapatnaṃ vadhyāsam iti 7 prādurbhūteṣu taṇḍuleṣu uccaiḥ samāhantavai ityāgnīdhraṃ preṣyati 8 kuṭarurasi madhujihvaḥ ityāgnīdhro'śmānamādāya śamyāṃ vā sāvitreṇoccairdṛṣadupale samāhanti iṣamā vadorjamā vada iti 9 dvirdṛṣadi sakṛdupalāyām . triḥ saṃcārayan navakṛtvaḥ saṃpādayati 10 1.21

2.2.1.22

uttarataḥ śūrpamupohati vaiṇavamaiṣīkaṃ nalamayaṃ vā varṣavṛddhamasi iti 1 havirudvapati prati tvā varṣavṛddhaṃ vettu iti 2 utkare parāpunāti parāpūtam̐ rakṣaḥ parāpūtā arātayaḥ iti 3 apahatam̐ rakṣaḥ iti tuṣān pratihanti 4 madhyame puroḍāśakapāle tuṣānopyādhastāt kṛṣṇājinasyopavapati rakṣasāṃ bhāgo'si iti 5 apa upaspṛśya vivinakti vāyurvo vi vinaktu iti 6 pātr! yāṃ taṇḍulān praskandayati devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ prati gṛhṇātu iti 7 praskannānabhimṛśati devebhyaḥ śundhadhvam iti 8 haviṣkṛtaṃ preṣyati triṣphalī-kartavai iti 9 yā yajamānasya patnī sābhyudetyāvahantyanyo vā 10 triḥ suphalīkṛtān karoti 11 prajñātān phalīkaraṇān nidhāyotkare taṇḍula-prakṣālanaṃ ninayati triṣphalīkriyamāṇānāṃ yo nyaṅgo avaśiṣyate . rakṣasāṃ bhāgadheyamāpastat pravahatāditaḥ iti 12 tathaiva kṛṣṇājinamādāyāvadhūnoti 13 1.22

2.2.1.23

vyākhyātamāstaraṇam 1 kṛṣṇājine'bhīva grīvāḥ paścādudīcīnakumbām̐ śamyāṃ nidadhāti diva skambhanirasi iti 2 śamyāyāṃ dṛṣadaṃ dhiṣaṇāsi parvatyā iti . dṛṣadyupalāṃ dhiṣaṇāsi pārvateyī iti 3 dṛṣadi taṇḍulānadhivapati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭamadhi vapāmi .. agnīṣomābhyām iti yathādevatam . triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 4 saṃtataṃ pinaṣṭi 5 prāṇāya tvā iti prācīmupalāṃ prohati . apānāya tvā iti pratīcīm . vyānāya tvā iti madhyadeśe vyavadhārayati 6 dīrghāmanu prasitimāyuṣe dhām iti prācīmantato'nuprohati 7 kṛṣṇājine piṣṭāni praskandayati devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ prati gṛhṇātu iti 8 praskannānyavekṣate adabdhena vaścakṣuṣāvapaśyāmi iti 9 haviṣkṛtaṃ preṣyati asaṃvapantī pim̐ ṣāṇūni kurutāt iti 10 1.23

2.2.1.24

patnī pinaṣṭi dāsī vā 1 dhṛṣṭirasi brahma yaccha ityupaveṣamādāya gārhapatyāt pratyañcāvaṅgārau nirūhyānyataramuttarāparamavāntaradeśaṃ pratinirasyati apāgne'gni-māmādaṃ jahi niṣkravyādam̐ sedha iti 2 ā devayajaṃ vaha ityanyataramavasthāpya tasmin kapālamupadadhāti dhruvamasi pṛthivīṃ dṛm̐ ha iti 3 tat savyasyā-ṅgulyādhinidhāya kapāle'ṅgāramadhivartayati nirdagdham̐ rakṣo nirdagdhā arātayaḥ iti 4 dhartramasi .. dharuṇamasi iti pūrvaṃpūrvaṃ kapālamupadadhāti . dharmāsi iti dakṣiṇam . cita stha ityuttaram . marutām̐ śardho'si iti ṣaṣṭham . cidasi .. paricidasi ityavaśiṣṭe upadadhāti . tūṣṇīṃ vāṣṭau saṃpādayati 5 evamevottaraṃ kapālayogamupadadhāti 6 ekādaśa saṃpādayati dvāḍaśa vaindrā gnasya 7 evamanupūrvāṇyevaiṣvata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante 8 athainānyaṅgārairadhyūhati bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyadhvam iti 9 atra madantīradhiśrayati 10 niṣṭaptopavātāyāṃ pātr! yāṃ vācaṃyamastiraḥ pavitraṃ piṣṭāni saṃvapati devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye juṣṭam̐ saṃ vapāmi . agnīṣomābhyām iti yathādevatam . triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham 11 1.24

2.2.1.25

athaināni pavitrābhyāmutpunāti devo vaḥ savitotpunātu iti paccho gāyatr! yā 1 praṇītābhirhavīm̐ ṣi saṃyauti 2 anyā vā yajuṣotpūya 3 sruveṇa praṇītābhya ādāya vedenopayamyāharati 4 samāpo adbhiragmata iti piṣṭeṣvānayati 5 adbhyaḥ pari prajātā stha samadbhiḥ pṛcyadhvam iti taptābhiḥ pradakṣiṇaṃ paryāplāvayati 6 janayatyai tvā saṃ yaumi iti saṃyutya vibhajate yathābhāgaṃ vyāvartethām iti yataḥ punarna sam̐ hariṣyan bhavati 7 athābhimṛśati agnaye tvā iti dakṣiṇaṃ piṇḍam agnīṣomābhyāṃ tvā ityuttaraṃ paurṇamāsyām indrā gnibhyām ityamāvāsyāyāma-saṃnayataḥ 8 idamaham̐ senāyā abhītvaryai mukhamapohāmi iti vedena kapālebhyo-'ṅgārānapohya makhasya śiro'si iti dakṣiṇaṃ piṇḍamādāya dakṣiṇe kapāla-yoge'dhiśrayati gharmo'si viśvāyuḥ iti 9 evamevottaraṃ piṇḍamādāyottare kapālayoge'dhiśrayati 10 evamanupūrvāṇyevaiṣvata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante 11 atrājyaṃ nirvapati uparitarāṃ vā 12 1.25

