Kalpah 2.6.9
Kalpaḥ 2.6.9
- Language
- Sanskrit
Contents
2.6.9.p1
1886
ānandāśramasaṃskṛtagranthāvaliḥ .
granthāṅkaḥ 53
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
tatra
navamadaśamapraśnadvayātmako dvitīyo bhāgaḥ.
etatpustakaṃ
ve0 śā0 saṃ0 rā0 rā0 kāśīnāthaśāstrī āgāśe
ityetaiḥ saṃśodhitam .
taca
hari nārāyaṇa āpaṭe
ityetaiḥ
puṇyākhyapattane
ānandāśramamudraṇālaye
āyasākṣarairmudrayitvā .
śālivāhanaśakābdāḥ 1830
khristābdāḥ 1908
( asya sarve'dhikārā rājaśāsanānusāreṇa svāyattīkṛtāḥ.)
mūlyamāṇakadvayādhikaṃ rūpakadvayam (2.2)
2.6.9.1
gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
9.1 atha navamaḥ praśnaḥ . tatra prathamaḥ paṭalaḥ.
abhiṣavādi mādhyaṃdinam̐ savanaṃ tāyate .
tasya prātaḥsavanena kalpo vyākhyātaḥ.
dvidevatyartugrahaindrāgnavaiśvadevā darvihomāśca na vidyante .
vasatīvarībhyo niṣicya nigrābhyāḥ karoti .
sarvam̐ rājānamabhiṣuṇvanti .
grāvastute somoṣṇīṣaṃ prayacchati .
ihāiheti sam̐rādhayanto'bhiṣuṇvanti .
uttamasya paryāyasya madhyame'bhiṣave bṛhadbṛhadityabhiṣuṇvanti .
uttame'bhiṣave susaṃbhṛte rājani .
devā grāvāṇa indurindra ityavādiṣurendramacucyavuḥ paramasyāḥ parāvata ā'smātsadhasthādororantarikṣādāsubhūtamasuṣavurbrahmavarcasaṃ ma āsuṣavuḥ samare rakṣām̐syavadhiṣurapahataṃ brahmajyasyeti pratiprasthātā grāvṇo'numodate .
atra sabanīyānāṃ nirvapaṇameke samāmananti .
dhārāgrahakāle śukrāmanthināvevāgre gṛhītvā''grayaṇaṃ tisṛbhyo dhārābhyo gṛhṇātyādhava
nīyāttṛtīyāṃ dhārāṃ karotyukthyaṃ gṛhītvā .
ṛtupātrābhyāṃ marutvatīyau gṛhṇīto marutvantaṃ vṛṣabhaṃ vāvṛdhānamiti svena pātreṇādhvaryuḥ pūrvaṃ gṛhṇāti marutvām̐m̐ indra vṛṣabho raṇāyeti svena pātreṇa pratiprasthātottaram .
gṛhītvā rājānamatipādayati yāvantaṃ mādhyaṃdināya savanāyā''ptaṃ manyate .
viramati dhārā prapīḍya pavitraṃ nidadhāti .
vyākhyātamekadhanānāmādhavanīye'vananam . .
pavamānagrahānkalaśāñchukrāmanthināvāgrayaṇamukthyaṃ ca grahāvakāśairupasthāya niḥsarpantaḥ samanvārabhante .
vaipruṣānsaptahotāraṃ ca hutvā mādhyaṃdinaṃ pavamānam̐ sarpanti
tasya bahiṣpavamānena kalpo vyākhyātaḥ .. 1 ..
2.6.9.2
traiṣṭubhaḥ panthā rudrā devatā vṛkeṇāparipareṇa pathā svasti rudrānaśīyeti mantram̐ saṃnamati .
uttareṇa havirdhānaṃ gatvottareṇā''gnīdhrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītya dakṣiṇena vā mārjālīyamantareṇa vā.
pūrveṇa dvāreṇa sadaḥ praviśyādhvayuryajamāno brahmā cāvatiṣṭhante'greṇa praśāstrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītyodgātāro mādhyaṃdinena pavamānena stuvate.
yadanyatpaśvānayanāttatsaṃpreṣyati pratiprasthātardadhidharmeṇa careti saṃpreṣasyāntam̐ saṃnamati .
vihṛteṣu vyāghāriteṣu dhiṣṇiyeṣu .
stīrṇe barhiṣi .
pratiprasthātā paśupuroḍāśaṃ nirū(ru)pya savanīyānnirvapati .
ekādaśakapālo'tra puroḍāśaḥ.
nā''mikṣā vidyate .
alaṃkṛteṣu pratiprasthātā dadhigharmeṇa carati .
yāvatī dyāvāpṛthivī ityāgnīdhrrāgāra audumbaryām̐ sruci dadhi gṛhṇāti .
vākca tvā manaśca śrīṇītāṃ prāṇaśca tvā'pānaśca śrīṇītāṃ cakṣuśca tvā śrotraṃ ca śrīṇītāṃ dakṣaśca tvā balaṃ ca śrīṇītāmojaśca tvā sahaśca śrīṇītāmāyuśca tvā jarā ca śrīṇītāmātmā ca tvā tanūśca śrīṇītām̐ śṛto'si śṛtaṃ kṛtaḥ śṛtāya tvā śṛtebhyastvetyāgnīdhrīye'dhiśritya .
hotarvadasva yatte vādyamiti saṃpreṣyati .
yadi śrāto juhotana yadyaśrāto mamattanetyucyamāne śrātam̐ haviriti pratyāha .
tamādāyā''havanīyaṃ gatvā''śrāvya pratyāśrāvite dadhigharmasya yajeti saṃpreṣyati .
yamindramāhurvaruṇaṃ yamāhuryaṃ mitramāhuryamu satyamāhuḥ . yo devānāṃ devatamastapojāstasmai tvā tebhyastvā svāheti vaṣaṭkṛte juhoti .
anuvaṣaṭkṛte hutvā harati bhakṣam .
taṃ bhakṣayanti ye pravargye .
tasyā''raṇye'nuvākyo bhakṣamantraḥ ..2..
2.6.9.3
iti hiraṇyakaśisūtre navamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
9.2 atha navamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
puroḍāśānāsādya taiḥ samavadāya pracarati mādhyadinasya savanasyeti saṃpreṣyati .
paśupuroḍāśena pracarya samavadāya savanīyaiḥ pracarati .
paśupuroḍāśasya savanīyānāṃ ca samānam̐ sviṣṭakṛdiḍam .
ādhavanīyaṃ pūtabhṛtyavanīya daśābhiḥ kalaśaṃ mṛṣṭvā nyubjati .
unnīyamānebhyo'nubrūhi hotuścamasamanūnnayadhvamubhayataḥ śukrānkurudhvamacchāvākasya camasādhvaryo'pi tvamunnayasva pratiprasthātaḥ prokṣitāprokṣitāñchakalānupakalpayonnetaḥ somaṃ prabhāvayeti saṃpreṣyati .
hotṛcamasamukhyānekādaśa camasānunnayati purastādāgnīdhracamasādacchāvākacamasamunnayati .. mādhyaṃdinasya savanasya niṣkevalyasya bhāgasya śukravato manthivato madhuścuta indrāya somānprasthitānpreṣya madhyataḥ. kāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛtāñjuhuta hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛtsakṛddhutvā śukrasyābhyunīyopāvartadhvamiti saṃpreṣyati yatprākpunarabhyunnītebhyastasminkṛte prasarpaṇamantrairhotrakāḥ prasṛpya punarabhyunnītānāṃ yajanti . ayāḍagnīditi hoturākhyāya niravadāya hotra iḍāmādadhātyupahūyamānāmupodyacchante camasām̐ścamasādhvaryavaḥ .
neḍāśakalamacchāvākāya nidadhāti .
sanneṣu nārāśam̐seṣu dakṣiṇena vedimavasthitāsu dakṣiṇāsu dākṣiṇāni juhoti yathā vaisarjanāni .
pracchādanārthasya vāsaso daśāyām̐ hiraṇyaṃ baddhvāssjye'vadhāya srugdaṇḍe vāsaso'ntamupaniyamyodu tyaṃ citramiti dvābhyām̐ śālāmukhīye juhoti śeṣamājyasya karoti .
nīyamānāsu pūrvaḥ pratipadyāgne nayeti nayavatyarcā''gnīdhre juhoti ..
śeṣamājyasya karoti .
divaṃ gaccha suvaḥ pateti hiraṇyam̐ hutvodgṛhṇāti.
vaneṣu vyantarikṣaṃ tatāneti dvitīyāṃ yadyano rathodhīvāso vā dīyate .
prajāpate na tvadetānīti tṛtīyāṃ yadyaśvaḥ puruṣo hastī vā dīyate .
nītāsu dakṣiṇāsu yajñapatimṛṣaya enasā''huriti .. 3 ..
2.6.9.4
pañcabhirāgnīdhrīye vaiśvakarmaṇāni juhoti .
yathāgṛhītaṃ marutvatīyāvādāyendrāya marutva te'nubrūhīndrāya marutvate preṣyeti saṃpreṣyati .
hutvā vyavanayete.
yathartugraheṣu pratiprasthānena bhakṣayanti .
dvirhotā sakṛtsakṛditarau .
mārjālīye pātraṃ prakṣālya hotuḥ sakāśe nidadhāti .
janiṣṭhā ugraḥ sahase turāya mandra ojiṣṭho bahulābhimānaḥ . avardhannindraṃ marutaścidatra mātā yadvīraṃ dadhanaddhaniṣṭhā . indra marutva iha pāhītyanyatareṇa svena pātreṇābhakṣitena tṛtīyaṃ marutvatīyaṃ kalaśācchastravantaṃ gṛhṇāti .
ṛtupātramārabhya pratigṛṇāti . .
ukthaṃ vācīti śastraṃ pratigīrya sarvatra mādhyaṃdine savane japati .
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camasām̐ścamasādhvaryava ukthaśā yaja somasyeti saṃpreṣyati . vyākhyātamanuprakampanaṃ grahanārāśam̐sānāṃ bhakṣa āpyāyanasādane ca nārāśam̐sānām .
mahām̐ indro ya ojasā mahām̐ indro nṛvadityanyatareṇa śukrapātreṇa māhendraṃ kalaśātstutaśastravantaṃ gṛhṇāti .
tam̐ sādayitvā stotramupākaroti tadvyākhyātamapavṛtte stotre śastramupākaroti tadvyākhyātam .
