Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.1 [Sūtrasthāna adhyāya 1 (1 of 120)] — 57 parts
- 1.2 [Sūtrasthāna adhyāya 2 (2 of 120)] — 12 parts
- 1.3 [Sūtrasthāna adhyāya 3 (3 of 120)] — 6 parts
- 1.4 [Sūtrasthāna adhyāya 4 (4 of 120)] — 21 parts
- 1.5 [Sūtrasthāna adhyāya 5 (5 of 120)] — 40 parts
- 1.6 [Sūtrasthāna adhyāya 6 (6 of 120)] — 17 parts
- 1.7 [Sūtrasthāna adhyāya 7 (7 of 120)] — 27 parts
- 1.8 [Sūtrasthāna adhyāya 8 (8 of 120)] — 30 parts
- 1.9 [Sūtrasthāna adhyāya 9 (9 of 120)] — 20 parts
- 1.10 [Sūtrasthāna adhyāya 10 (10 of 120)] — 14 parts
- 1.11 [Sūtrasthāna adhyāya 11 (11 of 120)] — 49 parts
- 1.12 [Sūtrasthāna adhyāya 12 (12 of 120)] — 12 parts
- 1.13 [Sūtrasthāna adhyāya 13 (13 of 120)] — 39 parts
- 1.14 [Sūtrasthāna adhyāya 14 (14 of 120)] — 36 parts
- 1.15 [Sūtrasthāna adhyāya 15 (15 of 120)] — 16 parts
- 1.16 [Sūtrasthāna adhyāya 16 (16 of 120)] — 17 parts
- 1.17 [Sūtrasthāna adhyāya 17 (17 of 120)] — 27 parts
- 1.18 [Sūtrasthāna adhyāya 18 (18 of 120)] — 19 parts
- 1.19 [Sūtrasthāna adhyāya 19 (19 of 120)] — 7 parts
- 1.20 [Sūtrasthāna adhyāya 20 (20 of 120)] — 15 parts
- 1.21 [Sūtrasthāna adhyāya 21 (21 of 120)] — 22 parts
- 1.22 [Sūtrasthāna adhyāya 22 (22 of 120)] — 14 parts
- 1.23 [Sūtrasthāna adhyāya 23 (23 of 120)] — 7 parts
- 1.24 [Sūtrasthāna adhyāya 24 (24 of 120)] — 19 parts
- 1.25 [Sūtrasthāna adhyāya 25 (25 of 120)] — 26 parts
- 1.26 [Sūtrasthāna adhyāya 26 (26 of 120)] — 55 parts
- 1.27 [Sūtrasthāna adhyāya 27 (27 of 120)] — 92 parts
- 1.28 [Sūtrasthāna adhyāya 28 (28 of 120)] — 28 parts
- 1.29 [Sūtrasthāna adhyāya 29 (29 of 120)] — 7 parts
- 1.30 [Sūtrasthāna adhyāya 30 (30 of 120)] — 32 parts
1
[The Carakasaṃhitā with the commentary Āyurvedadīpikā by Cakrapāṇidatta]
[Sūtrasthāna adhyāya 1 (1 of 120)]
1.1.1.1
guṇatrayavibhedena mūrtitrayam upeyuṣe|
trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ||1||
sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ|
buddhidarpaṇasaṅkrāntaṃ jagadadhyakṣam īkṣyate||2||
brahmadakṣāśvideveśabharadvājapunarvasuhutāśaveśacarakaprabhṛtibhyo namo namaḥ||3||
pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ|
manovākkāyadoṣāṇāṃ hartre+ahipataye namaḥ||4||
naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī|
kriyate cakradattena ṭīkā+a+ayurvedadīpikā||5||
sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīn asmi vo
nālaṃ toṣayituṃ payodapayasā nāmbhonidhis tṛpyati|
vyākhyābhāsarasaprakāśanam idaṃ tvasmin yadi prāpyate
kvāpi kvāpi kaṇo guṇasya tadasau karṇe kṣaṇaṃ dhīyatām||6||
1.1.1.2.1
iha hi dharmārthakāmamokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ praṇītāyurvedatantreṣv ativistaratvena samprati vartamānālpāyurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamāc ca tadvihitārthānām ananuṣṭhāne tathaivopaplavo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko+atrabhavānagniveśo+alpāyurmedhasāmapi sukhopalambhārthaṃ nātisaṅkṣepavistaraṃ kāyacikitsāpradhānamāyurvedatantraṃ praṇetumārabdhavān| tasmiṃśca ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānātmake+abhidhātavye nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā ślokasthānamevāgre vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne+asmin saṅgrahaḥ kṛtaḥ” (sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthāne+apyutpannarogagrahaṇe tvarayā rogopaghātibheṣajābhidhāyicatuṣke+abhidhātavye nikhilatantrabījabhūtahetuliṅgauṣadhādyarthasya tathā tantrapravṛttyaṅgaprayojanavadāyurvedāgamāderabhidhāyakaṃ dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān| śrotṛjanapravṛttihetvabhidheyaprayojanasambandhopadarśakaṃ śrotṛbuddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvenādau sūtraṃ niveśitavān- athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate, tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye| yaduktaṃ- “abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ| śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi sādhavaḥ” iti|
1.1.1.2.2
abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayojanaśāstrayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo+abhidhātavyaḥ| tatrehābhidheyaṃ hitāhitādirūpeṇāyuḥ| vakṣyati hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidheyāvarodho yathāsthānameva vyākaraṇīyaḥ| prayojanaṃ ca dhātusāmyam| yathoktaṃ- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) iti| sambandho+apyāyuḥśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ, prayojanena ca dhātusāmyena samamasya śāstrasya heyopādeyajñānāvāntaravyāpārasya sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadetatsarvaṃ dīrghañjīvitīyamityanena padena dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛtaprayojanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā coktā’ ityādivākyābhidhāyakena darśitaṃ mantavyam| nanu, prayojanābhidhānaṃ śāstrapravṛttyarthamiti yaduktaṃ tanna yuktaṃ, yato na prayojanābhidhānamātreṇa prayojanavattāvadhāraṇaṃ, vipralambhakasaṃsāramocanapratipādakādiśāstreṣu prayojanābhidhāne+api niṣprayojanatvadarśanāt| atha manyase, āptaprayojanābhidhānametadato+atra yathārthatvaṃ; nanu bho kathamayaṃ prayojanābhidhāyī āptaḥ?