2.2.1.26

sarvāṇi kapālānyabhiprathayati uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām iti 1 atuṅgamanapūpākṛtiṃ kūrmasyeva pratikṛtimaśvaśaphamātraṃ karoti 2 pātr! yāmapa ānīya pradakṣiṇaṃ lepenānuparimārṣṭi tvacaṃ gṛhṇīṣva ityekaikam . nātikṣārayati 3 triḥ paryagni karoti antaritam̐ rakṣo'ntaritā arātayaḥ iti 4 pari vājapatiḥ kaviḥ iti vā 5 devastvā savitā śrapayatu ityulmukaiḥ pratitapati 6 agniste tanuvaṃ māti dhāk iti darbhairabhijvalayati 7 avidahantaḥ śrapayata iti vācaṃ visṛjate 8 saṃ brahmaṇā pṛcyasva iti vedena puroḍāśe sāṅgāraṃ bhasmādhyūhati 9 athāṅguliprakṣālanaṃ pātrīnirṇejanamityulmukenābhitapya sphyenāntarvedi tisraḥ prācīrudīcīrvā lekhā likhitvāsam̐ syandayan pratyagapavargaṃ trirninayati ekatāya svāhā ityetaiḥ pratimantram 10 1.26
iti prathamaḥ praśnaḥ

2.2.2.1

atha dvitīyaḥ praśnaḥ
devasya tvā savituḥ prasave iti sphyamādāya tṛṇena sam̐ śyati śatabhṛṣṭirasi vānaspatyo dviṣato vadhaḥ sahasrabhṛṣṭiḥ śatatejā vāyurasi tigmatejāḥ iti 1 apareṇāhavanīyaṃ vedirbhavati yajamānamātr! yaparimitā vā prācī 2 yathā havīm̐ ṣyāsannāni saṃbhavedevaṃ tiraścī 3 vedena vediṃ vividuḥ pṛthivīm̐ sā paprathe pṛthivī pārthivāni . garbhaṃ bibharti bhuvaneṣvantastato yajño jāyate viśvadāniḥ iti purastāt stambayajuṣo vedena vediṃ triḥ saṃmārṣṭyupariṣṭād vā 4 pūrvārdhād vitṛtīyadeśād vedeḥ stambayajurharati 5 pṛthivyai varprāsi ityantarvedi prāgagramudagagraṃ vā darbhaṃ nidhāya tasmin sphyena praharati pṛthivi devayajanyopadhyāste mūlaṃ mā him̐ siṣam iti 6 apahato'raruḥ pṛthivyai iti sphyena satṛṇān pām̐ sūnapādāya harati vrajaṃ gaccha gosthānam iti 7 varṣatu te dyauḥ iti vediṃ pratyavekṣate 8 uttarato nivapati badhāna deva savitaḥ paramasyāṃ parāvati śatena pāśairyo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastamato mā mauk .. araruste divaṃ mā skān iti 9 sa utkaro bhavati 10 tamāgrīdhro gṛhṇāti araro divaṃ mā paptaḥ iti 11 evameva dvitīyam̐ haratyevaṃ tṛtīyam 12 apahato'raruḥ pṛthivyai devayajanyai iti dvitīyamapādatte 13 apahato'raruḥ pṛthivyā adevayajanaḥ iti tṛtīyam 14 2.1

2.2.2.2

tūṣṇīṃ caturthaṃ m̐! hṛtvā sphyena vediṃ parigṛhṇāti 1 vasavastvā pari gṛhṇantu gāyatreṇa chandasā iti dakṣiṇataḥ 2 rudrā stvā iti paścāt 3 ādityāstvā ityuttarataḥ 4 sphyena vai sarvaṃ vedikarma kriyate 5 tataḥ saṃpreṣyati imāṃ narāḥ kṛṇuta vedimetya vasumatīm̐ rudra vatīmādityavatīm . varṣman divo nābhā pṛthivyā yathāyaṃ yajamāno na riṣyet .. eta devebhyo juṣṭāmadityā upasthe . imāṃ devā ajuṣanta sarve . rāyaspoṣā yajamānaṃ viśantu iti 6 athāsyā uttamāṃ tvacam̐ samuddhatyotkaraṃ gamayati 7 athaināṃ khanati dvyaṅgulaṃ tr! yaṅgulaṃ caturaṅgulaṃ vā sītāmātrīṃ rathavartmamātrīṃ vā yāvat pārṣṇyāḥ śvetaṃ tāvatīṃ vā devasya savituḥ save karma kṛṇvanti vedhasaḥ iti 8 mūlaṃ chinatti 9 ā pratiṣṭhāyai khanati 10 prāñcau vedyam̐ sāvunnayatyabhita āhavanīyaṃ pratīcī śroṇī abhito gārhapatyam 11 madhye saṃnatāṃ prācīmudīcīṃ pravaṇāṃ purastādam̐ hīyasīṃ paścāt prathīyasīṃ dakṣiṇato varṣīyasīṃ purīṣavatīṃ karoti 12 yat purīṣamatiśeta utkaraṃ tad gamayati 13 yattṛṇaṃ mūlaṃ vātiśete sphyena tacchinatti na nakhena 14 2.2

2.2.2.3

āhāryapurīṣāṃ paśukāmasya vediṃ kuryāt khananapurīṣāṃ prajākāmasyeti vijñāyate 1 udupya nityamanyadāvapedityekam . akhātāyāmevānyadāvapedityaparam 2 yatra khanet tatra khananamantraṃ japet 3 adhiśriteṣu haviḥṣu paurṇamāsyāṃ vediṃ kuryāt 4 pūrvedyuḥ prāg barhiṣa āharaṇādamāvāsyāyām 5 yat prāguttarasmāt parigrāhāt tat kṛtvopavasati 6 samānamitarat 7 brahmāṇamāmantrayate brahmannuttaraṃ parigrāhaṃ parigrahīṣyāmi iti 8 prasūto brahmaṇā sphyena vediṃ parigṛhṇāti . ṛtamasi iti dakṣiṇataḥ ṛtasadanamasi iti paścāt ṛtaśrīrasi ityuttarataḥ 9 athainām̐ sphyena pratīcīṃ yoyupyate dhā asi svadhā asi kā!śeṣeṇa 10 paścārdhe vitṛtīyadeśe vedeḥ sphyaṃ tiryañcam̐ stabdhvā saṃpreṣyati prokṣaṇīrāsādayedhmā-barhirupasādaya sruvaṃ ca srucaśca saṃmṛḍḍhi patnīm̐ saṃnahyājyenodehi iti 11 āgnīdhra etāni karmāṇi kuryādityekam . adhvaryurityaparam 12 upaninīya prokṣaṇīḥ sphyasya vartman dakṣiṇena sphyamasam̐ spṛṣṭā barhirāsādayati 13 yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyet 14 utkare purastāt pratyañcam̐ sphyamudasyati śatabhṛṣṭirasi vānaspatyo dviṣato vadhaḥ iti 15 yaṃ dveṣṭi tasya nāma gṛhṇāti 16 hastāvavanijya sphyaṃ prakṣālayati . nāgraṃ pratimuñcati 17 vediṃ kṛtyā nānavanijya hastau pātrāṇi parāhaṇyāt 18 uttareṇa praṇītāḥ paścāt prāgagramidhmābarhiṣī upasādayati 19 2.3