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camasām̐ścamasādhvaryavaḥ .
atigrāhyānitare'dhvaryava āgneyaṃ pratiprasthātaindraṃ neṣṭā sauryamunnetā.
ukthaśā yaja somasyati saṃpreṣyatyagne tejasvintejasvītyetairyathārūpamatigrāhyāñjuhoti .
mayi medhāṃ mayi prajāmityetairyathārūpamatigrāhyānbhakṣayanti .
sarvabhakṣā nā''pyāyanasādane bhavataḥ.
tribhirukthyavigrahaiḥ pracarato yathā purastāt .
indrāya tveti sarvatra grahaṇasādanau saṃnamataḥ .
viśve devā maruta indro asmāniti sam̐sthite juhoti .
praśāstaḥ prasuveti saṃpreṣyati sarpatetyāha
praśāstā saṃtiṣṭhate mādhyaṃdinam̐ savanam..4..
2.6.9.5
iti hiraṇyakeśisūtre navamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ.
9.3atha navamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
ādityārambhaṇaṃ tṛtīyasavanaṃ tāyate .
tasya mādhyaṃdinena savanena kalpo vyākhyātaḥ.
apidhāya havirdhānasya dvāre yadā bahavo'ntarvedi.
yadā vā'sya bhrātṛvyaḥ.
antarvedi yajamānaḥ patnī ca bhavato'thā''dityaṃ gṛhṇāti .
yasya bhrātṛvyaḥ somena yajeta yāvadādityaṃ gṛhṇīyāttāvadbahirvedi tiṣṭhet .
kadācana starīrasīti ya ādityasthālyām̐ somastasyaikadeśamādityapātreṇa gṛhṇāti .
kadācana prayucchasīti śṛtātaṅkyaṃ dadhi .
yajño devānāṃ pratyetīti ya ādityasthālyām̐ somastam̐ sarvaṃ gṛhṇāti .
vivasva ādityetyupām̐śusavanenā''dityaṃ melayati .
yā divyā vṛṣṭistayā tvā śrīṇāmītyādityaṃ payasā dadhnā vopariṣṭādvṛṣṭikāmasya śrīṇīyāt .
na madhyato dadhi gṛhṇātītyekeṣām .
tasminnupām̐śusavanaṃ grāvāṇamavadadhāti .
tamudyamya vijñānamupaiti .
yadyuddrutasya kṣipram̐ stokaḥ praskandedvarṣukaḥ parjanyaḥ syādyadi ciramavarṣukaḥ .
na sādayati .
āsamudrādāntarikṣāditi darbhairācyāvayati .
ahaṃ parastādahamavastāditi darbhairhastena vā'pidadhāti ..
sūryo mā devo devebhyaḥ pātvityuttiṣṭhati .
kaviryajñasya vitanoti panyāmiti harati .
ādityebhyaḥ priyebhyaḥ priyadhāmabhyaḥ piyavratebhyo mahasva sarasvapatibhya urorantarikṣasyādhyakṣebhyo'nubrūhyādityebhyaḥ priyebhyaḥ piyadhāmabhya: priyavratebhyo mahasva sarasvapatibhya urorantarikṣasyādhyakṣebhyaḥ preṣyati saṃpreṣyati .. 5 ..
2.6.9.6
yāste viśvāḥ samidhaḥ santyagna iti darbhānāhavanīye prāsyānyatrekṣamāṇo juhoti .
unnambhaya pṛthivīmiti vṛṣṭikāmasya juhuyāt .
na hutvā'nvīkṣeta .
nānuvaṣaṭkaroti na bhakṣayati sūdavatpātram̐ sādayati .
vasatīvarībhyo niṣicya nigrābhyāḥ karoti .
ya upām̐śupātre'm̐śustamṛjīṣe'pisṛjyādābhyām̐śumupām̐śupāvanau carjīṣaṃ tūṣṇīmabhiṣuṇvanti .
na grāvastute somoṣṇīṣaṃ prayacchati .
na pratiprasthātā grāvṇo'numodate.
atra savanīyānāṃ nirvapaṇameke samāmananti .
dhārāgrahaṇakāla āgrayaṇaṃ catasṛbhyo dhārābhyo gṛhṇātyādityapātrāccaturthīṃ dhārāṃ karoti .
taṃ gṛhītvā rājānamatipāvayati yāvantaṃ tṛtīyasavanāyā''ptaṃ manyate viramati dhārā prapīḍya pavitraṃ nidadhāti .
yatprākpavamānagrahebhyastasminkṛta āgnīdhrāgāre patnyāśiraṃ mathitvā'pareṇa dvāreṇa havirdhāne praviśyāsme devāso vapuṣe cikitsateti catasṛbhirāśiraṃ yajamānaḥ patnī ca tiraḥpavitraṃ pūtabhṛtyavanayataḥ .
pavamānagrahānkalaśānāgrayaṇaṃ ca grahāvakāśairupasthāya niḥsarpantaḥ samanvārabhante .
vaipruṣānsaptahotāraṃ ca hutvā''rbhavaṃ pavamānam̐ sarpanti tasya mādhyaṃdinena savanena kalpo vyākhyātaḥ .. 6 ..
2.6.9.7
jāgataḥ panthā ādityā devatā vṛkeṇāparipareṇa
pathā svastyādityānaśīyeti mantram̐ saṃnamati .
yadanyaddhiṣṇiyaviharaṇāttatsaṃpreṣyati pratiprasthātaḥ paśau saṃvadasveti saṃpreṣasyāntam̐ saṃnamati .
avihṛteṣvavyāghāriteṣu dhiṣṇiyeṣu stīrṇe barhiṣi pratiprasthātā savanīyānnirvapati .
dvādaśakapālo'tra puroḍāśaḥ .
na paśupuroḍāśo vidyate .
aṣṭākapālānsarvatra savanīyāneke samāmanantyekādaśakapālāneke dvādaśakapālāneke .
alaṃkṛteṣu pratiprasthātā saṃvādaprabhṛtinā paśutantreṇa pratipadyate .
tasya dakṣiṇena havirdhānamuttareṇa vā samavattaṃ pariharati .
na yajamāno bhakṣānbhakṣayati bhakṣaṇameke samāmananti .
puroḍāśānāsādya taiḥ samavadāya pracarati tṛtīyasya savanasyeti saṃpreṣyati .
ādhavanīyaṃ pūtabhṛtyavanīya daśābhiḥ kalaśaṃ mṛṣṭvā nyubjatyunnīyamānebhyo'nubrūhi hotuścamasamanūnnayadhvaṃ ... tīvrām̐ āśīrvataḥ kurudhvamacchāvākasya camasādhvaryo'pitvamunnayasvonnetaḥ somaṃ prabhāvayeti saṃpreṣyati.
hotṛcamasamukhyānekādaśa camasānunnayati .
pracaraṇakāle prasthitaireva pracarati .
tṛtīyasya savanasyarbhumato vibhumataḥ prabhumato vājavataḥ savitṛvato bṛhaspativato viśvadevyāvatastīvrām̐ āśīrvata indrāya somānprasthitānpreṣya madhyata:kāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛtāñjuhuta hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛtsakṛddhutvā tīvrasyā''śīrvato'bhyunnīyopāvartadhvamiti saṃpreṣyati .
śyenāya patvane svāheti .. 7.. etaiḥ punarabhyunnītāñjuhoti vaṭsvayamabhigūrtāya nama ityanuvaṣaṭkārān .
2.6.9.8
tṛmpantām̐ hotrā madhorghṛtasyeti hutānanumantrayate .
yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti teṣāṃ vyākhyāto bhakṣamantraḥ.
sanneṣu nārāśam̐seṣu svam̐ svaṃ camasaṃ ...nyante trīm̐strīnpuroḍāśaśakalāndakṣiṇata upāsyanti . tatkṛtvā prācīnāvītāni kṛtvā ṣaḍḍhotāraṃ vyākhyāya dānaprabhṛtīnpratyāyanāntānpiṇḍapitṛyajñamantrāñjapanti.
tasminkṛte vāmamadya savitarityeteṣāmekenāntaryāmapātreṇa sāvitramāgrayaṇādgṛhṇāti ..
na sādayatyupaniṣkrampa devāya savitre'nubrūhi devāya savitre preṣyeti saṃpreṣyati.
hutvā nānuvaṣaṭkaroti na bhakṣayati sūdavatpātram̐ sādayati.
upayāmagṛhīto'si suśarmā'si supratiṣṭhāna ityetenaiva
pātreṇābhakṣitena vaiśvadevaṃ kalaśācchastravantaṃ gṛhṇāti .
ekayā ca daśabhiśca svabhūta ityetasyām̐ śasyamānāyāṃ prātaryujau vimucyethāmiti pratiprasthātā dvidevatyapātrāṇi vimucyāparayā dvārā nirhṛtya mārjālīye prakṣālya pūrvayā dvārā prapādyā''yataneṣu sādayati .
pra dyāvā yajñaiḥ pṛthivī ṛtāvṛdhetyetasyām̐ śasyamānāyāmanyataratomodaṃ pratigṛṇāni modāmoda ibothāmoda iti .
viparītameke samāmananti .
ukthaṃ vācīndrāyeti śastraṃ pratigīrya sarvatra tṛtīyasabane japati.
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camasām̐ścamasādhvaryavaḥ.
tena pracarati yathā prātaḥsavane vaiśvadevena ..8..
2.6.9.10
iti hiraṇyakaśisūtre navamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ.
9.4 atha navamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
saumyasya pātrasam̐sādanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
saumyaṃ caruṃ nirvapati .
tamāsādya.
ājyasyāvadāya ghṛtasya yajeti saṃpreṣyati vaṣaṭkṛte hutvā .
atraiva tiṣṭhansaumyasya hastena pūrvamavadānamavadyati mekṣaṇenottaramudaṅṅatikramyā''śrāvya pratyāśrāvite saumyasya yajeti saṃpreṣyati vaṣaṭkṛte dakṣiṇāmukhastiṣṭhandakṣiṇārdhapūrvārdhe juhoti .
ghṛtasya yajèti yathā purastāt .
anyatarataḥ parījyāmeke samāmananti .
tamājyenābhipūryodgātṛbhyo haranti .
sanno'ta etadyaduta ihetyavekṣante.
tasminhyātmānaṃ paripaśyanti .
ya ātmānaṃ na paripaśyeditāsuḥ syādabhidardi kṛtvā yanme manaḥ parāgatamityavekṣeta.
āmayāvyannādyakāmo vā prāśnīyāt .
yo vā'lamannādyāya sannānnamadyāttena prāśyaḥ .
śalākābhirdhiṣṇiyānāgnīdhro jvalato viharati .
navagṛhītamājyamadhvaryurgṛhītvā jvalato vyāghārayati .