1.1.1.2.3
tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cet, hanta na yāvacchāstrasya prayojanavattvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrapravṛttiḥ, na yāvacchāstrapravṛttirna tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ, na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryate, āptatvānavadhṛtau ca kutastadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇamiti cakrakamāpadyate; atha manyase, mā bhavatu prayojanavattāvadhāraṇam, artharūpaprayojanavattāsandeha eva pravartako bhaviṣyati, kṛṣyādāvapi hi pravṛttirarthasandehādeva; nahi tatra kṛṣīvalānāṃ phalalābhāvadhāraṇaṃ vidyate, antarā+avagrahāderapi sambhāvyamānatvāt; nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva prayojanavattāsandehopadarśakamastu, tathā+apyalaṃ prayojanābhidhānena| naivaṃ, nahi sāmānyena prayojanasandehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathā+abhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ sandehaḥ; abhipretaviśeṣaviṣayaśca sandeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, ato ye tāvadanavadhṛtāgniveśaprāmāṇyāsteṣāṃ dhātusāmyasādhanamidaṃ śāstraṃ na vetyevamākāraviśeṣasandehotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ; ye punaḥ paramarṣeragniveśasyādyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ prayojanābhidhānam| prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayatnabodhye prayojanasāmānyasandehādeva pravṛttirupapannā, na punaranekasaṃvatsarakleśabodhye śāstre|
1.1.1.2.4
tadevaṃ yaducyate- ‘prayojanābhidhāyivākyapravṛttāvapi prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavasthā’ iti, tannirastaṃ bhavati| athetyādisūtre+athaśabdo brahmādipraṇītatantreṣvalpāyurmedhasāmarthānavadhāraṇasya, tathā+abhīṣṭadevatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayorānantarye prayukto+api śāstrādau svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavatyudakāharaṇapravṛttodakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau maṅgalasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotRūṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam| athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ- “oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tena māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntare cādau maṅgalatvena dṛṣṭo+ayamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā. 1), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau| abhīṣṭadevatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena kṛta eva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanena śiṣṭatvameva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca; tathā granthāviniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthaniveśanam| yathā ca gurvājñālābhānantarametattantrakaraṇaṃ tathā “atha maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭameva| granthakaraṇe ca gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti, nahi śiṣyān puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate; śrotṛbuddhisthīkāre tu śāstrakaraṇaṃ yuktaṃ, na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti|
1.1.1.2.5
ataḥ śabdo+adhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo dīrghañjīvitīyaṃ taditi; yadi vā hetau, yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsambandhatvamiva, ato hetordīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdo+asminnastīti matvarthe “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto grantho+adhyāyarūpastantrarūpo vā, ityasyāṃ vivakṣāyām “adhikṛtya kṛte granthe” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| evamanyatrāpyevañjātīye mantavyam| atra ca satyapi śabdāntare dīrghañjīvitaśabdenaiva sañjñā kṛtā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdo+asminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantre+adhyāye ca pravartanīyaḥ| tena dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtamadhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati| dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ, yathā- apāmārgataṇḍulīye “gaurave śirasaḥ śūle pīnase” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṃ ‘gaurave’ ityanena yujyate, āvṛtya ‘śūle’ ityanena ca| ataśca yaducyate- akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti, tannirastaṃ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā+apyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā bhavatyeva;
1.1.1.2.6
yathā- aṅgulīgrahaṇena devadatto+api gṛhīto bhavati| avayavāntaravyākhyānapratijñā tu na labhyate, tāṃ tu pratyadhyāyameva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tena adhīyate ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yato yogarūḍheyamadhyāyasañjñā+adhyāyasya prakaraṇasamūhaviśeṣa eva dīrghañjīvitīyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate na yogamātreṇa vartate| vakṣyati hi- “adhikṛtyeyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti; nāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ “adhyāyanyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtreṇa nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyate+asminnanena vā+arthaviśeṣa ityadhyāyaḥ| atiprasaktiniṣedhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyāterlṛṭā sādhyam| cakṣiṅo hi prayoge+anicchato+api vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvena “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā+a+atmanepadaṃ syāditi| ‘vi’ iti viśeṣe, viśeṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṃ kriyāyoge, ye tu maryādāyāmabhividhau vā āṅprayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ| yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt; yathā- “āsamudrakṣitīśānāṃ” (ra. vaṃ. a. 1) “āpāṭalīputrādvṛṣṭo deva” ityādau, ihāpi ca tathā| kriyāyogavirahe “upasargāḥ kriyāyoge” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa upasargatvaṃ na syāt; tataścānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo na syāt| yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati|
1.1.1.2.7
vyāṅorubhayorapyanupasargatve tatsambandhocitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt kriyāyogitvamevāṅo nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṃ, jīvitīyam, adhyāyaṃ, vi, ā, khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||
1.1.2.1.1
nanu kathamagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ vyākhyāsyati; yato na tāvadbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ, sarvapadārthānāṃ viśeṣāṇāṃ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ duṣkarameva, yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati, mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca, kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ, anūpe sātmyamasātmyaṃ marau, śīte sevyamasevyaṃ grīṣme, hitamavṛddhe vṛddhe cāhitam, alpaṃ guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṃ gatamudare upakramavirodhitvādativibhramakaraṃ, kākamācīyuktaṃ pakvanikucena ca sahopayuktaṃ maraṇāya athavā balavarṇavīryatejaupaghātāya bhavati, ityevamādi tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti; ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā+anena prakāreṇa duradhigamaṃ, tadā+atra kaiva kathā nikhilapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya; ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha bhagavānātreya iti| atra itiśabdo vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ, haśabdo+avadhāraṇe; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti” iti, atra na heti naivetyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayogeṇa bhūtamātra eva liḍarthe “laṭ sme” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparokṣe, ātreyopadeśasyāgniveśaṃ pratyaparokṣatvāt| yathā ca bhūtamātre liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṃ pūjitaṃ jñānaṃ, tadvān; yathoktam- “utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim|