2.2.2.4

dakṣiṇamidhmamuttaraṃ barhiḥ 1 sruvaṃ ca srucaśca prāśitraharaṇaṃ cādāya gārhapatye vāhavanīye vā niṣṭapati pratyuṣṭam̐ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ iti 2 vedāgraiḥ prati-vibhajya saṃmārṣṭi . aprativibhajya vā 3 sruvamagra uttānaṃ dhārayamāṇo'grairanta-rato'bhyākāram̐ sarvato bilamabhisamāhāraṃ tanmūlairdaṇḍaṃ goṣṭhaṃ mā nirmṛkṣam iti 4 juhūm̐ saṃmārṣṭyuttānāṃ dhārayamāṇo'grairantarato'bhyākāraṃ prācīṃ madhyairbāhyataḥ pratīcīṃ mūlairdaṇḍaṃ vācaṃ prāṇaṃ mā nirmṛkṣam iti 5 upabhṛtam̐ saṃmārṣṭi tiraścīṃ dhārayamāṇo-'grairantarato'bhyākāraṃ pratīcīṃ madhyairbāhyataḥ prācīṃ mūlairdaṇḍaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mā nirmṛ-kṣamiti 6 yathā sruvaṃ tathā dhruvāṃ prajāṃ yoniṃ mā nirmṛkṣam iti 7 rūpaṃ varṇaṃ mā nirmṛkṣaṃ vāji tvā sapatnasāham̐ saṃmārjmi iti prāśitraharaṇam 8 na saṃmṛṣṭāni cāsaṃmṛṣṭāni ca sam̐ sparśayet 9 yadi sam̐ sparśayet punareva niṣṭapya saṃmṛjyāt 10 saṃmṛṣṭāni niṣṭapati agnervastejiṣṭhena tejasā niṣṭapāmi iti 11 2.4

2.2.2.5

athaitāni saṃmārjanānyadbhiḥ sam̐ spṛśyāgnau praharati yatarasmin niṣṭapati divaḥ śilpamavatataṃ pṛthivyāḥ kakubhi śritam . tena vayam̐ sahasravalśena sapatnaṃ nāśayāmasi svāhā iti 1 utkare vodasyati 2 patnīmūrdhvajñumāsīnām̐ saṃnahyati tiṣṭhantīṃ vā svayaṃ vā patnyātmānaṃ mauñjena yoktreṇānyatarataḥpāśenābhyantaraṃ vāsaso bāhyato vā āśāsānā saumanasam iti 3 uttareṇa nābhiṃ niṣṭarkyaṃ granthiṃ kṛtvā dakṣiṇato nābheḥ paryūhate 4 agne gṛhapata upa mā hvayasva iti gārhapatyamabhimantrayate 5 devānāṃ patnīrupa mā hvayadhvam iti devapatnīrapareṇa gārhapatyam 6 devapatnyā lokamupatiṣṭhate patni palyeṣa te loko namaste astu mā mā him̐ sīḥ iti 7 deśād dakṣinata udīcyupaviśati indrā ṇīvāvidhavā bhūyāsamaditiriva suputrā . asthūri tvā gārhapatyopaniṣade suprajāstvāya iti 8 gārhapatyamabhimantrayate suprajasastvā vayam ityetayā 9 mama putrāḥ śatruhaṇo atho me duhitā virāṭ . utāhamasmi saṃjayā patyurme śloka uttamaḥ iti ca 10 pūṣā te bilaṃ viṣyatu iti sarpirdhānasya bilaṃ viṣyati 11 aditirasyacchidra patrā ityājyasthālīmādāya 12 2.5

2.2.2.6

tasyāṃ pavitrāntarhitāyāṃ prabhūtamājyaṃ nirvapati mahīnāṃ payo'syoṣadhīnām̐ rasastasya te'kṣīyamāṇasya nirvapāmi devayajyāyai iti 1 dakṣiṇāgnāvadhiśrayati idaṃ viṣṇurvi cakrame iti 2 vilāpya vā nirvapati 3 iṣe tvā iti dakṣiṇārdhe gārhapatyasyādhiśrayati 4 ūrje tvā ityapādāya vedenopayamya patnyā upayacchati 5 tat sā nimīlyānucchvasantyavekṣate mahīnāṃ payo'syoṣadhīnām̐ raso'dabdhena tvā cakṣuṣāvekṣe suprajāstvāya iti 6 tejo'si ityuttarārdhe gārhapatyasyā-dhiśrayati 7 tejase tvā ityapādāya vedenopayamyāharati tejo'si tejo'nu prehi iti 8 āhavanīye'dhiśrayati agniste tejo mā vinait iti 9 uttareṇa prokṣaṇīḥ sphyasya vartman sādayati agnerjihvāsi subhūrdevānāṃ dhāmnedhāmne devebhyo yajuṣeyajuṣe bhava iti 10 athainadadhvaryuśca yajamānaśca nimīlyānucchvasantā-vavekṣete ājyamasi iti pratipadya tasya te bhakṣīya ityantena 11 athainadudagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpunāti śukramasi .. jyotirasi .. tejo'si ityetairmantraiḥ 12 ājyavatībhyāṃ pavitrābhyāṃ prokṣaṇīrutpunāti devo vaḥ savitotpunātu iti paccho gāyatr! yā 13 2.6