śeṣamājyasya karoti dhārayanti dhiṣṇiyān .
upayāmagṛhīto'si bṛhaspatisutasya ta ityupām̐śupātreṇa pātnīvatamāgrayaṇādgṛhṇāti .
taṃ dhiṣṇiyavyāghāraṇasaṃpātenā''jyena śrītvā na sādayati.
upaniṣkramyāgnītpātnīvatasya yajeti saṃpreṣyati.
agnā3 i patnīvā3 iti vaṣaṭkṛte juhoti .
kṛtākṛto'nuvaṣaṭkāraḥ .
upām̐śvanuvaṣaṭkarotītyekeṣām .
agnīnneṣṭurupasthamāsīda neṣṭaḥ patnīmudānayodgātrā patnīm̐ saṃkhyāpayonnetarhotṛcamasamukhyām̐ścamasānunnayanhotṛcamase dhruvāyāvakāśaṃ kuru sarvam̐ rājānamunnaya mā'tiririco daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti saṃpreṣyati ..m̐m̐..
antarā neṣṭāraṃ dhiṣṇiyaṃ cā''gnīdhro vyavasṛpya bhakṣayatyupasthe vā neṣṭurāsīno nopastha āsīta yadyupastha āsīta klībaḥ syāt .
hotṛcamasamukhyām̐ścamasānunnayati .
stutaśastre bhavataḥ.
prajvalayitvā ghiṣṇiyānagniṣṭomastotramupākaroti .
avisrasya nīvīrāviriva nābhī: kurvāṇāḥ sarve sakarṇaprāvṛtā bhavanti.
ye sadasyāḥ sadasaḥ.
ṛtvijo yajamānaścetyekeṣām .
viśvasya te viśvāvato vṛṣṇiyāvata ityudgātrā patnīm̐ saṃkhyāpayati .
agandevānyajña iti patnī dakṣiṇamūrūṃ nagnaṃkṛtya vaṅkṣaṇānāviṣkṛtya .
svāhākṛtā: samudreṣṭhā ityabhyantaramūrorudīcī patnī pannejanīrūruṇopapravartayati ..
saṃkhyāpanamupapravartanaṃ ca: '' tṛtīyasyāḥ stotrīyāyāḥ kriyate .
svāduṣkilāyaṃ madhumām̐ utāyamityetasyām̐ śasyamānāyāmubhayatīmodaṃ pratigṛṇāti madāmoda iva modāmoda ivetyāhāvādūrdhvaṃ vyāhāvātsiddhaḥ pratigaraḥ .
tamasi bhūte mā dhā iti pratiprasthātā dhruvamabhimantrayate .
dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā parigṛhṇāmīti parigṛhṇāti .
viśve tvā devā vaiśvānarāḥ pracyāvayantviti dhruvam̐ sthānātpracyāvayati .
divi devāndṛm̐hāntarikṣe vayām̐sīti harati .
dhruvaṃ dhruveṇa haviṣā'va somaṃ nayāmasīti hotacamase dhruvamavanayati paridhānīyāyām̐ śasyamānāyā sakṛcchastāyāmādito vā śastrasya .. 10.. madhyadeśe'ntato vā.
2.6.9.11
śastraṃ pratigīrya hotṛcamasamadhvaryurādatte camasām̐ścamasādhvaryava ukthaśā yaja somānāmiti saṃpreṣyati .
vyākhyātaścamasānāṃ bhakṣaḥ.
sarvabhakṣā nā''pyāyanasādane bhavataḥ .
agnīdaupayajānaṅgārānāharetyetatprabhṛti pāśukaṃ karma pratipadyate .
nānūyājānte svaruṃ juhoti na hṛdayaśūlena caranti yadyanūbandhyā bhavati .
prahṛteṣu paridhiṣu sam̐srāveṇābhihutya hāriyojanena caranti .
upayāmagṛhīto'si harirasi hāriyojana ityunnetā
droṇakalaśena hāriyojanam̐ sarvamāgrayaṇaṃ gṛhṇāti .
taṃ bahvībhirdhānābhiḥ śrītvā na sādayati .
śīrṣannadhi nidhāyopaniṣkramyendrāya harivate'nubrūhīndrāya harivate preṣyeti saṃpreṣyati dhānāsomebhyo'nubrūhi dhānāsomānprasthitānpreṣyeti vā.
harīḥ stha haryordhānā iti vikramya vaṣaṭkṛte
juhotyanuvaṣaṭkṛte hutvā harati bhakṣam .
ta5 sarve samaśaḥ prativibhajyonnetaryupahavamiṣṭveṣṭayajuṣaste devasometi ciściṣākāraṃ dhānā bhakṣayanti .
saṃdaśyāsaṃbhindanto dhānānāṃ nimnāni kurvanto niravadhayantaḥ .
āpūryāḥ sthā'' mā pūrayatetyuttaravedyāṃ dhānā
niṣṭhīvyopavapanti rayyai tvā poṣāya tveti vā .
dadhikrāṇo akāriṣamityāgnīdhrāgāre dadhidrapsānbhakṣayantiḥ .
ekadhanapariśeṣānyathācamasaṃ vyāsicya hariṇīrdūrvāḥ saṃplomnāyya tīvrīkṛtya rasaṃ janayitvā'psu dhautasya somadevata iti rasamavaghreṇa bhakṣayitvā cātvālevanayanti .
yanma ātmano mindā'bhūditi mindayā''havanīyamupatiṣṭhante .. 11 ..
2.6.9.12
devakṛtasyainaso'vayajanamasi manuṣyakṛtasyainaso'vayajanamasi pitṛkṛtasyainaso'vayajanamasyātmakṛtasyainaso'vayajanamasi parakṛtasyainaso'vayajanamasyenasa enaso'vayajanamasi yaccāhameno vidvām̐ścakāra yaccāvidvām̐stasyainaso'
vayajanamasīti pratimantramāhavanīye śakalānabhyādadhati .
ubhā kavī yuvānā satyādā dharmaṇaspatī . satyasya dharmaṇaspate vi sakhyāni sṛjāmaha iti sakhyāni visṛjante .
abhimṛṣṭe vede patnīḥ saṃyājayanti .
stīrṇe vede navagṛhītamājyamadhvaryurgṛhītvā dhātārātirityanta
rvedyūrdhvastiṣṭhañjuhvāha''vanīye nava samiṣṭayajūm̐ṣi juhoti .
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi sruveṇa tasya jihmastiṣṭham̐stūṣṇīṃ prahvo vā .
idaṃ tṛtīyam̐ savanaṃ kavīnāmiti sam̐sthite juhoti .
praśāstaḥ prasuveti saṃpreṣyati sarpatetyāha
praśāstā saṃtiṣṭhate tṛtīyasavanam .. 12..
2.6.9.13
iti hiraṇyakeśisūtre navamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .
9.5 atha navamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
avabhṛthasya tantraṃ prakramayati .
tatra yāvatkriyate tadvyākhyāsyāmaḥ .
agnīnanvādhāya vedaṃ kṛtvā'gnīnparistīrya pāṇī prakṣālyolaparājīm̐ stīrtvā yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti .
na praṇītāḥ praṇayati .
nirvapaṇakāle vāruṇamekakapālaṃ nirvapati .
yajurutpūtābhiḥ saṃyauti .
abhivāsita āpyalepaṃ ninīya saṃpraiṣeṇa pratipadyate.
yadanyadidhmābarhiṣaḥ patnīsaṃhanācca tatsaṃpreṣyati .
yatprāgājyagrahaṇāttatkṛtvā pratihṛtya
gārhapatya ājyāni gṛhṇāti .
sarvāṇi caturgrahītāni dvirvopabhṛti .
alaṃkṛtya puroḍāśamuttare'm̐se'vabhṛtham̐ sam̐sādayati .
puroḍāśamājyānyaudumbarīmadhiṣavaṇaphalake kharapām̐sūnṛjīṣaṃ ca yatkiṃca somaliptamanyatra catasṛbhyaḥ somasthālībhya āgrayaṇasthālyā ukthyasthālyā ādityasthālyā dhruvasthālyāḥ . āyurdā agne haviṣo juṣāṇa iti juhoti yatarasminnagnau śrapayati .
samupte'vabhṛthe.
prastotaḥ sāmāni gāyeti saṃpreṣyati saha patnyā triḥ sarve sāmno nidhanamupayanti .
urum̐ hi rājā varuṇaścakāreti cātvālaṃ gatvā vadanti cātvālādvā prayānto vadanti .
antareṇa cātvālotkarāvudañco niṣkrāmanti .
sarvā diśo'vabhṛthagamanamāmnātam .
nodīcena saṃcaritavā ityekeṣām .
madhyadeśe dvitīyam̐ sāmno nidhanamupayantyudakānte tṛtīyam .
śataṃ te rājanbhiṣajaḥ sahasrāmityapo dṛṣṭvā japanti .
abhiṣṭhito varuṇasya pāśa ityudakāntamabhitiṣṭhanti .
apaḥ pragāhya tiṣṭhanto'vabhṛthena caranti .
oḍhāsu devatāsūdakamupavājya sruvāghāramāghāryāgnīdudakaṃ triḥ saṃmṛḍḍhīti saṃpreṣyati .
saṃmṛṣṭe'psu tṛṇaṃ prāsya .
agneranīkamapa āviveśeti srucyamāghārayati .
yathopasatsvevaṃ pravaraṃ pravṛṇīte .. 13 .. tiṣṭhetyetāvānpravaraḥ.
2.6.9.14
apabarhiṣaḥ prayājānyajati .
nopabhṛtam̐ samānayate.
apsumantāvājyabhāgau .
tābhyāṃ pracarya puroḍāśādvaruṇaṃ yajati .
kṛtsnaṃ puroḍāśamavadāyāgnīvaruṇau sviṣṭakṛtau yajati .
agnīdudakam̐ sakṛtsaṃmṛḍḍhīti saṃpreṣyati .
apabarhiṣāvanūyājau yajati devau yaja yajeti pūrvamanūyājam̐ saṃpreṣyati yajetyuttaram .
etāvatkriyate.
yatte grāvṇā cicchiduḥ soma rājanpriyāṇyaṅgāni svadhitā parūm̐ṣi . tatsaṃdhatsvā''jyenota vardhayasvānāgaso aghamitsaṃkṣayema . yatte grāvā bāhucyuto acucyavurnaro yatte duduhurdakṣiṇena . tatta āpyāyatāṃ tatte niṣṭhyāyatāṃ deva soma . yatte tvacaṃ vibhiduryacca yoniṃ yadā sthānātpracyuto venasi tmanā . tvayā tatsoma guptamastu naḥ sā naḥ saṃdhāsatparame vyoman . ahāccharīraṃ payasā sametyānyo'nyo bhavati varṇo asya . tasminvayamupahūtāstava sma ā no bhaja sadasi viśvarūpa iti catasṛbhirudumbaraśākhayā dadnarjīṣamabhijuhoti pañcabhiḥ saptabhirnavabhirekādaśabhistrayodaśabhirvā .