1.1.2.1.2
vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti”; yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ; yathoktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ| jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrerapatyamātreyaḥ; anena viśuddhavaṃśatvaṃ darśitaṃ bhavati| atrānye varṇayanti- “caturvidhaṃ sūtraṃ bhavati- gurusūtraṃ, śiṣyasūtraṃ, pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ ceti”| tatra gurusūtraṃ yathā- “naitadbuddhimatā draṣṭavyamagniveśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṃskartṛsūtraṃ yathā- “tamuvāca bhagavānātreyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṃ yathā- “naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryante” (sū.a.4) ityādi, ekīyasūtraṃ yathā- “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6) ityādi| tenādyaṃ vyākhyānapratijñāsūtraṃ guroreva, śiṣyasyāgniveśasya vyākhyāne+anadhikāratvāt| dvitīyaṃ ca sūtraṃ pratisaṃskartuḥ| itiśabdena ca prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma’ iti parāmṛśyate; tenāhasmeti bhūtānadyatanaparokṣa eva bhavati, pratisaṃskartāraṃ pratyātreyopadeśasya parokṣatvāt| anena ca nyāyena tamuvāca bhagavānātreya ityādāvapi liḍvidhirupapanno bhavati| suśrute ca “yathovāca bhagavān dhanvantariḥ” (su.sū.a.1) iti pratisaṃskartṛsūtramiti kṛtvā ṭīkākṛtā “liḍvidhirupapāditaḥ’ iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṃ śiṣyasyāgniveśasya vyākhyānānadhikārādidaṃ guroḥ sūtraṃ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa evātreyaḥ svagurumapekṣya śiṣyaḥ, agniveśādīnapekṣya guruḥ;
1.1.2.1.3
evamagniveśo+api granthakaraṇakāle svabuddhisthīkṛtāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddoṣaḥ| yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā bhūtānadyatanaparokṣe liḍvidhirupapādyate, tatra vicāryaṃ- kimidaṃ dvitīyaṃ sūtraṃ pūrvavākyaikatāpannaṃ na vā? yadyekavākyatāpannaṃ tadā suśrute- tathā vyākhyāsyāmo yathovāca dhanvantaririti yojanīyaṃ, tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannamuvāceti padaṃ na bhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati, tathāca kuto liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṃ, tadā gauraśvaḥ puruṣo hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṃskartṛśrutigandho+api nāsti, tat kathaṃ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyo jatūkarṇaḥ prāñjaliradhigamyovāca” ityādau liḍvidhiḥ| anena nyāyena carake+api pratisaṃskartṛsūtrapakṣe liḍvidhirnāsti, tasmāccarake+agniveśaḥ suśrute suśruta eva sūtrāṇāṃ praṇetā, kvacit kiñcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā+a+akhyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ gurūktānuvādarūpatayā kimapyekīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṃskartā tvayaṃ granthaṃ pūrayati tadādyagranthakartṛtayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvāceti padaṃ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca harivaṃśe dhanyopākhyāne “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt; yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam| kimāścaryaṃ mayi mune dhanyaścāhaṃ kathaṃ vibho” (harivaṃśe, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā “svayambhuvacanāt so+ahaṃ vedān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṃścaturaḥ” iti|
1.1.2.1.4
yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdena pūrvasūtraṃ parāmṛśyate; tanna, yena dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādane sati naivottaratrābhidheyābhidhānena nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṃ śrotṛśraddhākaraṇaṃ pratipāditaṃ bhavati| bhavati tu bhāvayituṃ yathā purā vyākhyātaṃ, tasmāttadeva nyāyyamiti| agniveśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanamekasminnapyasmadaḥ prayogādbahuvacanaprayogasya sādhutvāt; sādhu hi vadanti vaktāro- ‘vayaṃ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātreya ityatra tvekavacananirdeśaḥ kṛtaḥ, bhagavānityanenaivātreyasya gurorgauravasya darśitatvāt||2||
1.1.3.1.1
nanu yathā+agniveśasyāyurvedasya duradhigamatvena pratyakṣato vā+anvayavyatirekādvā jñānaṃ na sambhāvyate, evamātreyasyāpi kathamāyurvedajñānaṃ syāt, yanmūlamagniveśasyāyurvedajñānaṃ samīcīnamucyate, ityāśaṅkyāyurvedasyāviplutāgamatvaṃ darśayannāha- dīrghaṃ jīvitamityādi| jīvitaṃ śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi, kālaśabdo+apyatra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| yattantraśailī ceyamācāryasya yata ādimadhyāntalopān karoti, ye luptā api gamyanta eva| yathā “grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṃsaśabdo luptaḥ, tathā ‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdo lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṃ dīrghamicchan| bharadvāja iti gotranāma| ‘ugratapā’ iti viśeṣaṇena bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā śaraṇyatvapratītiśaktiścopadarśyate; acintyo hi tapasāṃ prabhāvo yenāgastyo mahodadhimapi culukanipeyamakarot| naca vācyamugratapastvenaiva kimityayamāyurvedamapi na budhyate, yatastapaḥprabhāvo+api pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryonneyā; tena gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṃvā gurupūrvakrameṇaivāyurvedajñānaṃ phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṃ brahmādiṣvāyurvedapūrvaguruṣu vidyamāneṣvindramevāyamupāgamat? yuktaṃ ca pradhānaguroreva śravaṇaṃ, yataḥ śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā+asamyaggrahaṇādidoṣāt pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā+api sambhāvyeta; ata āha- buddhvā śaraṇyamamareśvaramiti|
1.1.3.1.2
yasmādayamevendro+alpāyuḥ, sa eva bhayatrastānāṃ yathā śaraṇyo rakṣaṇahito na tathā brahmādayaḥ, tena tamevopāgamat| amareśvara ityanena cendrasya rakṣaṇopayuktatāṃ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇe prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṃ jīvitamanvicchannityatra dīrghasyāvyavasthitatvena kiyatkālaṃ taddīrghamabhipretaṃ? tatra yugānurūpaṃ varṣaśataṃ, yaduktaṃ- “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle” (vi.a.3) iti| etacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā+a+ayuṣaḥ kṣayaḥ| yadāha- “saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate” (vi.a.3) iti| etadanusāreṇa pūrvayugeṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte tretādike+apyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” iti| karmānurūpaṃ cāyurniyataṃ vā, aniyataṃ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṃ niyataṃ, yathā+ayamasmin kāle mriyata eva param; abalavatkarmārabdhaṃ tvaniyataṃ, tadyadā dṛṣṭaṃ viṣādi mārakaṃ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṃ mārayati, yadā na prāpnoti dṛṣṭaṃ mārakaṃ kāraṇaṃ tadā yugānurūpāyuḥprāptau yugaprabhāvajarjarīkṛtaśarīraṃ mārayati| atra dṛṣṭāntaścācāryeṇa darśitaḥ “yathā hyakṣaḥ svaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati, sa evākṣo+atibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā vyasanamāpadyate; tathā+aniyatāyuṣo+antarā prāṇā aparādhānnirudhyante” (vi.a.3) ityantena| yadā tvaniyatāyuṣo rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṃ bhavati|