2.2.2.7

aniṣkāsinā sruveṇāntarvedyājyāni gṛhṇāti vede sruco'tyādhāya 1 caturgṛhītaṃ juhvāṃ śukraṃ tvā śukrāyāṃ dhāmnedhāmne devebhyo yajuṣeyajuṣe gṛhṇāmi ityetaistribhirmantraiḥ . pañcānāṃ tvā vātānām iti caturtham 2 evamevottarairmantrai-rupabhṛti dhruvāyāmiti gṛhṇāti 3 aṣṭagṛhītamupabhṛti caturgṛhītaṃ dhruvāyām . pañcagṛhītaṃ paśukāmasya 4 taireva mantrairyajamāno'numantrayate 5 api vādhva-ryavairevādhvaryurgṛhṇīyāt 6 yājamānairyajamāno'numantrayate 7 bhūyo juhvāṃ gṛhṇā-tyalpīya upabhṛti bhūyiṣṭhaṃ dhruvāyām 8 samaṃbilaṃ dhārayamāṇo juhvāṃ gṛhṇāti madhyadeśa upabhṛti bhūmau pratiṣṭhitāyāṃ dhruvāyām 9 nāntarvedi gṛhītasya paścāt pratiharati 10 notkara ājyaṃ kiṃcana sādayati 11 āpo devīragrepuvaḥ iti prokṣaṇīrabhimantr! ya brahmāṇamāmantrayate brahman prokṣiṣyāmi iti 12 prasūto brahmaṇā viṣāyedhmaṃ prokṣati kṛṣṇo'syākhareṣṭho'gnaye tvā svāhā iti 13 vedirasi iti vedim . barhirasi iti barhiḥ . ekaikaṃ tristriḥ prokṣati 14 antarvedi purogranthi barhirāsādya prokṣati . dive tvā ityagram . antarikṣāya tvā iti madhyam . pṛthivyai tvā iti mūlam 15 srucyagrāṇyupapāyya mūlānyupapāyayati 16 2.7

2.2.2.8

saha srucā purastāt pratyañcaṃ granthiṃ pratyukṣati poṣāya tvā iti 1 yatprokṣaṇīnāmucchiṣyeta tadantarvedi ninayati svadhā pitṛbhyaḥ iti 2 dakṣiṇāyai śroṇerupakramyottarasyāḥ saṃtatāṃ dhārām̐ srāvayati 3 pūṣā te granthiṃ viṣyatu iti barhirvisram̐ sayati 4 ūrdhvaṃ prāñcamudgūḍhaṃ pratyañcamāyacchati 5 purastāt prastaraṃ gṛhṇāti . nānumārṣṭi na pratimārṣṭi nāvadhūnoti . karṣannivāpādatte viṣṇo stūpo'si iti 6 tasmin pavitre apisṛjati ayaṃ prāṇaśrāpānaśca yaja-mānamapigacchatām . yajñe hyabhūtāṃ potārau pavitre havyaśodhane iti 7 tataḥ saṃpreṣyati stṛṇīta barhiḥ paridhatta vediṃ jāmiṃ mā hi sīramuyā śayānā . darbhaiḥ stṛṇīta haritaiḥ suvarṇairniṣkā ime yajamānasya bradhne iti 8 brahmaṇe prastaraṃ prayacchati prāṇāpānābhyāṃ tvā satanuṃ karomi iti 9 brahmā yajamānāya yajamāne prāṇāpānau dadhāmi iti 10 mayi prāṇāpānau iti yajamānaḥ pratyāha 11 śulbam̐ stṛṇāti ūrṇāmradasaṃ tvā stṛṇāmi ityā dakṣiṇāyai śroṇeḥ prapādyottarasmādam̐ sāt saṃtatam 12 sarvasyāṃ vedyāṃ barhiḥ stṛṇāti bahulamanatidṛśnam ūrṇāmradasaṃ tvā stṛṇāmi iti tridhātu pañcadhātu vā prāgapavargaṃ pratyagapavargaṃ vā 13 agrairmūlā-nyācchādayati 14 2.8

2.2.2.9

dhātaudhātau mantraṃ japati 1 atraike'nūyājārthe ulmuke nirūhanti 2 prastaraṃ dhārayamāṇo'pareṇāhavanīyam̐ sam̐ spṛṣṭān paridhīn paridadhāti . udagagraṃ madhyamaṃ gandharvo'si viśvāvasuḥ iti indra sya bāhurasi iti dakṣiṇaṃ mitrāvaruṇau tvā ityuttaram 3 abhyagramāhavanīyaṃ dakṣiṇamavāgramuttaram 4 evamanupūrvāṇyevaiṣvata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante 5 sūryastvā purastāt pātu ityāhavanīyamabhimantr! ya madhye'gnerūrdhvaṃ āghārasamidhāvādadhāti 6 vītihotraṃ tvā kave iti dakṣiṇām 7 tūṣṇīmuttarām 8 barhiṣaḥ samāvanantargarbhau vidhṛtī kṛtvā madhye vederudī-cīnāgre nidadhāti viśo yantre sthaḥ iti 9 vidhṛtyoḥ prastaram̐ sādayati vasūnām̐ rudrā ṇāmādityānām̐ sadasi sīda iti 10 prastare juhūṃ juhūrasi ghṛtācī iti uttareṇa juhūmupabhṛtaṃ pratikṛṣṭatarāmadhastād vidhṛtyoḥ upabhṛdasi iti 13 uttareṇopabhṛtaṃ dhruvāṃ pratikṛṣṭatarāmupariṣṭād vidhṛtyoḥ dhruvāsi iti 14 asam̐ spṛṣṭāḥ sādayati 15 dakṣiṇena juhūm̐ sruvam̐ sādayatyuttareṇa vā dhruvām ṛṣabho'si śākvaro ghṛtācīnām̐ sūnuḥ priyeṇa nāmnā priye sadasi sīda iti 16 2.9