ṛjīṣasya srucaṃ pūrayitvā samudre te hṛdayamityapsūpamārayati . .
apsu dhautasya somadevata iti yo bhindūnāmuccarati tamavaghreṇa bhakṣayatyupaspṛśati vā.
avabhṛthanicaṅkuṇetyavabhṛtham̐ saṃpravidhyanti .
devīrāpa ityupatiṣṭhante .
sumitrā na iti mārjayante .. 14 ..
2.6.9.15
unnetarvasīyo na unnayābhyudu tye madhumattamā giraḥ stomāsa īrate satrājito dhanasā akṣitotayo vājayanto rathā iva kaṇvā iva bhṛgavaḥ sūryā iva viśvamiddhītamānaśurityunnetāram̐ saṃpreṣyati .
udeta prajāmuta varco dadhānā yuṣmānrāya uta yajñā asṛkṣata . gāyatraṃ chando'nusam̐rabhadhvamathā syāma surabhayo gṛheṣvityunnetā hotṛprathamānyajamānaprathamānvonnayati .
pratiyuto varuṇasya pāśa ityudakāntaṃ pratiyauti .
pratyasto varuṇasya pāśa ityudakāntaṃ pratyasya .
audumbarīḥ samidho dhārayantaḥ.
apāma somamamṛtā abhūmeti mahīyāṃ japantaḥ.
unnetāraṃ puraskṛtvā'pratīkṣamāyanti .
parogoṣṭhe mārjayante .
edho'syedhiṣīmahītyāhavanīye samidho'bhyādadhati .
apo anvacāriṣamityupatiṣṭhante .
evaṃ patnī gārhapatye'bhyādhāyopatiṣṭhate .. 15 ..
2.6.9.16
9.6 atha navamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
prāgvam̐śa udayanīyāyāstantraṃ prakramayati .
tasyāḥ prāyaṇīyayā kalpo vyākhyātaḥ .
anūyājasamidhamupasaṃnahyati .
yasyām̐ sthālyāṃ prāyaṇīyam̐ śrapayati tasyām̐
saniṣkāsāyāṃ tena mekṣaṇena śrapayati .
patnīm̐ saṃnahyati .
na juhvāmājyaṃ gṛhṇāti yadi prayājā na bhavanti .
kṛtākṛtāḥ prayājāḥ .
pathyām̐ svastimuttamāmājyena devatāṃ yajati .
na sthālīṃ niṣkāsaṃ mekṣaṇaṃ ca nidadhāti .
na dhuvāyāḥ śeṣaṃ karoti .
kṛtsnā saṃtiṣṭhate.
anubandhyāyāstantraṃ prakramayati .
tasyā nirūḍhapaśubandhena kalpo vyākhyātaḥ .
maitrāvaruṇīṃ vaśāmupākaroti .
tisro vā dvirūpāṃ maitrāvaruṇīṃ bahurūpāṃ vaiśvadevīm̐ śitipṛṣṭhāṃ bārhaspatyāmiti .
upām̐śu madhyato vaiśvadevyā pracaratyāśrutapratyāśrute apyupām̐śu bhavata uccairitarābhyām .
anubandhyāyāḥ paśupuroḍāśaṃ nirū(ru)pya daivikāni havīm̐ṣyanunirvapati .
dhātre puroḍāśaṃ dvādaśakapālaṃ nirvapatīti yathā samāmnātam .
somasthālīṣvete caravaḥ payasi śrapyante .
anūbandhyāyāḥ paśupuroḍāśasya devikāhaviṣāṃ ca samānam̐ sviṣṭakṛdiḍam .
maitrāvaruṇīṃ puronuvākyāmanvāha .
saṃpraiṣaśca bhavati .
anūyājānte svaruṃ juhoti hṛdayaśūlena carati yathā purastāt .
maitrāvaruṇīmāmikṣāmeke'nūbandhyāyāḥ sthāne samāmananti havirāhutiprabhṛti .. 16 .. iḍāntā saṃtiṣṭhate .
2.6.9.17
sadohavirdhānānāṃ prathamakṛtāngranthīnvisrasyodīcī havirdhāne bahirvedi nirvartya .
yatkusīdamapratīttamityāhavanīyādvedimupoṣati .
prāgvam̐śe gārhapatyātpatnī.
etam̐ sadhastha pari te dadāmīti tisṛbhirdhūmamudyantamanumantrayate.
viśvalopa viśvadāvasya tvā saṃjuhomītyañjalinā saktūnpradāvye juhuyādyadi miśramiva caritvā manyate .
pṛthagaraṇīṣvagnīnsamāropayate prājihitaṃ gārhapatyaṃ dakṣiṇāgnim̐ śālāmukhīyaṃ gataśriyastṛtīyam .
prācīnamudīcīnaṃ vodavasāya vihāram̐ sādhayitvodavasānīyāmiṣṭiṃ nirvapatyāgneyamaṣṭākapālaṃ pañcakapālaṃ vā .
tasyopām̐śu sarvaṃ kriyata ottamādanūyājāt .
uru viṣṇo vikramasveti pūrṇāhutimeka udavasānīyāyāḥ sthāne samāmananti .
sā yāvadrātrau kiyadrātreṇa vā saṃtiṣṭhate tadaiva sāyamagnihotraṃ juhuyātkāla eva prātarhomaḥ .
saṃtiṣṭhate'gniṣṭomaḥ .. 17..
2.6.9.17_2
iti hiraṇyakeśisūtre navamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ.
9.7 atha navamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .
ukthyaḥ ṣoḍaśyatirātro'ptoryāmaścāgniṣṭomasya guṇavikārā bhavanti .
ukthyena paśukāmo yajeta .
tasyāgniṣṭomena kalpo vyākhyātaḥ .
pañcadaśachadi sadaḥ.
kratukaraṇam̐ hutvaitenaiva mantreṇa madhyame
paridhāvabhyantaraṃ lepaṃ nimārṣṭi .
aindrāgnamukthye dvitīyam̐ savanīyamālabhate .
tṛtīyasavane dhārāgrahakāla āgrayaṇaṃ gṛhītvokthyaṃ gṛhṇāti. *
agniṣṭomacamasānunnayam̐stribhyaścamasagaṇebhyo rājānamatirecayati .
sarvam̐ rājānamunnaya mā'tirīrico daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti ca lupyate .
etadagniṣṭomacamasānām̐ saṃpraiṣasya yo ya uttamaḥ sam̐sthānacamasagaṇastamunnayannetatsaṃpreṣyati .
aniṣṭomacamasaiḥ pracarya tribhirukthyavigrahaiḥ pracarato yathā purastāt . yathā purastādityanena sarvo'pi prātaḥsavaniko vidhiḥ prāpyate.
indrāvaruṇābhyāṃ tveti prathamo grahaṇasādanau saṃnamatīndrābṛha
spatibhyāṃ tveti dvitīya indrāviṣṇubhyāṃ tveti tṛtīye.
ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ .
tasyokthyena kalpo vyākhyātaḥ..
tasya śuṇṭhyā'dhīlodhakarṇayā somaṃ krīṇāti . adhikārādeva ṣoḍaśinaḥ prāptau tasyetivacanaṃ kāmyatvapakṣa evaitādṛśasomakayo na nityatvapakṣe . etasmājjñāpakādapi nityatvamapyavamamyate . śuṇṭhā'lpakāyā hrasveti yāvat . adhīloṣaka cakṣuporadhi upari lambamānakarṇā karṇasyopari varṇāntaraṃ yasyā.. iti vā.
agniṣṭomacamasānunnayam̐stribhyaścamasagaṇebhyo rājānamatirecayati .
sarvam̐ rājānamunnaya mā'tirīrico daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti ca lupyate .
etadagniṣṭomacamasānām̐ saṃpraiṣasya yo ya uttamaḥ sam̐sthānacamasagaṇastamunnayannetatsaṃpreṣyati .
aniṣṭomacamasaiḥ pracarya tribhirukthyavigrahaiḥ pracarato yathā purastāt .
indrāvaruṇābhyāṃ tveti prathame grahaṇasādanau saṃnamatīndrābṛha
spatibhyāṃ tveti dvitīya indrāviṣṇubhyāṃ tveti tṛtīye.
ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ .
tasyokthyena kalpo vyākhyātaḥ..
tasya śuṇṭhyā'dhīlodhakarṇayā somaṃ krīṇāti .
prācīnamudīcīnaṃ vodavasāya vihāram̐ sādhayitvodavasānīyāmiṣṭiṃ nirvapatyāgneyamaṣṭākapālaṃ pañcakapālaṃ vā .
tasyopām̐śu sarvaṃ kriyata ottamādanūyājāt .
uru viṣṇo vikramasveti pūrṇāhutimeka udavasānīyāyāḥ sthāne samāmananti .
sā yāvadrātrau kiyadrātreṇa vā saṃtiṣṭhate tadaiva sāyamagnihotraṃ juhuyātkāla eva prātarhomaḥ .
saṃtiṣṭhate'gniṣṭomaḥ .. 17..
2.6.9.18
iti hiraṇyakeśisūtre navamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ.
9.7 atha navamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .
ukthyaḥ ṣoḍaśyatirātro'ptoryāmaścāgniṣṭomasya guṇavikārā bhavanti .
saptadaśachadi sadaḥ .
pātrasam̐sādanakāla uttare'm̐se khādiraṃ catuḥsrakti ṣoḍaśipātraṃ prayunakti .
ṛtukaraṇam̐ hutvaitenaiva mantreṇa droṇakalaśam̐ rarāṭīṃ vopaspṛśati .
aindraṃ vṛṣṇim̐ ṣoḍaśini tṛtīyam̐ savanīyamālabhate .
ātiṣṭha vṛtrahannityeteṣāmekena ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti .
purastāduttamādukthyaparyāyātpūrvayoḥ savanayordroṇakalaśādgṛhṇāti
sarvairukthyaparyāyaiḥ pracarita āgrayaṇāttṛtīyasavane .. 18 ..
2.6.9.20
yasmānna jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvā . prajāpatiḥ prajayā saṃvidānastrīṇi jyotīm̐ṣi sacate sa ṣoḍaśī . eṣa brahmā ya ṛtviya indro nāma śruto gaṇe pra te mahe vidathe śam̐siṣam̐ harī . ya ṛtviyaḥ pra te vanve vanuṣo haryataṃ madam . indro nāma ghṛtaṃ na yo haribhiścāru secate . śruto gaṇa ā tvā viśantu harivarpasaṃ gira iti sarveṣu grahaṇeṣu ṣoḍaśinamabhimantrayate .
acchāvākacamasamukhyām̐ścamasānunnayannekasmai camasagaṇāya rājānamatirecayati .
taiḥ pracarya ṣoḍaśinā pracarati .
samayāviṣite sūrye hiraṇyena barhirbhyāṃ ca ṣoḍaśinaḥ stotramupākaroti .