1.1.3.1.3
yadāha- “tāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu balavatkarmaniyatasyāyuṣo laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3) iti| hanta yadyevaṃ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṃ maraṇe jīvite vā tathā vyādhau vyādhyapagame vā, tat kimanenāyurvedena karmajanitaphalānuvidhāyinā; tathāhi- yattāvaducyate- niyataṃ karma, tatra tāvadāyurvedavyāpāro nāsti, yena niyatenaiva karmaṇā militamapi dṛṣṭaṃ tatra viphalīkriyate; yaccābalavatkarmārabdhatvenāniyatamāyurucyate tadapi na śraddhādhīnaṃ, yenādṛṣṭaśaktiparābhavena dṛṣṭasya kāryakāritāṃ dṛṣṭvā+api vivādādhyāsite viṣaye+adṛṣṭameva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dṛṣṭaṃ tvadṛṣṭākṛṣṭameva tatra bhavati| naivam, evaṃ sati sarvānuṣṭhānasyoparamaprasaṅgaḥ; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭamapavadato+adṛṣṭotpattireva na prāpnoti, adṛṣṭaṃ hi dṛṣṭāgniṣṭomādijanyaṃ, dṛṣṭaṃ ca kāraṇaṃ karmavādino+abhimatam; athādṛṣṭakāraṇaṃ dṛṣṭamicchanti hanta tarhi tenaiva nyāyena dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphoṭādijanakatvādi na svīkriyate; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭe kāraṇe vyāptigrahaṇābhāvādadṛṣṭānumānameva na syāt, tasmāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca kāraṇam| tatra kvacidadṛṣṭaṃ dṛṣṭena bādhyate, kvacicca dṛṣṭamadṛṣṭeneti; tena yatra puruṣe balavanniyatamaraṇakāraṇamadṛṣṭaṃ, tatra jīvitamaraṇayorakiñcitkaro+ayamāyurvedaḥ, kintu tatrāpi niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamane vyāpriyata eva yadi vyādhirapi tasya niyatakarmajanyo na syāt;
1.1.3.1.4
yattu karmāniyatavipākaṃ bhavati tatprati sarvathā prayojanavadāyurvedopādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ, tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṃ; yena rasāyanaprayogāttadbādhanaṃ dṛṣṭatvādanumanyante, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṃ ca vādaḥ śāstrakāreṇa svayameva prapañcena nirlocanīya iti neha pratanyate||3||
1.1.4.1
kathamindra eva śaraṇyo na brahmādaya ityāha- brahmaṇā hītyādi| hi yasmādarthe| prajāpatirdakṣanāmā| proktamiti prakarṣeṇoktaṃ, prakarṣaścānavaśeṣeṇābhidhānam| yathetyanena tathāśabdasya nityasambandhasyākarṣaṇādyādṛśaṃ proktaṃ tādṛśameva jagrāha| nikhileneti anavaśeṣeṇa| aśvinau tu tataḥ prajāpaterjagṛhatuḥ| atrāpi yathāproktaṃ nikhilena cetipadaṃ tathaiva yojanīyam| evamaśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede hetyatrāpi yathāproktamityādi yojanīyam| haśabdastvavadhāraṇe, tena pratipede eva paraṃ śakro natu kasmaicidāyurvedaṃ dattavānityarthaḥ| anena ca granthenānyūnādhikāyurvedāgamopadarśakena yathā brahmaṇa āyurvedajñānaṃ tathendrasyāpīti darśitam| tena brahmaṇo vā+a+ayurvedaḥ śrūyate indrādveti na kiñcidarthato viśeṣaḥ| indre tvidamadhikaṃ- yadayamasaṅkrāmitavidyatvena śiṣyārthī| yaduktaṃ- “yo hi gurubhyaḥ samyagādāya vidyāṃ na prayacchatyantevāsibhyaḥ sa khalvṛṇī gurujanasya mahadeno vindati” iti, ato+akṛtaśiṣyatvena śiṣyārthitvaviśeṣayogādbrahmādibhyo viśeṣeṇendra eva śaraṇya iti| brahmaṇastu paramagurorviditasakalavedasya sarvatrātirohitamaterāyurvedajñānaṃ svataḥsiddhameveti na gurvantarāpekṣā| etacca brahmādiguruparamparopadarśanamāyurvedasyāviplutāgamopadarśanārthaṃ tathā mahāpuruṣasevitatvenopādeyatvopadarśanārthaṃ ca| vacanaṃ hi- “tatra yanmanyeta mahadyaśasvisudhīrapuruṣāsevitam” ityādi yāvat “tadabhiprapadyeta śāstram” (vi.a.8) iti| ṛṣiprokta iti vakṣyamāṇavṛttāntena ṛṣiproktaḥ| tasmāditi yasmādindra eva viśeṣeṇa śaraṇyaḥ||4-5||
1.1.6.1
atha kathamayamṛṣiprokta ityāyurvedasya martyalokāgame hetumāha- vighnabhūtā ityādi| vighnabhūtā ityantarāyasvarūpāḥ| rujantīti rogāḥ| prādurbhūtā ityāvirbhūtāḥ| ayaṃ ca rogaprādurbhāvaḥ kṛtayugānte boddhavyaḥ| vakṣyati hi- “bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā rogaprādurbhāvaṃ janapadoddhvaṃsanīye| prādurbhāvaśca pūrvasiddhasyaivāvirbhāvaḥ| tena rogasantānanityatā+apyaviruddhā bhavatyarthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vaktavyā| śīryata iti śarīraṃ, tadasyāstīti śarīrī| etena śarīraṃ svata eva śīryamāṇaṃ rogasambandhāttu nitarāṃ śīryata iti sūcayati| keṣāṃ vighnabhūtā ityāha- tapopavāsādhyayanetyādi| rogagrastā hi śarīriṇastapaḥprabhṛtīni kartuṃ na pārayanti vikṛtatvāt; tathā, āyuṣaśca mārakatvena kecidgadā virodhakā bhavanti| atra tapaścāndrāyaṇādi, upavāsaḥ krodhādiparityāgaḥ satyādyupādānaṃ ca, vacanaṃ hi- “upāvṛttasya pāpebhyaḥ sahavāso guṇe hi yaḥ| upavāsaḥ sa vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam” iti; adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, brahmaṇe mokṣāya caryaṃ brahmacaryamupasthanigrahādi, vratamīpsitakāmo niyamaḥ, āyuruktam| tapopavāseti prayogaḥ pūrvatrāsiddhavidheranityatvena tapaḥsakārasthānibhūtayalopasya siddhatvājjñeyaḥ, yathā “nopadhāyāḥ” (pā.a.6pā.4sū.7) iti| bhūteṣu prāṇiṣu| anukrośamiti anukampāṃ, kasmāt? anekārthatvāddhātūnām| puraskṛtya ādṛtya| etena prāṇirogaharaṇameva pradhānamāyurvedopagamane maharṣīṇāṃ phalam; āyuḥprakarṣastvanuṣaṅgasiddhasteṣāṃ mahātmanāmiti bhāvaḥ| nareṣviti vaktavye yadayaṃ bhūteṣviti sāmānyaśabdaṃ karoti, tena na samānajīvaprayukteyamanukampā, kintu prāṇimātraprayukteti samadarśitāmṛṣīṇāṃ darśayati| mahāntaśca te ṛṣayaśceti maharṣayaḥ; anena caturvidhā api ṛṣayaḥ- ṛṣikā, ṛṣiputrā, devarṣayo, maharṣayaśca gṛhyante; maharṣyanugāmitvādṛṣikādīnāmapi grahaṇam| puṇyaṃ pāvanaṃ karma yeṣāṃ te puṇyakarmāṇaḥ| parśukābhistṛtaṃ pārśvaṃ, tena pārśvamiva (tataṃ) pārśvam| śubhe iti padaṃ kartavyasamādhyanuguṇopadarśanārthaṃ, yataḥ śubhe hi deśe samādhayaḥ prasīdanti||6-7||
1.1.8.1
ke te maharṣaya ityāha- aṅgirā ityādi| bahvṛṣīṇāmatra kīrtanaṃ granthādau pāpakṣayahetutvena, tathā+a+ayurvedasyaivaṃvidhamahāpuruṣasevitatvena sevyatvopadarśanārthaṃ ceti| eṣu ca madhye kecidyāyāvarāḥ, kecicchālīnāḥ, kecidayonijāḥ, evamprakārāśca sarve militā boddhavyāḥ| bhikṣurityātreyaviśeṣaṇaṃ, vakṣyati hi- “tanneti bhikṣurātreyaḥ” (sū.a.25) iti| vaikhānasā iti karmaviśeṣaprayuktā sañjñā| vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ kecidṛṣayaḥ| nidhaya iva nidhayo+akṣayasthānatvena| damo dāntatvam| imāmiti agre vakṣyamāṇām||8-14||-
1.1.9.1
dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavetaḥ kāryadarśanānumeyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmyata iti kāmo vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mokṣaḥ saṃsāravimokṣaḥ| ārogyaṃ rogābhāvāddhātusāmyam| mūlaṃ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṃ; tenārogyaṃ caturvarge pradhānaṃ kāraṇaṃ, rogagṛhītasya kvacidapi puruṣārthe+asamarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārogyasyāpahartāraḥ; idameva ca rogāṇāmārogyāpaharaṇaṃ yadanarthalābhaḥ; na punarutpanno rogaḥ paścādārogyamapaharati, bhāvābhāvayoḥ parasparābhāvātmakatvāt| śreyaso jīvitasya ceti śreyovajjīvitaṃ hitatvena sukhatvena cārthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vakṣyamāṇaṃ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yojanīyam; aśreyojīvitamahitatvena duḥkhahetutayā cānupādeyamiti kṛtvā tadapaharaṇamiha noktam| atra sukhahitajīvitopaghāto dharmādyupaghātenaiva labdhaḥ; tena vayaṃ paśyāmaḥ- śreyaḥśabdena sāmānyenābhyudayavācinā dharmādayo+abhidhīyante, jīvitaśabdena ca jīvitamātraṃ, yato jīvitaṃ svarūpeṇaiva sarvaprāṇināṃ nirupādhyupādeyaṃ; vacanaṃ hi- “ācakame ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagṛhītasya jīvitaṃ jihāsitaṃ, tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṃ tyaktumicchati na svarūpeṇa| antarāya iti dharmādisādhane boddhavyaḥ| ayamiti rogaprādurbhāvarūpaḥ| teṣāmiti rogāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra ucyate| dhyānaṃ samādhiviśeṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ, ‘tena sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadṛśuriti yojanā||15-17||-
1.1.10.1
athaiteṣu madhye bharadvājaḥ kathamindramupāgamadityāha- ka ityādi| śacīpatimityanena śacīsambhogavyāsaktamapyahamupāsituṃ kṣama iti bharadvājo darśayati| arthe prayojane| niyujyeyaṃ vyāpārayeyam| atreti prakṛtaprayojana eva, atretiśabdo yasmādarthe| yathā- subhikṣamityāgataḥ; yasmāt subhikṣaṃ tasmādāgata ityarthaḥ| niyojita iti caurādiko ṇic, na hetau| anena prakaraṇena bharadvājasyāyurvedāgame viśeṣeṇārthitvānna preraṇamiti darśitaṃ bhavati| provāceti samyaguvāca; na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ, padairalpairityuktatvāt| kasmāt padairalpairuvācetyāha- matiṃ buddhvā vipulāmiti; yasmādvipulamatiṃ bharadvājaṃ pratipannavān tasmāt padairalpairuvāceti bhāvaḥ; matiśca bahuviṣayatvenopacārādvipuletyucyate, sā ca matiḥ śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇohāpohatattvābhiniveśavatīha vipulā boddhavyā| atra cendreṇa divyadṛśā bharadvājābhiprāyamagrata eva buddhvā+a+ayurveda upadiṣṭaḥ; tena bharadvājasyendrapṛcchādīha na darśitaṃ, kiṃvā bhūtamapīndrapṛcchādi granthavistarabhayādiha na likhitam||18-23||
1.1.11.1
yādṛśo+asāvalpapadairupadiṣṭa āyurvedastamāha- hetvityādi| hetuliṅgauṣadhajñānamiti hetvādīni jñāyante+aneneti hetuliṅgauṣadhajñānaṃ, yāvaccāyurvedavācyaṃ tāvaddhetvādyantarbhūtamityarthaḥ| hetugrahaṇena sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyādhihetugrahaṇaṃ; liṅgagrahaṇena ca vyādherārogyasya ca kṛtsnaṃ liṅgamucyate, tena vyādhyārogye api liṅgaśabdavācye, yatastābhyāmapi hi talliṅgaṃ liṅgyata eva; vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṃ jvara eko hi lakṣaṇam| viṣamārambhamūlādyairjvara eko nigadyate (ni.a.8) ityādi; auṣadhagrahaṇena ca sarvapathyāvarodhaḥ| śarīraṃ cātra hetau liṅge cāntarbhavati| svasthāturayoḥ paramutkṛṣṭamayanaṃ mārga iti svasthāturaparāyaṇam| kimanyo+ayaṃ hetuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvedo brahmabuddhādāyurvedādutānanya ityāha- trisūtramityādi| pitāmaho+api yaṃ trisūtraṃ bubudhe tamindraḥ provāca| trīṇi hetvādīni sūtryante yasmin yena vā tattrisūtram| tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasantateḥ sūtram| etena taṃ yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe tathaiva hetuliṅgauṣadhajñānamindraḥ provācetyaviplutamāgamaṃ darśayati| bubudha iti na kṛtavān| ata evoktaṃ- śāśvataṃ; nityamityarthaḥ| tacca nityatvaṃ sūtrasthānānte vyutpādanīyam||24||
1.1.12.1
athoddiṣṭamāyurvedaṃ kathaṃ gṛhītavān bharadvāja ityāha- so+anantetyādi| avidyamānāvantapārau yasyāsāvanantapāraḥ, atra pāraśabdena gobalīvardanyāyenādirucyate; pāraśabdo hyubhayorapi nadīkūlayorvivakṣāvaśādvartate; kiṃvā ananto mokṣaḥ, pāramutkṛṣṭaṃ phalaṃ yasyāyurvedasyāsāvanantapāraḥ| vakṣyati hi- cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām (śā.a.1) iti| atra naiṣṭhikī mokṣasādhanahetuḥ| trayo hetvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ; skandhaśca sthūlāvayavaḥ pravibhāgo vā| tatraivāyurvedagrahaṇe mano yasya sa tanmanāḥ| mananāt jñānaprakarṣaśālitvānmuniḥ| etena yasmādayaṃ mahāmatistanmanāḥ muniśca tenānantapāramapyāyurvedaṃ hetvādiskandhatrayamālambanaṃ kṛtvā yathāvadacirādeva pratipannavānityāśayaḥ| acirāditi acireṇa| atra ca yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe yathā cendro hetuliṅgauṣadhajñānaṃ provāca tathaiva bharadvājo+api triskandhaṃ taṃ bubudhe ityanenāyurvedasyāviplutāgamatvamupadarśyate; tena trisūtratriskandhayorna punaruktiḥ| teneti indrādgṛhītenāyurvedena| amitamiti amitamivāmitam, atidīrghatvāt| āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇe rasāyanajñāne boddhavyaḥ; yenottarakālaṃ hi rasāyanopayogādayaṃ bharadvājo+amitamāyuravāpsyati (na ṛṣibhya āyurvedakathanāt pūrvaṃ rasāyanamācarati sma); kiṃvā sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvedajanitadharmavaśāttatkālamevāmitamāyurlebhe bharadvāja iti boddhavyam| tacceti śrutaṃ; yadā tamiti pāṭhaḥ, tadā tamāyurvedam| anavaśeṣayanniti kārtsnyenetyarthaḥ| āyurvedamadhītyānantaramevāyaṃ tamṛṣibhyo dattavān||25-26||
1.1.13.1
dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇināmātmanaśca| jñānārthaṃ jñānarūpaṃ vā cakṣurjñānacakṣuḥ, tena jñānacakṣuṣā| gṛhītena tenāyurvedena kiṃ dadṛśurityāha- sāmānyaṃ cetyādi| eṣāṃ cottaratra lakṣaṇaṃ ṣaṇṇāṃ padārthānāṃ viśvarūpāṇāṃ bhaviṣyati; tenaitattatraiva vyākaraṇīyam| taditi sāmānyādi| tantroktaṃ vidhimiti apathyaparihārapathyopādānarūpam| śarma sukham| paramiti duḥkhānākrāntam| anitvaramiti agatvaram||27-29||
1.1.14.1
athetyādinā bharadvājaśiṣyasyātreyasya punarvasvaparanāmno+agniveśādigurutāṃ darśayati| atra kecidbharadvājātreyayoraikyaṃ manyante, tanna; bharadvājasañjñayā ātreyasya kvacidapi tantrapradeśe+akīrtanāt; hārīte cātreyādigurutayā bharadvāja uktaḥ- “śakrādahamadhītavān” ityādinā “mattaḥ punarasaṅkhyeyāstrisūtraṃ triprayojanam| atrātreyādiparyantā viduḥ sapta maharṣayaḥ|| ātreyāddhārīta-ṛṣiḥ”- ityantena| vāgbhaṭena tu yaduktaṃ “brahmā smṛtvā+a+ayuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so+aśvinau tau sahasrākṣaṃ so+atriputrādikān munīn” (vā.sū.a.1) ityanenātreyasyendraśiṣyatvaṃ, tadāyurvedasamutthānīyarasāyanapāde ādiśabdena vakṣyamāṇendraśiṣyatāyogāt samarthanīyam| tatra hīndreṇa punarmaharṣīṇāmāyurveda upadiṣṭa iti vaktavyam| maitrīparo maitrīpradhānaḥ; maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ||30-31||
1.1.15.1
buddherviśeṣa utkarṣaḥ| yata iti buddherviśeṣāt| svaṃ svaṃ tantramiti svasvanāmāṅkitaṃ bhelatantraṃ, jatūkarṇatantramityādikam| kṛtāni cetyatra ‘tantrāṇi’ iti śeṣaḥ| puṇyamāyurvedatantrakaraṇalakṣaṇaṃ karma yeṣāmagniveśādīnāṃ te puṇyakarmāṇaḥ, teṣāṃ puṇyakarmaṇām| sarvabhūtahitaiṣiṇa ityagniveśādiviśeṣaṇaṃ; kiṃvā ṛṣisaṅghaviśeṣaṇam| sādhuśabdo+ajahalliṅgatayā napuṃsakaliṅga eva; yathā- vedāḥ pramāṇamiti| kecittu sādhviti viśeṣaṇasya napuṃsakaliṅgatānurodhādanukrośamityapi napuṃsakaliṅgaṃ paṭhanti| aho iti sādhviti praśaṃsāyām| snigdha iti anutkaṭatvenāhlādakatvena ca| śivo vāyurvavāvityādinā śubhalakṣaṇena prakṛtatantrakaraṇasya devairapyarthato+anumatatvamupadarśyate| jñānadevatā iti jñānābhimāninyo devatāḥ| tena granthakaraṇāt pūrvamevāgniveśādīnāṃ buddhyādayo vyavasthitāḥ, tantrakaraṇottarakālaṃ tvādareṇa buddhyādidevatānupraveśa iti| siddhiḥ sādhyasādhanajñānam| kīrtiḥ kīrtanaṃ vaktuṃ jñānamityarthaḥ; natu kīrtiryaśorūpā, tasyā ajñānarūpatvāt; jñānadevatāścehocyante| bhavāya sthitaye, rogānupahatajīvitāyeti yāvat| pratiṣṭhā janopādeyatayā+avasthānam||32-40||