2.2.2.10

athainā abhimantrayate etā asadan ityanuvākaśeṣeṇa 1 viṣṇūni stha vaiṣṇavāni dhāmāni stha prājāpatyāni ityājyānyabhimantrayate 2 sasruvāmājyasthālīṃ vedaṃ pātrīṃ cādāyāpareṇa gārhapatyamupaviśya idamaham̐ senāyā abhītvaryai mukhamapohāmi iti vedena puroḍāśāt sāṅgāraṃ bhasmāpohyābhimantrayate sūrya jyotirvibhāhi mahata indri yāya balāya iti 3 pātr! yāmupastṛṇāti syonaṃ te sadanaṃ karomi ghṛtasya dhārayā suśevaṃ kalpayāmi . tasmin sīdāmṛte pratitiṣṭha vrīhīṇāṃ medha sumana-syamānaḥ iti 4 ājyenābhighārayati āpyāyatāṃ ghṛtayoniragnirhavyānumanyatām . khamaṅkṣva surūpaṃ tvā vasuvidaṃ paśūnāṃ tejasāgnaye juṣṭamabhighārayāmi iti dakṣiṇam . tūṣṇīmuttaram 5 sāṃnāyyamabhighārayati yasta ātmā paśuṣu praviṣṭo devānāṃ viṣṭhāmanu yo vitasthe . ātmanvān soma ghṛtavān hi bhūtvā devān gaccha suvarvinda yajamānāya mahyam iti 6 pātr! yāmudvāsayati ārdra ḥ! pratha-snurbhuvanasya gopāḥ . śṛta utsnāti janitā matīnām iti 7 na paryāvartayati na bhinatti 8 2.10

2.2.2.11

irā bhūtiḥ pṛthivyai raso motkramīt iti kapālāni pratyanakti 1 athaināva-parivargamaṇikāṣamanakti devastvā savitā madhvānaktu iti 2 upariṣṭādabhya-jyādhastādupānakti 3 svaktamakūrmapṛṣantaṃ kṛtvā sāṃnāyye cālaṃkṛtyāntarvedi caturhotrā paurṇamāsyām̐ havīm̐ ṣyāsādayet pañcahotrāmāvāsyāyām 4 bhūrbhuvaḥ suvaḥ iti prathamāyāṃ paurṇamāsyām 5 saṃvatsare paryāgata etābhirevāsādayet 6 prathama eva saṃvatsara ityāśmarathyaḥ . saṃvatsaresaṃvatsara ityālekhanaḥ 7 apareṇa srucaḥ puroḍāśāvāsādayati 8 madhye vedeḥ sāṃnāyyakumbhyau saṃdhāya dakṣiṇāsyāṃ vediśroṇyām̐ śṛtamāsādayatyuttarasyāṃ dadhi 9 api vā pūrva m̐! śṛtamaparaṃ dadhī-tyekeṣām 10 agreṇa dhruvāṃ vedam̐ sādayati ayaṃ vedaḥ pṛthivīmanvavindad guhā satīṃ gahane gahvareṣu . sa vindatu yajamānāya lokamacchidraṃ yajñaṃ bhūrikarmā karotu iti 11 vedyantān paristīrya hotṛṣadanaṃ kalpayati 12 jaghanena vedimudagagrairdarbhaiḥ sam̐ stīrṇaṃ bhavati 13 2.11

2.2.2.12

tataḥ saṃpreṣyati agnaye samidhyamānāyānubrahi iti 1 āsīna idhmaṃ praṇavepraṇave samidhamādadhāti 2 yatrābhijānāti samiddho agna āhuta iti tadekāmanūyā-jasamidhamavaśiṣya sarvamidhmaśeṣamabhyādhāya vedenāhavanīyaṃ trirupavājayati 3 sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya vedenopayamyottaraṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya dakṣiṇā-prāñcamāsīnaḥ saṃtatamṛjumāghāramāghārayati prajāpatiṃ manasā dhyāyan 4 sruve-ṇājyasthālyā ājyamādāya dhruvāmāpyāyayati ā pyāyatāṃ dhruvā ghṛtena ityetayā 5 tatraiṣo'tyantapradeśo yatra kva ca dhruvāyā ājyamādatta evamevaināmāpyāyayati . dhruvāyā evānādiṣṭājyārthāḥ kriyante 6 tataḥ saṃpreṣyati agnīt paridhīm̐ ścāgniṃ ca tristriḥ saṃmṛḍḍhi iti 7 sasphyairidhmasaṃnahanairāgnīdhraḥ paridhīm̐ ścāgniṃ ca tristriḥ saṃmārṣṭi 8 tūṣṇīṃ paridhīn 9 agne vājajidvājaṃ tvā sariṣyantaṃ vājaṃ jeṣyantaṃ vājinaṃ vājajitaṃ vājajityāyai saṃmārjmyagnimannādamannādyāya ityagnim̐ saṃmārṣṭi 10 agreṇa juhūṃ dhruvāṃ vottānau pāṇī pratiṣṭhāpya 11 2.12

2.2.2.13

āhavanīyāyāñjaliṃ karoti bhuvanamasi vi prathasvāgne yaṣṭaridaṃ namaḥ iti 1 juhūmādatte juhvehi iti . upabhṛtam upabhṛdehi iti 2 upabhṛti juhūmatyādadhāti suyame me adya ghṛtācī bhūyāstam̐ svāvṛtau sūpāvṛtau iti 3 tatraiṣo'tyantapradeśo yatra kva copabhṛti juhūmatyādadhāti mukhata evādhyūhati mukhata upāvaharati 4 na ca sam̐ śiñjayati nābhideśe ca srucau dhārayate 5 samaṃ prāṇairityekeṣām 6 agreṇa dhruvāmanavakliśnan prastaramatyākrāmati agnāviṣṇū mā vāmava kramiṣam iti 7 dakṣiṇato'vatiṣṭhate viṣṇo sthānamasi iti 8 antarvedi dakṣiṇaḥ pādo bhavati . avaghra iva savyaḥ 9 dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtyordhvasti-ṣṭhannanvārabdhe yajamāne prāñcamudañcam̐ saṃtatamṛjumāghāramāghārayati samārabhyordhvo adhvaraḥ iti 10 nyañcamāghārayed vṛṣṭikāmasyordhva m̐! svargakāmasya 11 etaṃ bhūyiṣṭhamāhutīnāṃ juhoti 12 hutvānuprāṇiti 13 hiṃ bṛhadbhāḥ iti srucamudgṛhṇāti 14 asam̐ sparśayan srucau pratyākrāmati 15 2.13