śvetamaśvaṃ purastāddhārayatyaruṇapiśaṅgaṃ kṛṣṇaṃ vā .
hiraṇyam̐ sāṃpradāyam̐ stuvate .
harivacchastram.
upariṣṭātstotriyānurūpābhyāmothāmoda iva mademadāmoda ivomatheti vyatyāsaṃ pratigṛṇāti .
anuṣṭupsu siddhaḥ pratigaraḥ.
śastraṃ pratigīrya grahamādatte camasām̐ścamasādhvaryava
ukthaśā yaja somānāmiti saṃpreṣyati .. 1m̐m̐ ..
indrādhipate'dhipatistvaṃ devānāmasyadhipatiṃ māmāyuṣmantaṃ varcasvantaṃ manuṣyeṣu kurviti ṣoḍaśinaṃ juhoti .
indraśca samrāḍvaruṇaśca rājā tau te bhakṣaṃ cakraturagra etaṃ tayoranubhakṣaṃ bhakṣayāmi vāgjuṣāṇā
somasya tṛpyatviti grahasya bhakṣayati .
ādityavadgaṇena camasānām .
anuṣṭupacchandasa iti bhakṣamantram̐ saṃnamati .
atirātreṇa brahmavarcasakāmaḥ .
tasya ṣoḍaśinā kalpo vyākhyātaḥ.
ekavim̐śatichadi sadaḥ .
na kratukaraṇaṃ juhoti na droṇakalaśam̐ rarāṭīṃ vopaspṛśatyetadeva yajurvadanhavirdhāne prapadyata etāvānkratukaraṇaḥ .
sārasvartī meṣīmatirātre caturthīm̐ savanīyāmālabhate meṣamityekeṣām .
ṣoḍaśinaścamasānunnayam̐strayodaśabhyaścamasagaṇebhyo rājānamatirecayati .
taiḥ pracarya rātriparyāyaiḥ pracarati .
upayāmagṛhīto'sīndrāya tvā'pi śarvarāyeti mukhyaṃ mukhyaṃ camasamunnayati .
stutaśastre bhavataḥ.
hotṛcamasamukhyānprathamānunnayati maitrāvaruṇacamasamukhyāndvitīyānbrāhmaṇāccham̐sicamasamukhyām̐stṛtīyānacchāvākacamasamukhyām̐ścaturthān .
sa prathamo rātriparyāyaḥ .
evaṃ vihito dvitīyastṛtīyaśca rātriparyāyaḥ .
taiḥ pracaryā''śvinasya pātrasam̐sādanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyata āśvinaṃ dvikapālaṃ nirvapati.
tamāsādya .
hotṛcamasamukhyānsaṃdhicamasānunnayati .
stutaśastre bhavataḥ .. 20 ..
2.6.9.21
trivṛdrāthantaram̐ saṃdhistotram .
āśvinam̐ śastram .
udita āditya āśvinaṃ paridhāya hotṛcamasamadhvaryurādatte puroḍāśaṃ pratiprasthātā ca .
ādadate camasām̐ścamasādhvaryavaḥ .
aśvibhyāṃ tiroahniyānām̐ somānāmanubrūhyaśvibhyāṃ
tiroahniyānsomānprasthitānpreṣyeti saṃpreṣyati .
saha somaiḥ puroḍāśaṃ pratiprasthātā sarvahutaṃ juhoti .
paṅkticchandasa iti bhakṣamantram̐ saṃnamati .
aptoryāmeṇa paśukāmaḥ.
tasyātirātreṇa kalpo vyākhyātaḥ .
saṃdhicamasānunnayam̐ścaturbhyaścamasagaṇebhyo rājānamatirecayati .
catvāraścamasagaṇāḥ stutaśastravanto hoturmaitrā
varuṇasya brāhmaṇāccham̐sino'cchāvākasya ca .
teṣām̐ saṃdhicamasaiḥ pracaraṇakalpo vyākhyātaḥ .
aticchandāśchandasa iti bhakṣamantram̐ saṃnamati.
agnīdaupayajānaṅgārānāharetyetatprabhṛtīni pāśukāni karmāṇi sarvāsu sam̐sthāsu samānāni kriyanta ā prātaragnihotrāt..21..
2.6.9.22
iti hiraṇyakeśisūtre navamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ.
9.8 atha navamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ.
kratupaśava aikādaśināśca vikalpante .
teṣām̐ samavāye vibhavanti tantramaṅgānyavibhavanti pratyakṣārthāni pratisaṃskāramabhyāvartante .
yathārthamūhaḥ .
yūpāhutim̐ hutvā'gniṣṭhaprathamānekādaśa
yūpānupaśayapātnīvatau ca cchinnatti .
ekayūpena vikalpate .
daśarathākṣāmekādaśoparām̐ rajjuṃ mītvā tasyāścaturvim̐śena bhāgena vediṃ vimimīte prakramasthānīyā bhavati .
agniṣṭhaṃ dvābhyām̐ raśanābhyāṃ parivīyaikādaśinīraśanā agniṣṭhe parivīya vāsayati . • śvobhūta āśvinaṃ gṛhītvā yūpānsaṃminoti .
pūrvedyuḥ saṃmānameke samāmananti .
tantramabhrerādānaṃ parilekhano'bhyāvartate .
dakṣiṇamagniṣṭhātparilikhyottaraṃ parilikhatyevaṃ vyatyāsamudagapavargān .. .
rathākṣamātrāṇi yūpāntarālāni bhavanti .
vedisaṃmitāṃ vā minoti .
samānajātīyenaikaikamanusameti kṛtsnamekaikamāñjanaprabhṛti dviraśanamapavarjayati .
pratiyūpam̐ svaravaḥ .
uparasaṃmitāṃ minuyātpitṛlokakāmasya .
raśanasaṃmitāṃ madhye ca saṃmitāṃ manuṣyalokakāmasya .
caṣālasaṃmitāmindriyakāmasya .
sarvānsamānpratiṣṭhākāmasya .
ye trayo madhyamāstānsamānpaśukāmasya vyatiṣajeditarānprajayaivainaṃ paśubhirvyatiṣajati .
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syāditi gartamitaṃ tasya minuyāduttarārdhyaṃ varṣiṣṭhamathetarānhrasīyasaḥ . dakṣiṇārdhyaṃ varṣiṣṭhaṃ minuyātsvargakāmasyāthetarānhrasīyaso hrasīyasaḥ .
ārāgrāmabhicaratasteṣāmagniṣṭhaṃ varṣiṣṭhamathetarānhrasīyaso hṛsīyasaḥ .
samavasrāviṇīṃ vṛṣṭikāmasya teṣāmagniṣṭham̐
hrasiṣṭhamathetarānvarṣīyaso varṣīyasaḥ .
vyatyastaṃ bhrātṛvyavato hrasvaṃ dīrghaṃ ca vyatiṣajet .
yadi kāmayeta viṭkṣatrādojīyasī syāditi yesgniṣṭhāddakṣiṇe tānvarṣīyaso varṣīyaso minuyāt .
yadi kāmayeta kṣattraṃ viśa ojīyaḥ syāditi ye'gniṣṭhāduttare tānvarṣīyaso varṣīyaso minuyāt .. 22 ..
2.6.9.23
āyāmata uparāṇi samānāni syustiryakto madhyāni raśanāśca prathimnaścaṣālāni . upaśayamaṅtvāmā dvābhyāṃ raśanābhyāṃ parivīyāgreṇa dakṣiṇārdhyaṃ yūpaṃ nidadhyāt .
yadyabhicaredidamahamamumāmuṣyāyaṇamindrasya vajreṇābhinidadhāmīti prāñcamupaśayaṃ nidadhyāt . paśukāla āgneyamasitaśīrṣamagniṣṭha upākaroti sārasvatīṃ meṣīmuttarataḥ saumyaṃ babhruṃ dakṣiṇata evaṃ vyatyāsaṃ dakṣiṇāpargānpauṣṇam̐ śyāmam̐ śitipṛṣṭhaṃ bārhaspatyam̐ śilpaṃ vaiśvadevamaindramaruṇaṃ mārutaṃ kalmāṣamaindrāgnam̐ sam̐hitamadhorāmam̐ sāvitraṃ vāruṇaṃ petvamuttamam .
yadi kāmayeta yo'vagataḥ so'parudhyatāṃ yo'paruddhaḥ so'vagacchatvityaindrasya loke vāruṇamālabheta vāruṇasya loka aindraṃ ya evāvagataḥ so'parudhyate yo'paruddhaḥ so'vagacchati .
yadi kāmayeta prajā muhyeyuriti paśūnvyatiṣajediti prajā eva mohayati .
yadabhi vā hato'pāṃ vāruṇamālabheta prajā varuṇo gṛhṇīyāddakṣiṇata udañcamālabhate'pa vā hataḥ .
āraṇyaṃ paśumākhuṃ vopaśaye nirdiśatyasau te paśuriti .. nirdiśedyaṃ dviṣyādyadi na dviṣyādākhuste paśuriti brūyāt .
sarveṣāṃ pratipaśu barhīm̐ṣi vapāśrapaṇyaḥ kumbhyo hṛdayaśūlāḥ plakṣaśākhāśca .
tantramagnerharaṇamadhriguruttamaḥ prayājastathā pūrvaḥ parivapyo'ntataḥ saṃjñaptahomo raśanānāmudasanamuttaraḥ parivapyo vapāśrapaṇīnāmanupraharaṇamabhihomo mārjanaṃ varadānaṃ ca .. 23 ..
2.6.9.24
tasya tasyābhyāvartate manotā vā.
sarveṣāṃ tryaṅgāṇi samavattaṃ ca.
tasya tasyārdharce vasāhomaṃ juhoti .
sarveṣāṃ gudairupayaja upayajati.
jāghanībhiśca patnīḥ saṃyājayanti .
anūbandhyāvapāyām̐ hutāyāmagreṇa śālāmukhīyamadhonābhimacaṣālaṃ dviraśanaṃ pātnīvatasya yūpam̐ saṃmāya tasmim̐stvāṣṭram̐ sāṇḍaṃ lomaśaṃ piṅgalaṃ bahurūpamupākaroti
paryagnikṛtamutsṛjyā''jyena śeṣam̐ sam̐sthāpayet .
yadi kāpeyī paśvekādaśinī syādabhita āgneyamaindrau paśū bhavataḥ sārasvataḥ saumyaḥ pauṣṇo bārhaspatya ityuttarato vaiśvadevo mārutaḥ sāvitro vāruṇa iti dakṣiṇataḥ .
tāmetāṃ kāpeyā vidustāmatirātracarama ālabheta .
sā'hīneṣu liṅgasaṃyogāt .
satrīyetarā bhavati .
ukṣarṣabho vaśā vehaddhenurvatso'naḍvāniti gonāmabhirgavyānpaśūnpratīyāt .
svairitarān .
ekadevateṣvananyadevatavyaveteṣu samānaḥ paśupuroḍāśo bhavati bhavati .. 24 ..
2.6.9.24_3
iti hiraṇyakeśisūtre navamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .
saṃpūrṇo'yaṃ navamaḥ praśnaḥ.
gopīnāthamakṛtajyotsāvyākhyāsametam .
atha navamaḥ praśnaḥ .
2.6.9.24_4
tatra prathamaḥ paṭalaḥ .
abhiṣavādi mādhyaṃdinam̐ savanaṃ tāyate .
abhiṣavo mahābhiṣavaḥ sa adiryasya tadabhiṣavādi mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tāyata āra-
myate kriyata iti yāvat .
2.6.9.24_5
tasya prātaḥsavanena kalpo vyākhyātaḥ.
sasya mādhyadinasya savanasya prātaḥsavanena kalpaḥ prakāse vyākhyāta ukta ityarthaḥ .
dvidevatyartugrahaindrāgnavaiśvadevā darvihomāśca na vidyante .
prātaḥsavanikarave teṣāṃ prāptī niṣedho'nena kiyate . dadhigrahādayo'ntaryāmāntā
davihomāste ca na. vidyante .
2.6.9.24_6
vasatīvarībhyo niṣicya nigrābhyāḥ karoti .
vasatīvarībhyo hotṛcamase niṣicya nitarāṃ sikanvā vasatīvarīmyo hotṛvamasenāpo
gṛhītvā nigrābhyāḥ sthetyanena nigrābhyāḥ karotītyarthaḥ .
sarvam̐ rājānamabhiṣuṇvanti .
2.6.9.24_7
tṛtīyasavana ṛjoṣamamiṣuṇvantīti śrutestṛtīyasavane somābhiṣava eka nāstīti bhāvaḥ.
grāvastute somoṣṇīṣaṃ prayacchati .
vitrasya rājānamiti śeṣaḥ . vistrasya rājānaṃ grāvastute somoṣṇīṣaṃ prayacchatīti .
tathaivāpaṭhadāpastambaḥ-rājānamupanaddhaṃ tūṣṇī pāvasūpāvaroha bandhanādvitrasya ajī-
nyapya tañcarma parimṛjya sarva rājānamupare nyupya somopahanane vāso
prāvastute pragacchanīti . idaṃ ca na dānaṃ kiṃtu punastasmātpratyādeyameva tasya prajñātaṃ nidhā-
mam . somopahananaṃ vāso yajamānaḥ paridhatta ityane pratimatidarśanāt . somapariśra-
yaṇavāsaso'pi prajñātaṃ nidhānam . somapasśriyaṇaṃ patnītyetasyāpyane pratipattidarśa-
nāt . asaṃpreṣito grāvastotrīyā anvāhetyāyastambaḥ . grāvastoteti. śeṣaḥ . na pāva-
stute somābhiṣave praiṣo'stītyarthaḥ . prātaḥsaknena kalpo vyākhyāta ityanena mahāmi.
ṣamadhastāścarmaṇoṃ
ṣayo'pi tadvat .
tatra viśeṣamāha-
2.6.9.24_8
ihāiheti sam̐rādhayanto'bhiṣuṇvanti .
ihāiheti uccairvadanta ityarthaḥ . saṃśabdātpunaḥpunarāneḍanametasya. śabdasya yāvada-
miṣavaṃ na tu dvivārameva paṭhanam .
umayatīti ja.ma. pustakayoḥ pāṭhaḥ .
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra-
[9navamapraśne-
2.6.9.24_9
uttamasya paryāyasya madhyame'bhiṣave bṛhadbṛhadityabhiṣuṇvanti .
atrābhiṣaṇvantotyasya punarvacanamatra
bṛhabṛhadityabhiṣavamantra evāyaṃ na tu saṃrādhanamā.
gham . tenātra mantrānte kriyeti sidhyati pūrvatra taccāraṇasamakālo'bhiṣava iti bhedaḥ .
2.6.9.24_10
uttame'bhiṣave susaṃbhṛte rājani .
uttame'bhiṣave susaṃmṛte rājanītyanenottame'bhiṣave sarvasminsomarase nirgate ptamṛti
susaṃbhṛte rājanītyarthaḥ . uttame'bhiṣava ityanukte pratyabhiṣavaṃ yatsusaṃmaraṇaṃ taṃtra sarvatrāpi
syāttanivṛttyartham . musaṃbhṛte rājanītyanuktaṃ'bhiṣayottaraṃ susaṃbharaṇārapūrvameva syāttaniva.
tyartham .
2.6.9.24_11
devā grāvāṇa indurindra ityavādiṣurendramacucyavuḥ paramasyāḥ parāvata ā'smātsadhasthādororantarikṣādāsubhūtamasuṣavurbrahmavarcasaṃ ma āsuṣavuḥ samare rakṣām̐syavadhiṣurapahataṃ brahmajyasyeti pratiprasthātā grāvṇo'numodate .
anumodana kīḍārūpeṇa lālanaṃ krīsamāpanayuktamanapaṭhanam . taca caturṇāmapi
pṛthakpṛthak . sakadeva mantraḥ . bahuvacanalimāt . tata upare prāṇaḥ saṃmukhākṛtve.
tyādi māvasvadhyūhanāntaṃ karoti .
2.6.9.24_12
atra savanīyānāṃ nirvapaṇameke samāmananti .
atrāsminkāle . ati vacanānottaratra vihitakā na ca pūrvatrāpi tena pūrvo'pi
kālo'stīti ganyate . sa cokto baudhāyanena- -prātaḥsavana eva sarvasavanīyānipatkṛ.
tāntātpauroḍāśikaṃ karma pratyādītottarayoḥ savanayoranuptavanamadhyūhanenaiva kapāleṣu prati-
padheta siddhamata amiti tathā nu khalu mādhyaṃdinīyāḥ savanīyā nirupyanta iti
kṣullakavaiśvadevasya stotra iti brūyāttatīyasavane savanīyā iti māhendasya stotra ityeva
ghūyāditi . anusavanamagārādhyūhanenaiva pratipadyate . prātaḥsavanopahiteṣveva kapāleṣuttarayo..
īyoḥ savanīyayoradhiśrayaṇamityarthaḥ . kṣullakavaiśvadevasya stotra ityājyānāmādime stotra
ityarthaḥ . tṛtīyasavanasaṃbandhisavanīyāḥ kvetyāśaṅkāyāṃ māhendrastotra iti māhendrasto.
aspa kāla iti tadarthaḥ . etāvatā kālatrayasatvaṃ sidhyati .
2.6.9.24_13
dhārāgrahakāle śukrāmanthināvevāgre gṛhītvā''grayaṇaṃ tisṛbhyo dhārābhyo gṛhṇātyādhavanīyāttṛtīyāṃ dhārāṃ karotyukthyaṃ gṛhītvā .
javadhyaṃ gṛhītvasyanantaraṃ pratiprasthātāraṃ marutvatīyamamahaṇe mahattvārtha saṃnihitaṃ karotīti
śeṣo syabbodhitasamānakartṛkatānihāya | ādhavanīyāntṛtīyadhārākaraṇamudacanena . atra
ca. tatsa.
.
150 paṭalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotnāvyākhyāsametam .
pūrvottaratvaṃ mantrakramāpekṣayā . śukrāmanthināvevāme gṛhītvasyanenātraiva kālaḥ . tasya prāta:-
savanena kalpo vyākhyāta ityanenātideśena rathaṃtarasānendravāyavāgrāngṛhīyāhahatsānnei
śukrāmāniti vyavasthā mādhyadine savane'pi syāttamivṛtyarṣam . amamahaṇamamatā-
viṣayakatvapradarśanārtham .
2.6.9.24_14
ṛtupātrābhyāṃ marutvatīyau gṛhṇīto marutvantaṃ vṛṣabhaṃ vāvṛdhānamiti svena pātreṇādhvaryuḥ pūrvaṃ gṛhṇāti marutvām̐m̐ indra vṛṣabho raṇāyeti svena pātreṇa pratiprasthātottaram .
atra pūrvottaratvaṃ mantrakramāpekṣayā . marutvaddevatāko graho marutvatīyaḥ . indrasyedaṃ
viśeṣaṇam . dyāvāpṛthivīśunāsīramarutvadagnīṣomavāstoṣpatigṛhamedhāccha ceti pāṇi-
nisūtrācchapratyayaḥ .
2.6.9.24_15
gṛhītvā rājānamatipādayati yāvantaṃ mādhyaṃdināya savanāyā''ptaṃ manyate .
vyākhyātaṃ prātaḥsavane . atrāpi gṛhītvetyanuvāda uttaratrānvayī . gṛhītvetya-
antaramadhvaryuriti śeṣo grahaṇātipāvana yoradhvaryukartakatāyā nihāya .
viramati dhārā prapīḍya pavitraṃ nidadhāti .
2.6.9.24_16
idamapi prātaḥsavane vyākhyātam .
vyākhyātamekadhanānāmādhavanīye'vananam . .
ekacanānāmityuktimatrāvaruṇacamasābhāvo'tisūcanāya . ekapanakadeśānādhavanī-
ye'vanīya tira:pavitraṃ pūtabhṛtyekadeśamavanayatītyanena sūtreṇa vyākhyātamuktamityarthaḥ
2.6.9.24_17
pavamānagrahānkalaśāñchukrāmanthināvāgrayaṇamukthyaṃ ca grahāvakāśairupasthāya niḥsarpantaḥ samanvārabhante .
atra tyapā niḥsarpaṇātainopasthānasya na tu prasarpaṇātā . tenādhvaryubrahmayanamā.
nānāmevopasthānamatra na tu pratiprasthātuḥ . tasya niḥsarpaṇābhāvāt . pavamānaprahāṇāmu.
pasthānaṃ kalaśopasthānaṃ śukāmanthyādīnāmupasthānamātramatra na tu padāryakramo'pi viva.
kṣitaḥ . kiṃ tu mantrakrama evātra bhavati . tena prathama pavamānamahopasthānaṃ kṛtvā śukrā-
tu
manthyādīnāmupasthānaṃ ca kṛtvā kalaśānāmupasthānam . dvau samudrāviti droṇakalaśādha-
vanīyayoḥ pavamānagrahayoḥ . dve dradhasī iti pūtabhṛtaḥ pavamānamahasya . cakṣubhyāma
iti śukrāmanthinohayoḥ . ātmane ma ityāprayaṇasya grahasya . aṅgemyo ma ityu-
kthyasya grahasya . viṣṇornaṭharamindrasya jaṭharaṃ viśveṣāṃ devānāṃ jaṭharamityetaiḥ krameṇa
kalaśānāmupasthānam . upa kalaśo yatāmityādi ṣaṭkamapi bhavati . anuktasamuccayārtha-
.
.
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [9navamaprabhe-
cakāreṇa saṃgṛhītatvāt . etenaiva marutvatīyopasthānārtha paribhūragnimiti ko'si ko
nāmetyetadupasthānamapi saṃgṛhītaṃ bhavati . nā''havanīyadhuvātigrāhyādīnāmupasthāna prātaḥ-
savana upasthitasvāt .
2.6.9.24_18
vaipruṣānsaptahotāraṃ ca hutvā mādhyaṃdinaṃ pavamānam̐ sarpanti tasya bahiṣpavamānena kalpo vyākhyātaḥ .. 1 ..
2.6.9.24_19
vainuṣānsaptahotāraṃ ca itveti prātaḥsakne vyākhyātam mādhyaṃdinaṃ pavamāna
mādhyadinapavamānārthe sarpanti sadaḥ santi . tasya mādhyaṃdinasya pavamānasya .
atra mantraviśeṣamāha-
2.6.9.24_20
traiṣṭubhaḥ panthā rudrā devatā vṛkeṇāparipareṇa pathā svasti rudrānaśīyeti mantram̐ saṃnamati .
paṣṭam .
uttareṇa havirdhānaṃ gatvottareṇā''gnīdhrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītya dakṣiṇena vā mārjālīyamantareṇa vā.
uttareṇā''sodhīyaṃ dhiṣṇiya parītyāntareṇa sadohavirdhāne gatvā dakṣiṇena mānī-
kīya vetyarthaḥ . antareṇa vetyatrāntareṇa havirdhānamārjālīyāvityadhyāhārya sāmarthyāt .
atra vākāradvayaṃ dvāvapi pakṣau mukhyāvitidyotanārtham .
2.6.9.24_21
pūrveṇa dvāreṇa sadaḥ praviśyādhvayuryajamāno brahmā cāvatiṣṭhante'greṇa praśāstrīyaṃ dhiṣṇiyaṃ parītyodgātāro mādhyaṃdinena pavamānena stuvate.
pūrvaṇa dvāreṇa sadaḥ praviśyāpreṇa praśāstrīyaṃ dhiṣṇiya parītyādhvaryuryajamāno brahmā
cāvatiṣṭhanta ityevaṃ vā'nvayaḥ . atrāvasthānaṃ nāmopaveśanameva . athavā'greṇa praśāstrīya
dhiṣṇiya parītyetyasyottarasūtre'nvayaḥ . dakṣiṇenauṭumbasamiti sūtrāntare'sminpakṣes-
dhikamuktaṃ tadapyavirodhātkartavyam .
2.6.9.24_22
yadanyatpaśvānayanāttatsaṃpreṣyati pratiprasthātardadhidharmeṇa careti saṃpreṣasyāntam̐ saṃnamati .
pratiprasthātaḥ paśunehīti paśvānayanaṃ tasmādanyadyatpreṣaṇaṃ tasaṃpreṣyati . tarhi etā.
vadeva preṣaṇaṃ netyāha pratiprasthātardadhidharmeṇa careti saṃpreṣasyāntaṃ sanamati uhatītyarthaḥ .
saṃpreṣyatīti vacanādyajurvedenādhvaryuriti parimāṣāsūtrādviśeṣāvacanācādhvaryuḥ preṣavaktā .
2.6.9.907
vihṛteṣu vyāghāriteṣu dhiṣṇiyeṣu .
vibhūrasotyādibhirmantrairāmīṇa vihateṣu adhvaryuṇā caturgrahītena somena pañca-
S-
150paṭalaḥ] gopīnāthamadvakṛtajyotyāvyākhyāsametam . 907
2.6.9.907_23
gṛhītenā''jyena ca yathāpūrva vyādhāriteṣu śeṣe ca mākṣete sati . atra viharaṇātpūrva
havirdhāna praviśya viṣṇo tvaṃ na iti grahopasthānametenaiva mantreṇa pātrasaṃmarśaśca bhavati .
stīrṇe barhiṣi .
āmīṇa stīrṇe bahiṣotyarthaḥ .
2.6.9.907_24
pratiprasthātā paśupuroḍāśaṃ nirū(ru)pya savanīyānnirvapati .
pūrvatra savanīya nirvāpapakṣa āgnīdho'tra puroḍāśālaṃkaraṇamapi karoti . pūrvatra sava.
nīyanirvāpapakṣe paśupuroḍāśasyaiva nirvāpo'tra .
ekādaśakapālo'tra puroḍāśaḥ .
2.6.9.907_25
paśupuroḍāśasya tvāgneyavikāratvātprakṛtiprāptānyaṣṭāveva . atra mādhyadine savane .
nā''mikṣā vidyate.
tasya prātaḥsavanena kalpo vyākhyāna ityanenā''mikṣāyā api prāptiḥ syāttāṃ
vārayituṃ niṣedhaḥ . arthaḥ spaṣṭaḥ.
2.6.9.907_26
alaṃkṛteṣu pratiprasthātā dadhigharmeṇa carati .
atra nipipakṣetravālaṃkaraṇaṃ savanīyānām . caratītyekavacanaṃ pratiprasthātrabhiprāya
tasyaiva mukhyatvāt . bahuvacanāntapāṭhastvṛnureva .
yāvatī dyāvāpṛthivī ityāgnīdhrrāgāra audumbaryām̐ sruci dadhi gṛhṇāti .
2.6.9.907_27
agāragrahaṇaṃ viṣṇiyasamīpopaviṣṭasya maṇḍapabahiṣṭhasyāpi dadhidharmagrahaṇaṃ syāttavyā-
vṛttyartham . suggrahaṇaṃ tūṣṇī juḍūvatsamārgaḥ kārya ityetadartham .
vākca tvā manaśca śrīṇītāṃ prāṇaśca tvā'pānaśca śrīṇītāṃ cakṣuśca tvā śrotraṃ ca śrīṇītāṃ dakṣaśca tvā balaṃ ca śrīṇītāmojaśca tvā sahaśca śrīṇītāmāyuśca tvā jarā ca śrīṇītāmātmā ca tvā tanūśca śrīṇītām̐ śṛto'si śṛtaṃ kṛtaḥ śṛtāya tvā śṛtebhyastvetyāgnīdhrīye'dhiśritya .
atropastaraṇābhidhāraṇe na bhavataḥ . avacanāt .
2.6.9.907_28
hotarvadasva yatte vādyamiti saṃpreṣyati .
saṣṭam .
yadi śrāto juhotana yadyaśrāto mamattanetyucyamāne śrātam̐ haviriti pratyāha .
ucyamāna ityatra hoti śeṣaḥ .
satyāpādaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [9navamaprī-
2.6.9.907_29
tamādāyā''havanīyaṃ gatvā''śrāvya pratyāśrāvite dadhigharmasya yajeti saṃpreṣyati .
bhāinanīyaṃ gatvetivacanaṃ gamanāvyavāhitottarakālamevā''śrāvaṇaṃ na tu madhye kālavya.
vadhāna kāryam . etadarthamevā''śrāvaṇapratyāśrāvaṇavacanam . dadhidharmasya yaneti saṃpre.
ṣyati . pratiprasthāteti śeṣaḥ . adhikārāt .
2.6.9.907_30
yamindramāhurvaruṇaṃ yamāhuryaṃ mitramāhuryamu satyamāhuḥ . yo devānāṃ devatamastapojāstasmai tvā tebhyastvā svāheti vaṣaṭkṛte juhoti .
paṣṭam .
anuvaṣaṭkṛte hutvā harati bhakṣam .
hotāraṃ pratīti śeṣaḥ .
2.6.9.907_31
taṃ bhakṣayanti ye pravargye .
pe pravāye niyuktā ṛṣimaste taṃ dadhidharma bhakṣayantītyarthaḥ . bhakṣiṇāmayaṃ niyamaḥ .
tu makṣaṇadharmātideśaḥ . yathāpravāmityavacanāt . na ca dharmadharmāḥ . dadhidharmasya
karanavidhānāt . bhato nopahavayācanam .
2.6.9.907_32
tasyā''raṇye'nuvākyo bhakṣamantraḥ ..2..
2.6.9.907_33
iti hiraṇyakaśisūtre navamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
tasya dadhidharmasya dadhimakṣamatra āraṇya āraṇyagranthe paṭhito'nuvākyo'nuvākā.
smakaḥ . ukko bhavatīti śeṣaḥ . ko'sau . murbhuvaḥ suvarmayi tyadityanuvākaḥ . vakṣyati
pavayaṃstre-bhūrbhuvaḥ suvarityanuvākena dadhidharma bhakṣayantīti . asminmakṣamantre pūrvo-
ttare śāntī . tathā ca pravāye mūtram-madantīrupaspṛśya prathamenānuvākena śānti kṛtvā'.
dhīyotādhītya cottamenai karmasviti . evamityatideśādatrāpi madantyupasparśaḥ . ayaṃ
matro brāhmaṇokena mantreṇa vikāte . ca mayi tyadindriyaṃ mahadityārabhya vāgja-
ṣāṇā somasya tṛpyatvityantaḥ . asminpakṣe na śāntī . atrā''pastambena viśeṣa
-mitro janānpratamitreti bhakṣayitvā nābhideśamabhimṛśanta iti . avirodhānma-
śraviniyogasya sūtrakṛto'pīṣṭatvācedamapyaṅgīkartavyam . apravagrye katau na dadhidharmaḥ .
ukta:-
1 ga, i. ca, ja, jha ma. da. pravaryam .
ravi paṭalaḥ ] gopīnāthamahatajyotsāvyākhyāsametam .
adhidharma prakṛtyā''śvalāyanaḥ-pravardevāṃśvekṣiti āpastambena tu vikalpa ukto
dadhidharmamuktvā nāpravagye syādityaparamityanena sūtreṇa . apraparye katau na syāddha
davidharma iti tadarthaḥ.
ityokopāhaśrīmadamiṣṭomayāśisāhasrāpriyuktatājapeyayājisarvatomukhayā-
jidvisāhasrāpriyuktapauṇḍarīkayājigaṇeśadīkṣitatanūnagopīnātha-
dīkṣitaviracitāyāṃ śrīmadbhagavatsatyāpāḍhahiraṇyakeśisū-
prāmbudhigatanigūḍhārtharatnālābhakṛtavidvajjanasaṃtāpa-
śāmikāyāṃ jyotsnākhyāyāṃ vṛttau navama-
nasya prathamaḥ paṭalaḥ..1..
2.6.9.907_34
9.2 atha navamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
puroḍāśānāsādya taiḥ samavadāya pracarati mādhyadinasya savanasyeti saṃpreṣyati .
pratiprasthātrā hatānpuroḍāśānāsāya teḥ puroḍāśaiḥ samabadāya pravarati . samaya
dānasvarūpaṃ tu prātaḥsavana evoktam . pracaratītyekavacanamadhvaryormukhyatvābhiprāyeṇa .
prātaḥ prātaḥsāvasyetyetasya sthāne mādhyaṃdinasya savanasyeti . evamūhitena praiṣamantreṇa
preṣyati . praśāstāraṃ pratyayaṃ preṣaḥ .
2.6.9.907_35
paśupuroḍāśena pracarya samavadāya savanīyaiḥ pracarati .
paśupuroḍāśena pracativacanānnitya eva paśupuroḍāśaḥ . anenā''pastamghoktama-
nityatvaṃ nivatyate . nityatve liṅgamapyasti . vapayā prātaḥsavane caranti puroḍāśena
mādhyaṃdine sakne'stṛtīyasavana iti . bacānāmapyeṣa eva siddhāntaḥ .
2.6.9.907_36
paśupuroḍāśasya savanīyānāṃ ca samānam̐ sviṣṭakṛdiḍam .
gatārtha prātaḥsavane .
ādhavanīyaṃ pūtabhṛtyavanīya daśābhiḥ kalaśaṃ mṛṣṭvā nyubjati .
isamapi gatārtha tatraiva .
2.6.9.907_37
unnīyamānebhyo'nubrūhi hotuścamasamanūnnayadhvamubhayataḥ śukrānkurudhvamacchāvākasya camasādhvaryo'pi tvamunnayasva pratiprasthātaḥ prokṣitāprokṣitāñchakalānupakalpayonnetaḥ somaṃ prabhāvayeti saṃpreṣyati .
traiṣamadhye viśeṣasya sattyāttatparijñānāya preṣasya kṛtsnaḥ pāṭhaḥ .
satyāpāṭhaviraciṃtaṃ śrautasūtra- [2navamapra-
2.6.9.907_38
hotṛcamasamukhyānekādaśa camasānunnayati purastādāgnīdhracamasādacchāvākacamasamunnayati .
purastādāgnīdhacamasādacchāvākacamasamunnayatītyetāvānviśeṣo'nna . anyatsamānam .
ekādaśeti sadasyābhiprāyam ..
2.6.9.907_39
mādhyaṃdinasya savanasya niṣkevalyasya bhāgasya śukravato manthivato madhuścuta indrāya somānprasthitānpreṣya madhyataḥ. kāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛtāñjuhuta hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛtsakṛddhutvā śukrasyābhyunīyopāvartadhvamiti saṃpreṣyati yatprākpunarabhyunnītebhyastasminkṛte prasarpaṇamantrairhotrakāḥ prasṛpya punarabhyunnītānāṃ yajanti .
punaḥśabdo'vadhāraṇe . amyunnītebhyaḥ prāgeva yatkarma tasminkṛte namo'naye
makhanna ityādayo mantrāḥ prasarpaṇamantrāstotrakāḥ sadaḥ prasṛpya . dakṣiṇārdhaparakṣagā-
ntaṃ sadāprasarpaṇam . atrāpi punaḥśabdo'vadhāraṇārthaka eva . yatprā kyunara myunnīte.
bhyastasminkṛta ityetasthāyamarthaḥ-yatprāgevābhyunnītebhyaḥ preṣaṇaṃ tasminkṛte tasminnuccā
rite sati . asminnavasare prasarpaṇamahotrakāṇāṃ prasarpaṇam . etadarthameva kṛtsna.
pasya pāṭhaḥ . prathamata āśvalāyanasūtroktarītyopaviṣṭeṣu satsvapīdaṃ yājuṣahautrāviṣayaka
punaḥprasarpaṇaṃ vācanikam .
2.6.9.907_40
ayāḍagnīditi hoturākhyāya niravadāya hotra iḍāmādadhātyupahūyamānāmupodyacchante camasām̐ścamasādhvaryavaḥ .
hoturākhyāyetīdamākhyānagrahaṇātsamadramakarityetaduccāraṇakāla eva niravadānaṃ na
tu tadanantaram .
neḍāśakalamacchāvākāya nidadhāti .
2.6.9.907_41
etādṛśaviśeṣavidhānārtha evāyamanuvādaḥ . arthastu spaṣṭaḥ . prātaḥsavanena kalpoṃ
vyākhyāta ityaneneḍāśakalānidhānaṃ prāptaṃ tadanena nivāryate .
yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti teṣāṃ vyākhyāto bhakṣamantraḥ.
camasamanatikramyeti yathāvamasam . kṛtavyākhyānaṃ prātaḥsavane
2.6.9.907_42
sanneṣu nārāśam̐seṣu dakṣiṇena vedimavasthitāsu dakṣiṇāsu dākṣiṇāni juhoti yathā vaisarjanāni .
dakṣiṇenetyenapā-vedisaṃlagnadeśe dakṣimānāmavasthānam . vedimahāvediḥ . dakṣiṇā
prayuktāni homātmakāni karmāṇi dākṣiṇāni . yathā vaitarjanāṃnītyanenāmātyānvāra-
mbho'tidiśyate .
.
2dvi0paṭhalaḥ] gopīnāthabhaṭṭakṛtajyotsnāvyākhyāsametam .
2.6.9.907_43
pracchādanārthasya vāsaso daśāyām̐ hiraṇyaṃ baddhvāssjye'vadhāya srugdaṇḍe vāsaso'ntamupaniyamyodu tyaṃ citramiti dvābhyām̐ śālāmukhīye juhoti śeṣamājyasya karoti .
gatārthametat .
nīyamānāsu pūrvaḥ pratipadyāgne nayeti nayavatyarcā''gnīdhre juhoti ..
2.6.9.907_44
parikarmibhirāmīdhīyamaṇḍapaṃ prati nīyamānāsu satīṣu, pūrvaḥ prathamaṃ pratipadya gatvā,
bhagne nayetyuṅanayavatī . nayapadaghaṭitatvāt . yathā vaisarjanānītyetāvanaiva pracchādanā-
thasya vāsaso daśāyā hiraṇyaṃ baddhvā''nye 'kvāya nugdaṇḍe vāsa so'ntamupaniyamyetyeta.
danteṣu padārtheṣuḥ siddheṣu . atra punarvacanamele padārthāḥ pūrvāhutyoreva na nayavatyāṃ dākṣi-
ṇahoma eva na vaisananahoma itiviśeṣodhanārtham . tena vaisarjanahoṃmeṃ nayavatyāmapi
bhavati . ata evā''pastambena tathaiva samanvārabdheṣu vā'gne nayetyāgnīdhīye juhotīti
pākṣikatvamanvārambhasyoktam .
2.6.9.907_45
śeṣamājyasya karoti..
2.6.9.907_46
spaṣṭam-.
2.6.9.907_47
divaṃ gaccha suvaḥ pateti hiraṇyam̐ hutvodgṛhṇāti.
huttvodgahnāti hiraṇyamityanvayaḥ . khukta ūrva hiraṇyaṃ gṛhṇātītyarthaḥ .
vaneṣu vyantarikṣaṃ tatāneti dvitīyāṃ yadyano rathodhīvāso vā dīyate .
yadi yajamānenānaḥ śaka dīyate ratho vā dīyate'dhīvāsaścarmapaṭo yā dīyate tadeya
dvitīyāhutiḥ .
2.6.9.907_48
prajāpate na tvadetānīti tṛtīyāṃ yadyaśvaḥ puruṣo hastī vā dīyate .
yadi yajamānenāśvaḥ puruṣo dāso hastī vā dīyate tadeyaṃ tṛtīyāhutiḥ .
nītāsu dakṣiṇāsu yajñapatimṛṣaya enasā''huriti .. 3 .. pañcabhirāgnīdhrīye vaiśvakarmaṇāni juhoti .
2.6.9.907_49
nātāsu dakṣiṇāmu tena tenavinā nītāmu dakṣiṇāmu satīṣu yajñapatimūṣaya enasā''-
huriti pañcamisanarādhīdhīye vaiśvakarmaṇāni juhoti . pañcamyāmāhuta. vaiśvakarmaṇatva
sāṣṭinyāyena . yajñapati0 ghorā ṛṣayaḥ 0 ananyānsomapān . ye bhakṣayantaḥ namaḥ
pitṛbhya iti paśceti bharadvānaḥ spaṣṭamāha . etadāhutyātmakāni karmāṇi vaiśvakarmaṇāni
viśvakarmaṇaḥ imāni vaiśvakarmaṇāni . etānyānīdhīye juhoti . ānīdhīyagrahaṇamāha-
vanīyavyāvṛttyartham . yathā pāṭhamavasānaṃ tyajyate'tra . yatra viśvakarmapadaṃ yāvati māga.
āyāti tadanurodhenāvasānāni karapyante bharadvājena spaṣṭatayoktatvāt .
.
.
1 ga. sūtrā
.
912
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [navamapro-
2.6.9.907_50
yathāgṛhītaṃ marutvatīyāvādāyendrāya marutvate'nubrūhīndrāya marutvate preṣyeti saṃpreṣyati .
gṛhītau grahāvanatikramyeti yathāgṛhītam . marutvatīyau grahāvadhvaryupratiprasthātārā-
vādāyetyarthaḥ . yajurvedenādhvaryuritiparibhāṣāsūtrādadhvayureva .
hutvā vyavanayete.
2.6.9.907_51
vaṣaṭkārānuvaṣaṭkārayortutvā vyavanayete . adhvaryoḥ pātre pratiprasthātā saṃpātamavana-
yati tasyaikadeśamadhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātra iti saṃpātāvanayanaṃ kuruta ityarthaḥ .
vyavanayete ityatra viśavdaḥ prātaḥsavanikasaṃpātāvanayanato'tra vailakṣaṇyadyotanārthaḥ . taca
vailakṣaṇyamubhayorapyaikarūpyeṇa na tu saṃpātākanayanamadhvayorekadeśāvanayanaṃ pratiprasthāturi.
syevarūpo'tra bheda ityevaṃrūpaṃ vailakṣaṇyam .
2.6.9.907_52
yathartugraheṣu pratiprasthānena bhakṣayanti .
yathartugraheṣu pratiprasthātṛpātreṇa prathamamukhena bhakṣaṇaṃ tathā'trāpītyarthaḥ .
dvirhotā sakṛtsakṛditarau .
hoturdvivārabhakṣaṇaṃ vaṣaṭkārānuvaṣaṭkāranimittamitarayoradhvaryupratiprasthātrohomāmiṣava.
nimittaṃ sakṛtsakṛt . tatrādhvayormukhataḥ pravṛttatvāttasyaiva prathamo bhakṣo'nantaraṃ prati-
prasthātuḥ.
First 75 of 406 passages. Read on
Linked texts (5)
- Āpastambaśrautasūtra — Āpastamba, Sanskrit
- Vaikhānasaśrautasūtra — Vikhanas, Sanskrit
- Taittirīyabrāhmaṇa — Sanskrit
- Adhyāyas 1–7 (input A. Pohlus) — Sanskrit
- Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) — Sanskrit