1.1.16.1
sampratyāyurvedavyutpattiṃ kurvannāyurvedābhidheyaṃ darśayati- hitāhitamityādi| hitaṃ cāhitaṃ ca hitāhitaṃ, tathā sukhayuktatvāt sukhaṃ, duḥkhayuktatvādduḥkhaṃ; etacca catuṣprakāramapyāyurarthedaśamahāmūlīye “tatra śārīramānasābhyām” ityādinā granthena “ahitamato viparyayeṇa” (sū.a.30) ityantena vakṣyati| tasya hitāhitamiti āyuṣaḥ pathyāpathyam| mānaṃ cetyāyuṣa eva, tacca pramāṇaṃ māsikadvimāsikatvādibhirvikṛtilakṣaṇairindriyasthāne tathā prakṛtilakṣaṇaiḥ “idamāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇaṃ bhavati” (śā.a.8) ityādinā śārīre vaktavyam| tacceti āyuḥ svarūpeṇa “śarīrendriyasattvātmasaṃyoga” ityādinā vakṣyamāṇam| tena hitāhitamityādinā ‘āyurvedayatītyāyurveda’ ityuktaṃ bhavati| vidadhātuśceha jñānārtha evābhipretaḥ| yadvakṣyatyarthe daśamahāmūlīye- “tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ” (sū.a.30) iti| lābhādayastvarthā videriha noktāḥ, teṣāṃ sākṣādāyurvedājanyatvāditi bhāvaḥ||41||
1.1.17.1
āyurvedapade pūrvapadavācyamāyurāha- śarīretyādi| śarīraṃ pañcamahābhūtavikārātmakamātmano bhogāyatanam, indriyāṇi cakṣurādīni, sattvaṃ manaḥ, ātmā jñānapratisandhātā, eṣāṃ samyagadṛṣṭayantrito yogaḥ saṃyogaḥ| yadyapi śarīragrahaṇenaiva indriyāṇyapi labhyante, tathā+api prādhānyāttāni punaḥ pṛthaguktāni| ayaṃ ca saṃyogaḥ saṃyoginaḥ śarīrasya kṣaṇikatvena yadyapi kṣaṇikastathā+api santānavyavasthito+ayamekatayocyate| tasyāyuṣaḥ paryāyānāha- dhārītyādi| dhārayati śarīraṃ pūtitāṃ gantuṃ na dadātīti dhāri| jīvayati prāṇān dhārayatīti jīvitam| nityaṃ śarīrasya kṣaṇikatvena gacchatīti nityagaḥ| anubadhnātyāyuraparāparaśarīrādisaṃyogarūpatayetyanubandhaḥ| paryāyairāyurucyata iti ekārthābhidhāyibhiḥ śabdairucyate| yadyapi ca nityagānubandhaśabdābhyāṃ na kvacidapyāyurabhidhīyate, tathā+api nityagatvānubandhatvadharmakhyāpanārthamevaitatsañjñādvayaṃ boddhavyaṃ, dhārisañjñā tvarthedaśamahāmūlīye bhaviṣyati| nanu, uttaratra “caitanyānuvṛttirāyuḥ” (sū.a.30) ityāyurlakṣaṇaṃ kariṣyati, iha tu śarīrendriyasattvātmasaṃyoga iti kimarthamuktam? brūmaḥ- śarīrendriyasattvātmasaṃyogajanyā caitanyānuvṛttiryathoktasaṃyogāvyabhicāritvena vyaktatvena cārthedaśamahāmūlīye lakṣaṇatvenoktā; śarīrādisaṃyogarūpameva tvāyuḥ paramārthataḥ; evambhūtasaṃyogābhāve maraṇamāyuruparamarūpaṃ bhavati, mṛtaśarīre tu cetaso+abhāvādāyūrūpasaṃyogābhāvaḥ||42||
1.1.18.1
tasyetyādi| vedayatīti vedaḥ| vedavidāṃ mata iti vedavidbhiḥ pūjitaḥ| atha kasmādāyurvedalakṣaṇo vedaḥ puṇyatamo vedavidāṃ ca pūjita ityāha- vakṣyata ityādi| yaditi yasmāt; evamuktaṃ bhavati- yadanye ṛgvedādayaḥ prāyaḥ paralokahitamevārthaṃ vadanti tena puṇyāḥ, puṇyatamaścāyamāyurvedo yad yasmānmanuṣyāṇāmubhayorapi lokayoryaddhitamāyurārogyasādhanaṃ dharmasādhanaṃ ca tadvakṣyate, tenātiśayena puṇyatamastathā vedavidāṃ ca pūjita iti| kecit ‘vakṣyate yaḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi hetugarbhamiti vyākhyeyam| jīvitapradātṛtvādāyurvedasya puṇyatamatvaṃ boddhavyaṃ, yataścaturvargasādhanībhūtajīvitapradameva sarvottamaṃ bhavati| ucyate ca- “na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate” (ci.a.1) iti||43||
1.1.19.1.1
sampratyāyurvedābhidheyatayā sūtrite sāmānyādau sāmānyasya prathamasūtritatvāttathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvedapratipādyasya hetvādeḥ sāmānyamevāgre nirdiśati- sarvadetyādi| sarvadā sarvasmin kāle nityage cāvasthike ca| sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kṛtsnavācī; bhavanti sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ, natu bhavantyutpadyanta iti bhāvāḥ; tathā sati pṛthivyādiparamāṇūnāṃ nityānāṃ sāmānyasya pārthivadvyaṇukādivṛddhaṃ kāryamasaṅgṛhītaṃ syāt| sāmānyaṃ ca “sāmānyamekatvakaraṃ” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam| vṛddhiḥ ādhikyaṃ, tatkāraṇaṃ vṛddhikāraṇam| etacca sāmānyaṃ sāmānyavato māṃsadravyādervṛddhikāraṇasya lakṣaṇatvena vṛddhikāraṇamityuktam| yato na sāmānyaṃ māṃsatvādijātirūpaṃ vṛddhau kāraṇaṃ bhavati, tathāhi sati sāmānyaṃ māṃsatvarūpaṃ yathā vardhake bhojyarūpe māṃse+asti tathā śarīradhāturūpe vardhanīye+apyasti, tataśca nityaṃ māṃsatvasambandhādamāṃsādānāmapi māṃsena vardhitavyaṃ; tasmādvṛddhikāraṇalakṣaṇatvena sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityuktam| ata eva vaiśeṣike+apyuktaṃ- “trayāṇāmakāryatvamakāraṇatvaṃ ca” iti| atra trayāṇāmiti sāmānyaviśeṣasamavāyānām| ye tu samānameva sāmānyamiti kṛtvā dravyādyeva sāmānyaśabdenābhidadhati, teṣāṃ mate “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū.a.1) ityādigranthoktasya sāmānyasya na kiñcidanenoktaṃ syādityasambandhārthatvaṃ prakaraṇasya syāt| etacca vṛddhikāraṇatvaṃ sāmānyasya na lakṣaṇaṃ, kiṃ tarhyāyurvedopayoginā dharmeṇa nirdeśaḥ; lakṣaṇaṃ tu “sāmānyamekatvakaram” iti kariṣyati|
1.1.19.1.2
evaṃ dravyādāvapi coddeśānantaraṃ nirdeśaṃ kariṣyati “khādīnyātmā” ityādinā, tato lakṣaṇaṃ “yatrāśritāḥ karmaguṇā” ityādinā kariṣyati| sāmānyasya ca vṛddhikāraṇatvaṃ hyasati virodhikāraṇe boddhavyaṃ, tenāmalakādigatānāmamlatvādīnāṃ pittagatāmlatvādyavardhakatvamāmalakagataśiśiratvaprabhāvavirodhitvādupapannam| evamanyatrāpi tridoṣaharadravye boddhavyam| iha ca sāmānyasya vṛddhikāraṇatvamityucyate, natu sāmānyameva vṛddhikāraṇamityucyate, tenāsamānādapi ghṛtānmedhāyā vahneśca vṛddhiḥ prabhāvādevopapannā, yaduktaṃ- “ghṛtamagnimedhe karoti” iti; tathā cintayā vātavṛddhiḥ, tathā saṅkalpādvṛṣyapādayugalepācca śukravṛddhirityādi prabhāvādupapannam| sāmānyaṃ ceha vṛddhikāraṇamityucyamāne samānasyeti gamyate, na hi śoṇitaṃ prati māṃsatvaṃ sāmānyaṃ, kintu vyāvṛttabuddhijanakatvādviśeṣa eva| atha vaiśeṣikoktānāmantyaviśeṣāṇāmiha śāstre cikitsāyāmanupayuktatvāttadviśeṣadharmavyāvartakatvayogāt sāmānyaviśeṣāneva hrāsakāraṇatvenāha- hrāsaheturityādi| atrāpi sarvadā sarvabhāvānāmiti yojanīyam| hrāsaḥ apacayaḥ| viśiṣyate vyāvartata iti viśeṣaḥ| sāmānyameva gavedhukatvaṃ māṃsādīn prati viśeṣaḥ; gavedhuko hi gavedhukatvena gavedhukavyaktyantarāpekṣayā samānaḥ, māṃsāpekṣayā vyāvṛttatvādviśeṣaḥ; na hi māṃse gavedhukatvamasti| evaṃ māṃsatvaṃ māṃsāntarāpekṣayā+anugatatvāt sāmānyaṃ, śoṇitādyapekṣayā tu māṃsānāṃ vyāvṛttatvādviśeṣa eva| atrāpi hrāsahetutvaṃ hrāsahetudravyādilakṣaṇatvena sāmānyavajjñeyaṃ; tathā hrāsahetutvamapyasati virodhake sāmānyoktanyāyena jñeyaṃ;
1.1.19.1.3
tena mandakanikucādīnāṃ vātādiviruddhānāmapi snigdhatvādīnāṃ vātādyaśamakatvaṃ dravyasyāpathyatvaprabhāvādeva jñeyam| viśeṣaśceha viruddhaviśeṣo+abhipretaḥ; te(ye)nottaratra viruddhaviśeṣameva hrāsahetutayā tatra tatropadekṣyati; yathā- “vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ” (vā.sū.a.1) iti, tathā “viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ” (sū.a.1) ityādi, tathā viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati (sū.a.1) ityādi, tathā jatūkarṇe+apyuktaṃ- “samānaiḥ sarvabhāvānāṃ vṛddhirhānirviparyayāt” iti| aviruddhaviśeṣastu yadyapi hrāse vṛddhau vā+apyakāraṇaṃ, yathā- pṛthivyā anuṣṇāśītasparśo vātasya śaityaṃ na vardhayati nāpi hrāsayati, tathā+apyagnikṣīyamāṇānāṃ dhātūnāmasamānatvenājanakatvāddhrāsakāraṇami(me)va bhavati; yato+asamānadravyopayoge sati hrāso vinaśvarāṇāṃ bhāvānāmāpūrakahetvabhāvādupalabhyata eva; yathā- vahato jalasya pūrvadeśasetunottaradeśajalasya hrāsaḥ| evambhūtaṃ cāviruddhaviśeṣopayoge+api hrāsaṃ paśyatā+a+acāryeṇa sāmānyenaivehoktaṃ hrāsaheturviśeṣa iti| caśabdaḥ sarvabhāvānāmiti samuccinoti| atha kimasambaddhāvapi sāmānyaviśeṣau vṛddhihrāsakāraṇaṃ netyāha- pravṛttirubhayasya tviti| ‘kāraṇaṃ’ iti śeṣaḥ| ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca, pravṛttiḥ pravartanaṃ śarīreṇābhisambandha iti yāvat; evambhūtā pravṛttiḥ dhātusāmānyaviśeṣayorvṛddhihrāse kāraṇamityarthaḥ| tuśabdo+avadhāraṇe; tena nāsambaddhau sāmānyaviśeṣau svakāryaṃ kuruta iti darśayati|