2.2.2.14

pāhi māgne duścaritādā mā sucarite bhaja iti 1 ete evākramaṇapratyākramaṇe mantravatī bhavataḥ 2 tatraiṣo'tyantapradeśo yā uttarataḥ sannāhutīrjuhotyuttaraṃ paridhi-saṃdhimanvavahṛtya tā juhoti . yā dakṣiṇato dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhimanvavahṛtya tāḥ 3 dakṣiṇenaiva dakṣiṇātyākrāmati savyenodaṅ . api vā savyena dakṣiṇā dakṣiṇenodaṅ 4 pratyākramya juhvā dhruvām̐ samanakti makhasya śiro'si saṃ jyotiṣā jyotiraṅktām iti 5 unnītam̐ rāyaḥ iti sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya suvīrāya svāhā iti juhūṃ pratyabhighārayati 6 yajñena yajñaḥ saṃtataḥ iti juhvā dhruvām 7 nidhāya srucau vederavyantaṃ tṛṇamādāyottarata utkare prāñcau pravarā-yāvatiṣṭhete ka idamadhvaryurbhaviṣyati sa idamadhvaryurbhaviṣyati . yajño yajñasya viṣṇoḥ sthāne tiṣṭhāmi . vāgārtvijyaṃ karotu mana ārtvijyaṃ karotu . vācaṃ prapadye bhūrbhuvaḥ suvaḥ iti pūrvo'dhvaryuḥ . ka idamagnīd bhaviṣyati sa idamagnīd bhaviṣyati . yajño yajñasya viṣṇoḥ sthāne tiṣṭhāmi . vāgārtvijyaṃ karotu mana ārtvijyaṃ karotu . vācaṃ prapadye bhūrbhuvaḥ suvaḥ iti 8 2.14

2.2.2.15

apara āgnīdhraḥ 1 sphyaṃ cedhmasaṃnahanāni cānvārabhete 2 brahmāṇamāmantrayate brahman pravarāyāśrāvayiṣyāmi iti 3 prasūto brahmaṇāśrāvayati āśrāvaya iti ośrāvaya iti vā 4 astu śrauṣaṭ ityāgnīdhraḥ pratyāśrāvayati 5 tatraiṣo-'tyantapradeśo yatra kva cādhvaryurāśrāvayennityamevāgnīdhro'pareṇotkaraṃ dakṣiṇā-mukhastiṣṭhan sphyam̐ sedhmasaṃnahanamūrdhvaṃ dhārayamāṇaḥ pratyāśrāvayati 6 āgnī-dhrāgāre tu some 7 āśrāvya pravaraṃ pravṛṇīte agnirdevo hotā devān yakṣad vidvām̐ ścikitvān manuṣvadbharatavadadovadadovat iti yathārṣeyo yajamānaḥ 8 trīnārṣeyān mantrakṛta itaūrdhvān vṛṇīte 9 api vā manuvad ityeva pravṛṇīte 10 purohitasyārṣeyān rājñaḥ pravṛṇīte 11 brahmaṇvadā ca vakṣad brāhmaṇā asya yajñasya prāvitāraḥ ityuktvā asau iti hoturupām̐ śu nāma gṛhṇāti 12 mānuṣaḥ ityuccaiḥ 13 vedyāṃ tṛṇamapisṛjya 14 2.15

2.2.2.16

anapavyāharantaḥ pracarantīti vijñāyate 1 yatrābhijānāti ghṛtavatīmadhvaryo srucamāsyasva iti tajjuhūpabhṛtāvādāyātyākramyāśrāvyāha samidho yaja iti 2 vaṣaṭkṛte juhoti 3 āśrāvyāśrāvya yaja yaja ityevottarebhyaḥ saṃpreṣyati 4 apareṇāghārasaṃbhedaṃ prācaḥ prayājānabhikrāmaṃ juhoti 5 samānatra vā 6 api vā samidhaḥ purastād yajati tanūnapātaṃ dakṣiṇata iḍaḥ paścād barhiruttarataḥ svāhākāraṃ madhye 7 yatra samiddhatamastatra sarvā āhutīrjuhuyāt 8 caturtha m̐! hoṣyannaupabhṛtādardhaṃ juhvāmānayate 9 pañca prayājāniṣṭvā pratyākramya yajjuhvāmājyaṃ pariśiṣṭaṃ tena havī m̐! ṣyabhighārayati dhruvāmagre'thāgneyaṃ puroḍāśamathottaramatha śṛtamatha dadhyupabhṛtamantataḥ 10 athāyatane srucau sādayitvā punarādatte 11 evamādatte bhavata ā sviṣṭakṛtaḥ 12 tata ājyabhāgābhyāṃ pracarati 13 agnaye'nubrūhi iti saṃpreṣyati 14 juhvāṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā pañcagṛhītaṃ vātyākramyā-śrāvyāha agniṃ yaja iti 15 vaṣaṭkṛta uttarārdhapūrvārdhe juhoti 16 naitāmuttareṇānyāmāhutiṃ juhoti 17 pratyākramya 18 2.16

2.2.2.17

somāyānubrūhi iti saṃpreṣyati 1 yathāgṛhītamājyaṃ gṛhītvātyākramyāśrāvyāha somaṃ yaja iti 2 vaṣaṭkṛte dakṣiṇārdhapūrvārdhe prabāhuk pūrvayā juhoti 3 naitāṃ dakṣiṇenānyāmāhutiṃ juhoti 4 pratyākramya 5 tatraiṣo'tyantapradeśaḥ sruveṇaivā-jyadohayorityavadyati hastena puroḍāśasya 6 jamadagnīnāmeva pañcāvattaṃ catura-vattamitareṣām 7 apyajāmadagnyo jāmadagnyamāmantr! ya pañcāvattaṃ kurvīta 8 tataḥ saṃpreṣyati agnaye'nubrūhi iti 9 juhvāmupastīryāgneyasya puroḍāśasyāṅguṣṭhena mām̐ sasam̐ hitābhyāmaṅgulībhyāṃ madhyādavadāya pūrvārdhādavadyati paścārdhāt tṛtīyaṃ yadi pañcāvadānaḥ mā bhermā saṃvikthā mā tvā him̐ siṣaṃ mā te tejo'pakramīt . bharatamuddharemanuṣiñca . avadānāni te pratyavadāsyāmi . namaste astu mā mā him̐ sīḥ iti 10 aṅguṣṭhaparvamātrāṇyavadānānyasaṃbhindannavadyati 11 avadānā-nyabhighārya haviḥ pratyabhighārayati yadavadānāni te'vadyan vilomākārṣamātmanaḥ . ājyena pratyanajmyenat tat ta āpyāyatāṃ punaḥ iti 12 atyākramyāśrāvyāha agniṃ yaja iti 13 vaṣaṭkṛte madhye juhoti 14 apidadhadivāprakṣiṇannājyam̐ hutvā puroḍāśaṃ juhoti tata ājyam 15 2.17

2.2.2.18

pūrvāṃ pūrvā m̐! sam̐ hitāmāhutiṃ juhotyā sviṣṭakṛtaḥ 1 api vā srucyamāghā-ramabhijuhuyāt 2 tata upām̐ śuyājāya saṃpreṣyati viṣṇave ityupām̐ śu anubrūhi ityuccaiḥ 3 yathāgṛhītamājyaṃ gṛhītvātyākramyāśrāvyāha viṣṇum ityupām̐ śu yaja ityuccaiḥ 4 vaṣaṭkṛte juhoti 5 agnīṣomīyameka upām̐ śuyājam̐ samāmananti prājāpatyameke 6 sa eṣa paurṇamāsyāmeva bhavati 7 yathāgneyenaivamuttamena puro-ḍāśena pracarati agnīṣomābhyām iti paurṇamāsyām indrā gnibhyām ityamāvā-syāyāmasaṃnayataḥ 8 atha yadi saṃnayet indrā yānubrūhi iti saṃpreṣyati 9 mahendrā ya iti vā yadi mahendra yājī bhavati 10 juhvāmupastīrya dviḥ śṛta-syāvadyati dvirdadhnaścaturavadānasya triḥ pañcāvadānasya 11 abhighāryātyākramyā-śrāvyāha indraṃ yaja iti 12 mahendra m iti vā 13 vaṣaṭkṛte juhoti 14 pratyākramya sruveṇa pārvaṇau homau juhoti ṛṣabhaṃ vājinaṃ vayaṃ pūrṇamāsaṃ yajāmahe . sa no dohatām̐ suvīrya m̐! rāyaspoṣam̐ sahasriṇam . prāṇāya surādhase pūrṇamāsāya svāhā iti paurṇamāsyām . amāvāsyā subhagā suśevā dhenuriva bhūya āpyāyamānā . sā no dohatām̐ suvīrya m̐! rāyaspoṣam̐ sahasriṇam . apānāya surādhase'māvāsyāyai svāhā ityamāvāsyāyām 15 2.18

2.2.2.19

atra nāriṣṭhān homāñjuhoti
daśa te tanuvo yajña yajñiyāstāḥ prīṇātu yajamāno ghṛtena .
nāriṣṭhayoḥ praśiṣamīḍamāno devānāṃ daivye'pi yajamāno'mṛto'bhūt svāhā ..
yaṃ vāṃ devā akalpayannūrjo bhāgam̐ śatakratū .
etadvāṃ tena prīṇāni tena tṛpyatamam̐ hahau svāhā ..
ahaṃ devānām̐ sukṛtāmasmi loke mamedamiṣṭaṃ na mithurbhavāti .
ahaṃ nāriṣṭhāvanuyajāmi vidvān yadābhyāmindro adadhād bhāgadheyam̐ svāhā ..
adārasṛd bhavata deva somāsmin yajñe maruto mṛḍatā naḥ .
mā no vidadabhibhā mo aśastirmā no vidad vṛjanā dveṣyā yā svāhā ..
iti 1 tataḥ saṃpreṣyati agnaye sviṣṭakṛte'nubrūhi iti 2 juhvāmupastīrya sarveṣām̐ haviṣāmuttarārdhāt sakṛtsakṛccaturavadānasyāvadyati dviḥ pañcāvadānasya 3 sthavīyām̐ syetāni daivatebhyo bhavanti 4 dvirabhighārya na haviḥ pratyabhighārayati 5 atyākramyāśrāvyāha agnim̐ sviṣṭakṛtaṃ yaja iti 6 vaṣaṭkṛta uttarārdhapūrvā-rdhe'tihāya pūrvā āhutīrjuhoti 7 pratyākramyāyatane srucau sādayati 8 atraike prāśitram̐ samāmananti . upariṣṭādeke 9 2.19
iti dvitīyaḥ praśnaḥ

2.2.3.1

atha tṛtīyaḥ praśnaḥ
iḍāpātramupastīryāgneyasya puroḍāśasya dakṣiṇārdhāt pūrvamiḍāvadānamavadyati manunā dṛṣṭāṃ ghṛtapadīṃ mitrāvaruṇasamīritām . dakṣiṇārdhādasaṃbhindannavadyā-myekatomukhām iti 1 pṛṣṭham̐ saṃbhidya pūrvārdhād yajamānabhāgamavadyatyaṇumiva dī-rgham 2 saṃbhedād dvitīyamiḍāvadānamavadyati 3 evam̐ sarveṣām̐ haviṣāmiḍām̐ samavadyati 4 sthavīyām̐ syetāni sauviṣṭakṛtebhyo bhavanti 5 abhighāryāntarā havīm̐ ṣi srucaśca hṛtvā hotra iḍāmādadhāti 6 svayaṃ vā hoteḍāmādatte 7 agreṇa hotāramadhvaryurdakṣiṇātikrāmatyanutsṛjanniva 8 hoteḍayādhvaryuṃ parigṛhṇāti 9 paścāt prāṅupaviśya sruveṇa hoturaṅguliparvaṇī anakti 10 pūrvamaktvāparamanakti 11 yathetaṃ pratiparetya purastāt pratyaṅṅāsīna iḍāyā iḍāmādadhāti 12 hastyām̐ hotre sakṛdupastṛṇāti dvirādadhāti sakṛdabhighārayati 13 svayaṃ vā hototta-ramiḍāvadānamādatte 14 lepādupastṛṇāti 15 lepādabhighārayati 16 upahūya-mānāmiḍāmanvārabhete adhvaryuryajamānaśca 17 yatrābhijānāti daivyā adhvaryava upahūtā upahūtā manuṣyāḥ iti 18 3.1

2.2.3.2

tadadhvaryuretaṃ mantraṃ japati upahūtaḥ paśumānasāni iti 1 yatrābhijānāti upahūto'yaṃ yajamānaḥ iti tad yajamāna etameva mantraṃ japati 2 upahūtāyāmiḍāyāmavāntareḍām̐ hotā prāśnāti vācaspataye tvā hutaṃ prāśnāmi sadasaspataye tvā hutaṃ prāśnāmi iti 3 upahūtāmiḍāṃ yajamānapañcamā ṛtvijaḥ prāśnanti iḍe bhāgaṃ juṣasva no jinva gā jinvārvataḥ . tasyāste bhakṣivāṇaḥ syāma sarvātmānaḥ sarvagaṇāḥ iti 4 prāśya tūṣṇīmāsta ā mārjanāt 5 antarvedi pavitravati mārjayante mano jyotirjuṣatām iti 6 āgneyaṃ puroḍāśaṃ prāñcaṃ virujya prāśitraharaṇamādāya prāśitramavadyati ajyāyo yavamātrādāvyādhāt kṛtyatāmidam . mā rūrupāma yajñasya śuddham̐ sviṣṭamidam̐ haviḥ iti 7 evamuttareṣāmavirujya 8 aṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā yavamātraṃ pippalamātraṃ vā saṃvṛtya prāśitraharaṇe nidhāyābhighārya vedenopayamyāgreṇāhavanīyaṃ brahmaṇe pariharati 9 agreṇa dhruvāṃ yajamānabhāgaṃ nidhāya 10 3.2