1.1.19.1.4
kiṃvā pravṛttiḥ ucitā dhātupravṛttirdhātusāmyamiti yāvat, sā ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca ‘kāryā’ iti śeṣaḥ| tena kevalasamānopayogāddhātuvṛddhyā dhātuvaiṣamyaṃ, kevalaviśeṣopayogācca dhātukṣayāddhātuvaiṣamyaṃ, yugapatsamānaviśiṣṭadravyopayogāt pravṛttirdhātusāmyarūpā bhavatītyuktaṃ bhavati| tuśabdaḥ pūrvapakṣādekadravyopayogalakṣaṇādvyāvartayati||44||
1.1.20.1.1
atha kiṃlakṣaṇaṃ tat sāmānyaṃ kiṃlakṣaṇo vā sa viśeṣa ityāha- sāmānyamityādi| ekatvakaramiti ekatvabuddhikaraṃ, sāmānyaṃ yadanekāsu bhinnadeśakālāsu gavādivyaktiṣu ‘ayaṃ gaurayaṃ gauḥ’ ityādiprakārā ekākārā buddhistat sāmānyam| na hi bhinnāsu vyaktiṣvabhinnaṃ sāmānyamekarūpaṃ vinā+abhrāntā ekākārā buddhirbhavatīti bhāvaḥ| yatrāpi ca ‘ayaṃ pācako+ayaṃ pācakaḥ’ iti, tathā ayaṃ ‘śuklo+ayaṃ śuklaḥ’ ityādau kriyāguṇādisāmānyādekarūpā buddhistatrāpi sāmānyamekakriyāguṇādigatamekarūpādhyavasāye hetuḥ| na hyekasmin pācake yā kriyā sā pācakāntare+api, kintarhi tajjātīyā| ataḥ kriyāsāmānyaṃ tatrāpyekatvādhyavasāye kāraṇam| viśeṣalakṣaṇaṃ- pṛthaktvakṛditi|- vyāvṛttabuddhikṛt; tena yadgovyaktyantarāpekṣayaikabuddhikartṛtayā gotvaṃ sāmānyaṃ, tadeva gotvamaśvādyapekṣayā vyāvṛttabuddhikartṛtvādaśvādīn prati viśeṣa ityuktaṃ bhavati| tena māṃsatvaṃ māṃsaṃ prati māṃsāntarāpekṣayā samānatvādvṛddhikāraṇaṃ bhavati, tadeva tu māṃsatvaṃ vātaṃ prati viśeṣarūpatayā hrāsaheturbhavati; śoṇitādīn prati tvavirodhiviśeṣatvena na tathā hrāsakāraṇaṃ, guṇasāmānyāttu vardhakamapi māṃsaṃ śoṇitādīnāṃ bhavati| kathamanekāsu vyaktiṣu sāmānyamekabuddhimavyabhicāriṇīṃ karotītyāha- tulyārthatā hītyādi| tulyārthatā ekasāmānyarūpārthānuyogitā| etena yasmādbhinnāsu vyaktiṣu sāmānyamekarūpasambandhamasti, tatastadanekārthāvalambā satyapi vyaktibhede ekabuddhiryukteti bhāvaḥ| viśeṣastu viparyaya iti atulyārthatā hi viśeṣatvaṃ, tena gogajayoratulyagotvagajatvarūpārthayoḥ pṛthagbuddhiryuktaiveti darśitaṃ bhavati|
1.1.20.1.2
anye tu vyākhyānayanti yat- trividhaṃ sāmānyaṃ, viśeṣaśca trividhaḥ; yathā- dravyagocaraḥ, guṇagocaraḥ, karmagocaraśca; tatra sarvadetyādinā dravyasāmānyamucyate; sāmānyamekatvakaramityanena guṇasāmānyaṃ; yathā- payaḥśukrayorbhinnajātīyayorapi madhuratvādiguṇasāmānyaṃ tatraikatāṃ karoti, evaṃ viśeṣe+apyudāhāryaṃ; tulyārthatetyādinā tu karmasāmānyaṃ nigadyate, āsyārūpaṃ hi karma na śleṣmaṇā samānamapi tu pānīyādikaphasamānadravyārthakriyākāritvāt kaphavardhakarūpatayā āsyā+api kaphasamānetyucyate; evaṃ svapnādāvapi karmaṇi boddhavyam| tadetadbhaṭṭāraharicandreṇaiva dūṣitaṃ; yataḥ sarvadetyādinaiva lakṣaṇena trividhimapi sāmānyaṃ labhyate, tenāsmin pakṣe sāmānyamekatvakaramityādyavācyaṃ syāditi kṛtvā| anye tu paśyanti- yattrividhaṃ sāmānyam- atyantasāmānyaṃ, madhyasāmānyam, ekadeśasāmānyaṃ ca; tatra sarvadetyādinā+atyantasāmānyamucyate, sāmānyamekatvakaramityanena madhyasāmānyaṃ, tulyārthatā hītyādinaikadeśasāmānyaṃ etadapi traividhyakathanaṃ nātiprayojanamasaṅgatalakṣaṇaṃ ceti nātiśraddhākaram| kecit sāmānyaṃ dvividhamicchanti- ubhayavṛtti, tathaikavṛtti ca; tatra māṃsaṃ māṃsavardhakam, ubhayavṛttisāmānyāt; māṃsatvaṃ hi poṣye poṣake ca gatatvādubhayavṛtti; ekavṛtti tu yathā- ghṛtamagnikaraṃ, tathā dhāvanādikarma vātakaraṃ, tathā+a+asyādi kaphakaram; etaddhi sarvaṃ na vardhanīyena samānaṃ, kintu prabhāvādvardhakaṃ; prabhāvaśca ghṛtatvadhāvanatvādireva; sa caikavṛttisāmānyarūpaḥ, tenātrāpi sāmānyameva vṛddhikāraṇamiti bruvate|
1.1.20.1.3
asmiṃstu pakṣe+anubhayavṛttisāmānyaṃ viśeṣa eva bhavati, tathā samānamasamānaṃ ca vṛddhikāraṇaṃ bhavatīti na kiñcit sāmānyasyoktaṃ syāt| asmanmate tu sāmānyaṃ vṛddhau kāraṇameva bhavatīti sāmānyaṃ vṛddhikāraṇatvena niyamyate; na tu vṛddhiḥ sāmānyakāraṇikaiveti niyamyate, tenāsamānādapi vṛddhirbhavati nirdoṣā| yattūcyate- karmasāmānyaṃ neha tantre vṛddhikāraṇamasti, yato na dhāvanena vāyuḥ samāna iti; ata evācāryeṇa dravyasāmānyamuktaṃ “māṃsamāpyāyate māṃsena” (śā.a.6) ityādinā, tathā “samānaguṇānāmāhāravikārāṇāmupayogaḥ” (śā.a.6) ityādinā guṇasāmānyamuktaṃ; naivaṃ karmasāmānyamuktaṃ, vacanaṃ hi “karmāpi ca yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam” (śā.a.6) iti; na tatra sāmānyopagrahaḥ kṛtaḥ| atra brūmaḥ- karmaṇāṃ prāyaḥ prabhāveṇaiva vṛddhihetutvāt sāmānyānupagrahaḥ kṛtaḥ, na tu karmasāmānyābhāvāt; yataḥ kriyāvato vātasya kriyāvatā vyāyāmādiyuktena śarīreṇa vṛddhiḥ kriyate, niṣkriyatayā cāsya vātasya hrāsaḥ| svapnādayastu “saṃyoge ca vibhāge ca” ityanena vakṣyamāṇalakṣaṇenānuktā api śāstravyavahārāt karmaśabdenocyate| tatra svapnaḥ svakāraṇādeva cīyamānasya kaphasya kṣayakāraṇaśarīraparispandādinirodhakatvena vṛddhikara ucyate, na tu svapnaḥ sākṣācchleṣmavṛddhiṃ karoti| evamāsyādāvapi cintanīyam| yatra tvevaṃ kāraṇaṃ cintayituṃ na pāryate tatra prabhāva eva varṇanīyaḥ| nanu māṃsaṃ māṃsaṃ vardhayati sāmānyāt, viśeṣācca vātaṃ kṣapayati, tat kathaṃ yugapadviruddhārthadvayakartṛtvaṃ māṃsasya; na hi devadatto yadaiva kumbhaṃ karoti tadaiva kāṇḍamapi|
1.1.20.1.4
naivaṃ, kriyāvatāmayaṃ dharmo nākriyāvatāmiti; tathāhi- śabdo yugapadanekāneva śabdānekakālamārabhate, tathā+agniḥ prakāśadāhau yugapat karoti; ata evoktamācāryeṇa- “tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapadūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati; adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayati” (śā.a.6) iti| yaducyate- kṣīyamāṇadhātorvṛddhasya tathā bahudoṣasya samānaguṇo+apyāhāro na vṛddhihetuḥ, tathā grīṣme ca madhurādinā samānenāpi na kaphābhivṛddhirityādi; tatra pratibandhakānāṃ jarā-bahudoṣatva-grīṣmoṣṇatvādīnāṃ vidyamānatvānna sāmānyaṃ vardhakam; asati ca virodhake sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamiti siddhāntaḥ; tena na kācit kṣatiḥ| kiṃvā vṛddhādīnāṃ samānenāhāreṇa kriyata eva vṛddhiḥ; paramatibalavatā kṣayahetunā+a+adhīyamānakṣaye puruṣe sā vṛddhirnopalabhyate| atra ca dravyasāmānyameva dhātūnāṃ dravyarūpāṇāṃ vardhakaṃ na guṇasāmānyaṃ, guṇānāṃ dravyānārambhakatvāt| guṇasāmānyāttu tadguṇāśrayaṃ dravyamanumīyate; tacca dravyaṃ dhātuvardhakaṃ bhavati, yathā- rūkṣādīn guṇān dṛṣṭvā citrako vāyvadhiko yo+anumitaḥ, sa ca citraka upayukto vātaṃ vardhayati, guṇāstu guṇāneva janayanto+abhivardhayanti| sāmānyaṃ ca vṛddhikāraṇalakṣaṇaṃ na sākṣādvṛddhikāraṇamiti prāgevoktam; evaṃ viśeṣe+api| ayaṃ ca sāmānyaviśeṣavādo granthavistarabhayādāyurvedopayuktadharmamātreṇoktaḥ; vistarastvasya vaiśeṣike boddhavyaḥ||45||
1.1.21.1