2.2.3.3

āgneyaṃ puroḍāśaṃ barhiṣadaṃ kṛtvā yajamāno'bhimṛśati . tad yājamāne vyākhyāsyāmaḥ 1 athainaṃ caturdhā kṛtvā vyādiśati idaṃ brahmaṇaḥ . idam̐ hotuḥ . idamadhvaryoḥ . idamagnīdhaḥ iti 2 idaṃ yajamānasya ityadhvaryuryajamānabhāgam 3 sthavīyām̐ syetānīḍāvadānebhyo bhavanti 4 vyādiśyāgnīdhe ṣaḍavattamādadhāti 5 upastīryāvadāyābhighārya punarevopastīryāvadāyābhighārayati . ṣaḍavattam̐ saṃpādayati 6 prāśnātyāgnīdhraḥ upahūto dyauḥ pitopa māṃ dyauḥ pitā hvayatām . agnirāgnīdhrādāyuṣe varcase jīvātvai puṇyāya iti 7 vedena brahmayajamānabhāgau pariharati 8 anyena hotre'nyenādhvaryave 9 pṛthivyai bhāgo'si iti hotā prāśnāti . antarikṣasya bhāgo'si ityadhvaryuḥ . divo bhāgo'si iti sam̐ sthite brahmā 10 anvāhāryapacane mahāntamodanaṃ paktvābhighāryānabhighārya vodvāsyāntarvedyanvāhāryamāsannaṃ yajamāno'bhimṛśati . tad yājamāne vyākhyāsyāmaḥ 11 3.3

2.2.3.4

dakṣiṇasadbhya upahartavai iti saṃpreṣyati 1 ya ṛtvijāmuttarataḥ syustān brūyād dakṣiṇata eta iti 2 tebhyo dakṣiṇata āsīnebhyo'nvāhāryaṃ dakṣiṇāṃ dadāti brāhmaṇā ayaṃ va odanaḥ iti 3 uttarataḥ parīta iti punarāha 4 haviḥ-śeṣānudvāsyolmuke apisṛjya saṃpreṣyati brahman prasthāsyāmaḥ samidhamādhāyāgnīt paridhī m̐! ścāgniṃ ca sakṛtsakṛt saṃmṛḍḍhi iti 5 prasūto brahmaṇāgnīdhro-'nūyājasamidhamādadhāti eṣā te'gne samit tayā vardhasva cāpyāyasva . vardhatāṃ ca te yajñapatirā ca pyāyatām̐ svāhā iti 6 asphyairidhmasaṃnahanairāgnīdhraḥ paridhīm̐ ścāgniṃ ca sakṛtsakṛt saṃmārṣṭi . tūṣṇīṃ paridhīn 7 agne vājajid vājaṃ tvā sasṛvām̐ saṃ vājaṃ jigivām̐ saṃ vājinaṃ vājajitaṃ vājajityāyai saṃmārjmyagnimannādamannādyāya ityagnim̐ saṃmārṣṭi 8 athaitāni saṃmārjanānyadbhiḥ sam̐ -spṛśyāhavanīye praharati yo bhūtānāmadhipatī rudra stanticaro vṛṣā . paśūnasmākaṃ mā him̐ sīretadastu hutaṃ tava svāhā iti 9 utkara udasyatītyekeṣām 10 3.4

2.2.3.5

juhūpabhṛtāvādāyaupabhṛtaṃ juhvām̐ samānīyātyākramyāśrāvyāha devān yaja iti 1 vaṣaṭkṛte juhoti 2 āśrāvyāśrāvya yaja yaja ityevottarābhyām̐ saṃpreṣyati 3 agreṇāghārasaṃbhedaṃ pratīco'nūyājān yajati 4 prāñcamuttamamanusam̐ sthāpayati 5 uttamenetarāvanusaṃbhinatti 6 pratyākramyāyatane srucau sādayitvā vājavatībhyāṃ vyūhati 7 vājasya mā prasavena iti dakṣiṇenottānena saprastarāṃ juhūmudgṛhṇāti . athā sapatnām̐ indro me nigrāmeṇādharām̐ akaḥ iti savyena nīcopabhṛtaṃ niyacchati 8 udgrābhaṃ ca iti juhūmudgṛhṇāti . nigrābhaṃ ca ityupabhṛtaṃ niyacchati 9 brahma devā avīvṛdhan iti prācīṃ juhūṃ prohati 10 athā sapatnānindrā gnī me viṣūcīnān vyaspatām iti pratīcīmupabhṛtaṃ bahirvedi nirasyati 11 adbhirabhyukṣyopabhṛtama-bhyudāhṛtya juhvā sam̐ srāveṇa paridhīnanakti . vasubhyastvā iti madhyamaṃ rudre bhya-stvā iti dakṣiṇam ādityebhyastvā ityuttaram 12 na prastare juhūm̐ sādayati 13 vidhṛtībhyāṃ prastaram̐ samullipya barhiṣi vidhṛtī apisṛjya srukṣu prastaramanakti . aktam̐ rihāṇāḥ iti juhvāmagraṃ viyantu vayaḥ ityupabhṛti madhyaṃ prajāṃ yoniṃ mā nirmṛkṣam iti dhruvāyāṃ mūlam 14 evameva dvitīyamanakti . evaṃ tṛtīyam 15 āyuṣe tvā ityaktasya tṛṇamapayamya juhvāṃ prastaraṃ prati-ṣṭhāpyāśrāvyāsīnaḥ saṃpreṣyati iṣitā daivyā hotāro bhadra vācyāya preṣito mānuṣaḥ sūktavākāya sūktā brūhi iti 16 anūcyamāne sūktavāke 17 3.5

First 68 of 390 passages. Read on

Linked texts (8)