samprati sāmānyaviśeṣāvabhidhāya, uddeśakramānurodhādguṇe+abhidhātavye, guṇeṣu pradhānabhūtamāyurvedopakāryaṃ sattvātmaśarīrasaṃyogaṃ vaktumāha- sattvamityādi; kiṃvā sāmānyaviśeṣābhyāmeva hetuliṅgauṣadhāni darśitāni, sāmānyaviśeṣavata eva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadeva vicāryamāṇaṃ tantraṃ bhavati, adhikaraṇaṃ ca noktam, ataḥ sattvādimelakaṃ hetvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṃ manaḥ| caśabdaḥ samuccaye| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ trayamiti padaṃ militānāmeva grahaṇārtham| etadityanantaroktanirdeśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṃyogavidhṛtaḥ kumbhādidhārakastadvat| etena yathā tridaṇḍe+anyatamāpāye nāvasthānaṃ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāye+api na lokasthitirityuktaṃ bhavati| lokata ālokata iti lokaḥ, teneha jaṅgamo bhūtagrāma ucyate| saṃyogāttiṣṭhatīti parasparopagrāhakāt saṃyogāt svārthakriyāṃ kurvanna viśakalitaṃ bhavati| atra tu pṛthagindriyagrahaṇaṃ na kṛtaṃ, śarīragrahaṇenaiva gṛhītatvāt| tatra sarvaṃ pratiṣṭhitamiti tasmiṃlloke karmaphalādi vyavasthitaṃ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat sattvāditrayaṃ pumāniti bhaṇyate| tatra yadyapi sattvāditrayaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, tathā+api pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti puṃliṅganirdeśaḥ; yathā- “ṇeraṇau yatkarma ṇau cet sa kartānādhyāne” (pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdeśaḥ kṛtastathā+api tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśo+api sarvanāmnāṃ sarvakālanirdeśādevāviruddho mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣe ca parokṣe ca sāmīpye dūra eva ca| eteṣvartheṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyate” iti| cetanamiti jñānavat| taccādhikaraṇaṃ smṛtaṃ tantrasyetyatra hetumāha- tadarthaṃ hītyādi| tadarthamiti tadupakārārtham; etena taduddiśya pravṛttiradhikaraṇārthā nādhārārtheti darśayati| atra sattvamādau kṛtaṃ, tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṃ- “acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṃ śarīretyādinā+a+ayuruktaṃ, sattvamātmetyādinā tu tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇena buddhyahaṅkārādīnāṃ grahaṇaṃ, śarīragrahaṇenendriyāṇāmarthānāṃ ca śarīrasambaddhānāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||46-47||
1.1.22.1
samprati guṇābhidhānaṃ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā dravyasya prādhānyamucyate; sūtre ca “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” ityādau guṇānādau nirdiśatā guṇānāmeva rasādīnāṃ prāyaḥ śāstre kārmukatvamupadarśyate; ata evātreyabhadrakāpyīye (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṃ yajjīvitaṃ tadeva saṃyogaguṇarūpamityagre tatra guṇagrahaṇaṃ, sa ca saṃyogaguṇaḥ sattvamātmetyādinā prathamamukta eva; viśeṣaguṇeṣu tu dravyaṃ pradhānamiti dravyamucyate- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūto+api prathamaṃ noktaḥ? ucyate- śarīrasyeha vyādhyārogyādhikaraṇatayā pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyevocyante nātmā, tasya nirvikāratvāt; vacanaṃ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanena krameṇoktāni bhūtānyanāgatāvekṣaṇenocyante| ātmādīnāṃ ca yathābhyarhitasya pūrvanirdeśaḥ| dravyasaṅgraha iti karacaraṇaharītakītrivṛtādyasaṅkhyeyabhedabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā saṅkṣepa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sendriyamityādi| nirindriyamityatra niḥśabdo+abhāve, nirmakṣikamitivat| atra sendriyaṃ cetanamityevāvataivārthāpattyā nirindriyamacetanamiti labdhe+api punastadvacanamevambhūtārthāpatteranaikāntikatvādboddhavyam| yathā navajvare divāsvapnādi niṣiddhaṃ, arthājjīrṇe jvare tadāpadyeta, na caivaṃ; tatra teṣāṃ divāsvapnādīnāṃ niṣiddhatvāt; tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayohyamapi sākṣādevocyate; vadanti hi nyāyavido- “vyākhyānādvaraṃ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cetano na śarīraṃ, nāpi manaḥ, yaduktaṃ- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā.a.1) iti, tathā+api salilauṣṇyavat saṃyuktasamavāyena śarīrādyapi cetanam| idameva cātmanaścetanatvaṃ yadindriyayoge sati jñānaśālitvaṃ, na kevalasyātmanaścetanatvaṃ; yaduktaṃ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyogājjñānaṃ tvasya pravartate” (śā.a.1) iti| atra sendriyatvena vṛkṣādīnāmapi cetanatvaṃ boddhavyaṃ; tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryo bhramati tathā tathā bhramaṇāddṛganumīyate, tathā lavalī meghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi śṛgālādivasāgandhenātīva phalavadbhavati, cūtānāṃ ca matsyavasāsekāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyate, aśokasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stabakitasya sparśanānumānaṃ; smṛtiścānumānaṃ draḍhayati, yathā- “yo+abhivāditaviprastu nāśiṣaṃ samprayacchati| śmaśāne jāyate vṛkṣo gṛdhrakaṅkopasevitaḥ” iti; tathā “vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ tatraiva tṛṇajātayaḥ| tamasā+adharmarūpeṇa cchāditāḥ karmahetunā|| antaḥsañjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ| etadantāśca gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ” (manusmṛti a.1) iti| tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān prāṇino vakṣyati; tenāgamasaṃvalitayā yuktyā cetanā vṛkṣāḥ||48||
1.1.23.1
samprati guṇānnirdeṣṭumāha- sārthā ityādi| anena trividhā api vaiśeṣikāḥ sāmānyā ātmaguṇāścoddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam- “arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ete ca vaiśeṣikāḥ; yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyena, vāyoreva sparśaḥ prādhānyena, evamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṃ cānyatra darśanaṃ bhūtāntarānupraveśāt| vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā viṃśatiḥ| ete ca sāmānyaguṇāḥ, pṛthivyādīnāṃ sādhāraṇatvāt| ete yajjaḥpuruṣīye prāya āyurvedopayuktatvāt parādibhyaḥ pṛthak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anena ca smṛticetanādhṛtyahaṅkārādīnāṃ buddhiviśeṣāṇāṃ grahaṇam| prayatno+ante yeṣāṃ nirdeśe te prayatnāntāḥ; etena cecchādveṣasukhaduḥkhaprayatnānāṃ grahaṇam| vacanaṃ hi- “icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cetanādīnāṃ buddhigrahaṇenaiva grahaṇaṃ, śārīre tu cetanādīnāmapi pṛthagātmagamakatvena pṛthak pāṭhaḥ| etacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayo yathā- “parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca|| saṃskāro+abhyāsa ityete guṇāḥ proktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ete ca sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccānte proktāḥ| proktā iti prakarṣeṇa viśeṣaguṇatvādinoktāḥ|49|-
1.1.24.1
kramāgataṃ karma nirdiśati- prayatnādītyādi| prayatanaṃ prayatnaḥ karmaivādyamātmanaḥ; yathā- “tulyāsyaprayatnaṃ savarṇam” (pā.a.1pā.1sū.9) ityatra vyākhyātam| ādiśabdaḥ prakāravācī| tena saṃskāragurutvādijanyakṛtsnakriyāvarodhaḥ| yadyapi ceṣṭitaṃ prāṇivyāpāra ucyate, tathā+apīha sāmānyena kriyā vivakṣitā| ceṣṭitapadenaiva sarvakarmalābhe siddhe vamanādikarmaniṣedhe ca siddhe prayatnādīti padaṃ susūkṣmaprayatnarūpakarmavyāpitvadyotanārtham| anye tu prayatnādīti prayatnakāraṇamiti bruvate, prayatnagrahaṇaṃ ca kāraṇopalakṣaṇaṃ vadanti; tena gurutvādikāryasyāpi karmaṇo grahaṇamiti| prayatnaśabdaścāyurvede+api karmavacano dṛśyate; “pravṛttistu ceṣṭā kāryārthā, saiva kriyā prayatnaḥ kāryasamārambhaśca” (vi.a.8) iti vacanāt||49||
First 42 of 1,645 passages. Read on
Linked texts (3)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit