Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s35: मण्डपविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s35
- Language
- English
मण्डपविधानम्
v3.c24.s35.1
सर्वेषां मण्डपानां तु लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
तैत(ति)लानां द्विजातीनां वर्णानां वासयोग्यकम् ॥ १ ॥
भक्तिमानं तथा भित्तिविस्तारं वाप्यलिन्द्र(न्द)कम् ।
प्रपाङ्गं मण्डपाकारं पञ्चभेदं(दः) क्रमो(मेणो)च्यते ॥ २ ॥
अत्यर्धहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
पञ्चहस्तान्तकं भित्तिपञ्चा(ञ्च)दशविशालकम् ॥ ३ ॥
विस्तारस्य समं दीर्घं(दैर्घ्यं)मधिकं चैकमेव वा ।
विस्तारद्विगुणान्तं च प(तु चै)कैकाङ्गुलवर्धनात् ॥ ४ ॥
विस्तारार्ष्टाशंकांशेन वर्धनाद् द्विगुणान्तकम् ।
एवं भक्त्यायतं प्रोक्तं भक्तिस्तारमिहोच्यते ॥ ५ ॥
एकं हस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
भक्तिसारं द्विहस्तान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥
एकभक्ति(भित्ति) द्विभक्ति(भित्ति) वालिन्द्र(न्द)विस्तारमेव च ।
अधिष्ठानं विना कुर्याज्जन्मादिप्रस्तरान्तकम् ॥ ७ ॥
अथवा पादवंशं च संयुक्तं तत्प्रपाङ्गकम् ।
खदिरं खादिरं चैव घात(पूति)पादस्य(प) दारुभिः ॥ ८ ॥
अन्यैः सारद्रुमैः प्रोक्तं होमान्तं(हेम)पाद[प] दारु च ।
मधुकं चीरिखी सालं(लं) रन्यैः(न्यत) श्रेष्ठद्रुमोत्तमम् ॥ ६ ॥
अथवा शिलासंयुक्तं प्रपासर्वाङ्गमेव च ।
शुद्ध(द्धं) मिश्रं च संकीर्णं यथाशोभं बलं तु यत् ॥ १० ॥
यथालार्भ द्रुमैः स्तम्भैः वंशे त्ववसारवृक्षकम् ।
क्रमुकं स्तम्भयुक्तं वा घातयेत्स्थापयेत्सुधीः ॥ ११ ॥
v3.c24.s35.2
क्रमुकैर्वशयुक्तं वा वेणुमिश्रोर्ध्ववंशकम् ।
दीर्घं च तिर्यग्वंशं चोर्ध्वं तद् दीर्घवंशकम् ॥ १२ ॥
नालिकेरदलाभै(लैः)श्च बद्ध्वा त्वाच्छादनं भवेत् ।
अन्यैरपि दलास्(लैः) सर्वै य(वैर्य) थालाभं वितानयेत् ॥ १३ ॥
वातेन त्वचलं तत्र कुर्याद्विचित्रिका प्रपा ।
प्रपाङ्गं च प्रपाश्चैतत्कुर्यात्तत्तद्विचक्षणः ॥ १४ ॥
देवालये गृहे वापि मण्डपे पृथगेववा ।
अन्तर्वापि बहिर्वापि परितस्तु यथा प्रपा ॥ १५ ॥
यत्र देशे प्रपां कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ।
इति प्रपाङ्गमुक्तं तं(तु) मण्डपं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६ ॥
देवालयेषु सर्वेषु संमुखे बहुमण्डपम् ।
पुण्यक्षेत्रे तथारामे ग्रामादौ वास्तुमध्यमे ॥ १७ ॥
चतुर्दिक्षु विदिक्षु वापि वाह्याभ्यन्तरतोऽथवा ।
नराणां गृहमध्ये च संमुखे मण्डपं तु वा ॥ १८ ॥
सर्वेषां वासयोग्यार्थं (ग्यं च) मण्डपं यागमण्डपम् ।
नृपाणामभिषेकार्थं मण्डपं नृत्तमण्डपम् ॥ १६ ॥
पाणिपीडनसिद्धार्थं तथा मैत्रं च मण्डपम् ।
उपनयनमण्डपं चैव तथा च स्नानमण्डपम् ॥ २० ॥
अर्भकानां मुखालोकं(कं)मण्डपं सतीमण्डपम् ।
चीरार्थं मण्डपं चैव चामिकार्यार्थमण्डपम् ॥ २१ ॥
सुखान्वितार्थ कल्पेत मण्डपं विविक्क्रमात् ।
मण्डवानां च सर्वेषां स्थानमुक्तं पुरातनैः ॥ २२ ॥
प्रासादाभिमुखे सप्तमण्डपं कल्पयेत्क्रमात् ।
आदौ [च] सपनार्थं च द्वितीया(यम)ध्ययनमण्डपम् ॥ २३ ॥
विशेषं सपनार्थं च मण्डपं च तृतीयकम् ।
चतुर्थं प्रतिमागारं पञ्चमं स्थापनमण्डपम् ॥ २४ ॥
षष्ठं चापि ततः कुर्यात्तसप्तमर्थमण्डपम् ।
सप्तमं नृत्तगीतार्थमागारं तत्साधकार्थकम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s35.3
अथवा तन्मुखे कुर्यादेकद्वित्रि च मण्डपम् ।
स्नपनं प्रतिमाङ्गानां गीतनृत्यार्थमण्डपम् ॥ २६ ॥
मण्डपं द्वितीयं चैतत् भ्र(द) भ्रमण्डप(पं) तन्मुखे [च] ।
आदौ चाप्यपनार्थं स्नात्प्रतिमामण्डपं तथा ॥ २७ ॥
तत्रैव मण्डपं कुर्यात्प्रतिमामण्डपं बुधः ।
त्रिचतुः (तुष्) पञ्चषट्सप्तचाष्टरन्ध्रं वि(द्वि) भित्तिकम् ॥ २८ ॥
प्रथमप्रस्तरान्तं च भित्तिरे(मे)कं(कां) प्रकल्पयेत् ।
तस्मात्सप्तै कपङ्क्त्यन्यमेकभागैर्विवर्धनात् ॥ २९ ॥
मण्डपानां च सप्तानां प्रत्येकं पञ्चधा भवेत् ।
एवं तु चतुरश्रं स्यात्तत्साधेकेन वर्धनात् ॥ ३० ॥
तत्समाधिकायामं समं वा चायत्तं तु वा ।
युग्मभित्तिश(मृ) च यः (या) कुर्यान्मन्यस्तम्भान्परित्यजेत् ॥ ३१ ॥
तत्त्वधिष्ठान(ने) पादं च प्रस्तरं च त्रिवर्गकम् ।
तदूर्ध्वे मण्डपानां (न्तं) च चूलिकार्क्यो हर्म्यकम् ॥ ३२ ॥
अन्तर(रं) प्रस्तरोपेतं कुर्यात्तु समलङ्कृतम् ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ ३३ ॥
हर्म्योपपीठयुक्तं चेत्सोपपीठादिमण्डपम् ।
पीतोपपीठहर्म्यं चेन्मण्डपं च त्रिवर्गकम् ॥ ३४ ॥
हर्म्यं च (म्यंस्व) विपरीतं चेत्स्वामिनो मरणं ध्रुवम् ।
प्रस्तरं तत्र यत्तत्र प्रासादवदलङ्कृतम् ॥ ३५ ॥
प्रासादवदलङ्कृत्य चाधिकालङ्कृतं तु वा ।
बाह्यं चाक्षयवद् भूष्यं मण्डपान्तमितीष्यते ॥ ३६ ॥
तेषां क्रमेण विन्यासं (स) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
चतुरश्रसमाकारं सममानं त्रिभिप्ति(भक्ति)कम् ॥ ३७ ॥
षोडशस्तम्भसंयुक्तं चतुर्द्वारसमन्वितम् ।
चतुर्दिक्(ग्) भद्रविस्तारमेकभागेन निर्गमम् ॥ ३८ ॥
चतुरश्रं चतुर्भक्तिः षोडशस्तम्भसंयुतम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारमेकभागेन भद्रकम् ॥ ३९ ॥
v3.c24.s35.4
द्वात्रिंशत्क्षुद्रनास्यङ्गं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
षड्भागं चतुरश्रं स्यात् षट्त्रिंशत्पादसंयुतम् ॥ ४० ॥
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं मध्यपादान्परित्यजेत् ।
द्विमक्तौ(त्त्या) भक्त(भित्ति)विस्तारमेकभागेन निर्गमम् ॥ ४१ ॥
द्वात्रिंशत्क्षुद्रनास्यङ्गं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
चतुःपञ्चाङ्घ्रिसंयुक्तं सप्तसप्तद्वि(त्रि)भागिकम् ॥ ४२ ॥
चतुष्पादं त्यजेन्मध्ये चतुर्द्वारं चतुर्दिशि ।
त्रिभक्तिविस्तृतं भद्रमेकभागेन निर्गमम् ॥ ४३ ॥
षष्ठरङ्घ्रिकयुक्तं वापि तन्मध्ये चोर्ध्वकूटकम् ।
चत्वारिंशत्तु नास्यङ्गं शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ४४ ॥
चतुराष्टाष्टभित्ति(भक्ति)श्च चतुःपञ्चाङ्घ्रिसंयुतम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं मध्यपादान्परित्यजेत् ॥ ४५ ॥
चतुर्भागेन भद्रं स्यादेकभागेन निर्गमम् ।
पूर्ववत्क्षुद्रनास्यङ्गं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ४६ ॥
नन्दनन्दविभागेन विस्तारायामत्त(मस्त)त्समम् ।
कल्पयेन्नवरङ्गं स्यात्षट्पद्पादान्परित्यजेत् ॥ ४७ ॥
नन्दाष्टभागसंयुक्तं त्रिभागीकेन भद्रकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं तत्तदग्रे सभद्रकम् ॥ ४८ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं षष्ठष्टे बाल्यनासिका ।
तन्मध्ये चोर्ध्वतुङ्गं(कूटं) स्याल्ललाटाङ्घ्रिअनासिकम् ॥ ४९ ॥
तदेवषोडशस्तम्भं त्यजेत्कर्णेचतुष्टये ।
चतुर्दिक्षु चतुर्भागं(द्वारं) वेदभागीकभद्रकम् ॥ ५० ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
एकादशभागेन [च] मण्डपं चतुरश्रकम् ॥ ५१ ॥
सालिन्द्रं(न्दं) नवरङ्गं स्यादष्टोत्तरशताङ्घ्रिकम् ।
तद्बहिःपरितोलिन्द्र(न्द)मेकभागेन कारयेत् ॥ ५२ ॥
चतुर्दिक् पञ्चभागेन भद्रं चांशेन निर्गमम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चतुःपञ्चाल्पनासिकम् ॥ ५३ ॥
v3.c24.s35.5
नभो(वो)र्ध्वं कूटसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
एवं तु चतुरश्रं स्यात्तदायाममिहोच्यते ॥ ५४ ॥
त्रिभक्ति विस्तृतं चैव षड्भक्त्यायाम(मं) कल्पयेत् ।
मूलाग्रे द्वारसंयुक्तं पार्श्वे द्वारं न योजयेत् ॥ ५५ ॥
अथवा हीनाधिकांशेन दीर्घ(दैर्घ्य) मध्ये प्रवेशनम् ।
अंशोनावृतमालिन्दं स्यात् शे(च्छे) षं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ५६ ॥
चतुर्भाग(गं) विशाले तु चाष्टभागा(गमा)यतं तथा ।
द्व्यंशषड्भाग(गं) विस्तारं दीर्घ(दैर्घ्य) मध्ये च मण्डपम् ॥ ५७ ॥
परितस्तस्य बाह्ये तु भागेनाळिन्द्र(न्द) मिष्यते ।
यथेष्टद्वारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ५८ ॥
भूतभागेन विस्तारं दशभागं तथायतम् ।
तन्मध्ये त्र्यंशविस्तारं चाष्टांशायाममण्डपम् ॥ ५९ ॥
तबहिः परितो वा(द्वा) रमेकभागेन कारयेत् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ६० ॥
षड्भागेन विशालं स्यात्सप्तमेनाधिकायतम् ।
द्विभागं मध्यरङ्गं स्यात्परितो द्व्यंशेन मण्डपम् ॥ ६१ ॥
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
विस्तारं चाष्टभागं स्यादायमं षोडशांशकम् ॥ ६२ ॥
तन्मध्ये वेदभागेन द्वादशांशेन मण्डपम् ।
परितः द्व्यंशेनाळिन्द्रं(न्दं) स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ६३ ॥
नवभागेन विस्तारं चाष्टादशांशमायतम् ।
त्रिभागे द्वादशांशेन मध्यरङ्गं प्रकल्पयेत् ॥ ६४ ॥
तद्बाह्येऽळिन्द्र(न्द) मंशेन परितो द्वि(द्वां) शेन मण्डपम् ।
अथवा चैकभागे तु चान्तर्बाह्येत्वलिन्द्र(न्द)कम् ॥ ६५ ॥
चतुष्कर्णे चतुर्मा(र्वां) शे चेष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
उच्चवद् द्वारसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ६६ ॥
विशाले दशभागे तु विंशत्यंशं तथायतम् ।
परितोऽळिन्द्र(न्दं) भागं स्याद्विस्तारं द्विगुणाग्रतम् ॥ ६७ ॥
v3.c24.s35.6
मध्यत्रिभागविस्तारं तत्कान्त(न्तो) द्वि(ष्ट्रं)शमण्डपम् ।
तत्कान्तश्चैकभागेन चावृतालिन्द्र(न्द) मिष्यते ॥ ६८ ॥
मध्ये च द्वि(ह्यं)शविस्तारं द्वादशायतनं तथा ।
एवं तु मण्डपाकारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ६९ ॥
विस्तारे(रं) रुद्रभागं स्याद्विस्तारं द्वि(शद्भि)र्गुयायतम् ।
मध्ये त्रिभागविस्तारं मनुभागायतं तथा ॥ ७० ॥
कुर्यान्मण्डप(पं) बाह्ये तु सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
विस्तारे रुद्रभागं स्याद्विस्ताराद् द्विगुयायतम् ॥ ७१ ॥
यन्मामध्येड्डु(ङ्ग)शं कुर्यात्पञ्चभागेन विस्तृतम् ।
परितोऽशेनलिङ्गं (मण्डपं) स्याद् द्वांशेनावृतालिख(न्द)कम् ॥ ७२ ॥
अथवा सप्ताङ्गुविस्तरं द्विनेत्रांशं क्रथांचितम् ।
तद्वाह्ये तु द्विभागेन मण्डपं परितस्तथा ॥ ७३ ॥
तदेवांशाधिकं स्याद् दीर्घं (दैर्घ्यं) द्वित्रिमण्डपम् ।
प्रत्येकं पञ्चभागेन सभा कूटं च मण्डपम् ॥ ७४ ॥
अथवा मण्डपाकारं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कुर्याद् भद्रैरलंङ्कृतम् ॥ ७५ ॥
एवं तु मण्डपं प्रोक्तं तन्नाममि (म इ) होच्यते ।
प्रथमं द्विमर्जं चैव ततो निषद्जं भवेत् ॥ ७६ ॥
तृतीयं विजयं (न्ध्यजं) चैव चतुर्थं माल्यजं तथा ।
पञ्चमं पारियात्रं च षष्ठं स्याद् गन्धमादनम् ॥ ७७ ॥
सप्तमं हेमकूटं स्यान्मण्डपाख्यानि सप्तकम् ।
एवं हर्म्यमुखे कुर्यादन्यत्सर्वमिहोच्यते ॥ ७८ ॥
एकादश चतुरंशं स्यात आ(दा)यताश्रकमेव च ।
अंशोनावृतवा (द्वा) रं स्याच्चतुद्वारं चतुर्दिशि ॥ ७९ ॥
एकभागेन भद्रं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
एवं तु मेरुनं प्रोक्तं पुस्तकार्तनयोग्यकम् ॥ ८० ॥
द्विशक्तित्चतुरंशेन भद्रस्यावृतालिन्द्र (बालिन्द) कम् ।
एवं तु विजयं प्रोक्तं विवाहार्थं हि मण्डपम् ॥ ८१ ॥
v3.c24.s35.7
देवतार्थं समुद्दिश्य पानीयाद्य मण्डपम् ।
पूर्वोक्तविजयं नाम मण्डपं तत्र कारयेत् ॥ ८२ ॥
त्रिभागं चतुरश्रं स्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् ।
द्विरष्टरविपादं स्यात् सिद्धायादि सर्वशः (योगाख्यमुच्यते) ॥ ८३ ॥
चतुरश्रं चतुर्भागं मध्यस्तम्भान्परित्यजेत् ।
मध्ये तु चाङ्गणं कुर्यात् अं(दं)शेनाष्टतमण्डपम् ॥ ८४ ॥
एकद्वित्रिचतुर्द्वा कल्पयेत्तु यवेष्टकम् ।
एकांशमावृतद्वारं पार्श्वे वारं प्रकल्पयेत् ॥ ८५ ॥
एकद्विभागविस्तारं निर्गमं भद्रसंयुतम् ।
तत्पार्श्वे च मुखे वापि सोपानं तत्प्रकल्पयेत् ॥ ८६ ॥
एवं तु पद्यकं प्रोक्तं देवानां पचनालयम् ।
सिद्धाख्यमण्डपं चापि पचनालयमेव च ॥ ८७ ॥
विस्तारे (रं) वेदभागेन पञ्चभागं तदायतम् ।
द्वित्रिभागाङ्क(ङ्ग)णं मध्ये चांशेनावृतमण्डपम् ॥ ८८ ॥
तद्वहिः परितो देशे चांशेनालिन्द्र (न्द) मिष्यते ।
त्र्यंशं तद्भद्रविस्तारं निर्गमांशेन योजयेत् ॥ ८९ ॥
वातायनसमायुक्तमेकद्वारं प्रकल्पयेत् ।
अङ्गणे च प्रपायुक्तं पद्मा (पुष्या) ख्यं पुण्यमण्डपम् ॥ ६० ॥
पञ्चांशं चतुरश्रं स्यात्तन्त्रिभागाङ्गणं भवेत् ।
तद्बहिः परितोंऽशेन मण्डपं परिकल्पयेत् ॥ ६१ ॥
वातायनसमायुक्तं भद्र (द्रं) शेषं तु पूर्ववत् ।
जलसंपूरितार्थाय (र्थं च) भद्रमण्डपमीरितम् ॥ ६२ ॥
तदेकभागाधिकं वापि द्विभागाधिकमायतम् ।
तद्वि द्वित्रिभागं वा (विस्) तारं पञ्चांशमायतम् ॥ ६३ ॥
विस्तारे मण्डपं कुर्यात् इ(वि)ष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
अग्रे च द्वारमेकं स्याद्युक्ता चाङ्गणसंयुतम् ॥ ६४ ॥
तद्बहिः परितोंऽशेन द्वारं कुर्याद्द्विचक्षुषः ।
मण्डपं भद्रसंयुक्तं धान्यनिक्षेपयोग्वकम् ॥ ६५ ॥
v3.c24.s35.8
षड्भागेन विशाले तु चायामं चाष्टभागिकम् ।
वेदभागेन विस्तारं षड्भागायामतोऽङ्गणम् ॥ ६६ ॥
तत्तद्बाह्यावृतांशेन वसपं(मण्डपं) परिकल्पयेत् ।
आयामे मध्यसूत्रान्तु वामे द्वारं तु योजयेत् ॥ ६७ ॥
कूटाङ्गं मण्डपं कुर्यात्प्रच्छादनमथापि वा ।
शिवाख्यमण्डपं प्रोक्तं धान्यकर्णन (र्पण) योग्यकम् ॥ ६८ ॥
पञ्चसप्तांशविस्तारं तस्माद् द्वि(अं)शाधिकायतम् ।
मण्डपं तत्तदंशेन समाश्रं वायतं तु वा ॥ ६६ ॥
सप्तिभागाङ्गशं मध्ये चैकद्वांशेन मण्डपम् ।
वातायनसमायुक्तं दृ(चे)ष्टदिग्वा(न्द्रा) रसंयुतम् ॥ १०० ॥
मध्यं प्रच्छादनं कुर्यात्त्रपाङ्गं वाधिकल्पयेत् ।
एकभागेन बाह्ये तु परितो भूप(भ्रमा)लिन्दकम् ॥ १०१ ॥
तत्तद्भागेन संयुक्तं ने(मा)नं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एवं तु(नृत्तारूढं)मण्डपं प्रोक्तं नृत्तश्रवणयोग्यकम् ॥ १०२ ॥
तदेव चेष्टदिग्वासं कुर्यादेवं तु जालकम् ।
वस्त्राभरणशस्त्रादीन(दि) रत्नकोशादियोग्यकम् ॥ १०३ ॥
विस्तारं सप्तभागं स्याद्यवेष्टांशं तथायतम् ।
समाश्रं वाथ वेदाश्रं कुर्यादास्थानमण्डपम् ॥ १०४ ॥
विस्तारं (र) द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा तदायतम् ।
समाश्रं सप्तसप्तांशे त्रित्रिमध्यमराङ्गतम् ॥ १०५ ॥
परितो (सद्रचै) कैकभागं द्वयंशिर्क मण्डपं तु वा ।
पृष्ठे तत्पार्श्वयोर्मध्ये मुखे पादसमन्वितम् ॥ १०६ ॥
पार्श्वयोः पृष्ठतः द्वारं (वस्तु वा) द्वारं तु प्रस्तरं तु वा ।
पार्श्वेकद्वारसंयुक्तं युक्त्या सोपानसंयुतम् ॥ १०७ ॥
चतुर्दिक्षु द्विभागैकं विस्तारं भद्रनिर्गमम् ।
अथवा मुखभद्रे तु निर्गमं तद्विभागिकम् ॥ १०८ ॥
सह्रमे वाथ पार्श्वे च कुर्यात्सोपानभूषणम् ।
तस्य मध्ये च रङ्गे तु मौक्तिकेन प्रपान्वितम् ॥ १०६ ॥
v3.c24.s35.9
तन्मध्ये(ध्यां)शासनादीनां तोरणं कल्पवृक्षकम् ।
तन्मानं चोक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।। ११० ।।
220
मण्डपे द्वे(द्वि)विमाने स्यादेकं वा द्वितलं तु वा ।
मण्डपाम्रे प्रपाङ्गं स्याच्चेष्टा यामं कल्पयेत् ।। १११ ।।
तस्य मध्यं त्रिभागेन विस्तारमायामं चोक्तवद् भवेत् ।
नाटकादि प्रच्छादनं शेषभागावृत्तं प्रपा ।। ११२ ।।
224
प्रपामैकद्विभागं वा कर्णों लाङ्गूलभित्तिकम् ।
तन्मुखे त्यंश(शं) विस्तारं भद्रांशेन निर्गमम् ।। ११३ ।।
विस्तारसमभद्रं वा सोपानं मुखभद्र (पार्श्व)योः ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।। ११४ ।।
228
अथवा मण्डपद्वेवास्त्ये द्वित्रिभागेन पूर्ववत् ।
अथवा मण्डपाम्ये(ग्रे) तत्प्रपासंयुक्तं बाह्यके ।। ११५ ।।
एकभाग(गं) द्विभागं वा परितोऽलिन्द्र(न्द)मिष्यते ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।। ११६ ।।
232
अथवा मण्डपे[प]देशे सप्तसप्तांश (शं) हस्तिकम् ।
त्रिपञ्चांशेन विस्तारमायामं मध्यरङ्गकम् ।। २१७ ।।
तद्वाह्ये चैकभागेन मण्डपं परितस्तथा ।
तन्मुखे च (द्वि) त्रिभागेन भद्रं शेषं तु पूर्ववत् ।। ११८ ।।
236
अथवा मण्डपाग्रे तत्प्रपासंयुक्तं बाह्यके ।
एकभाग(गं) द्विभागं वा परितोऽलिन्द्र(न्द)मिष्यते ।। ११८ ।।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
शतपाद्युतं वाथ सहस्राङ्घ्रिक (कं) मण्डपम् ।। १२० ।।
240
युक्त्या तद्भक्तिमध्येन यथेष्टायतविस्तृतम् ।
देवानां भूपतीनां च कुर्यादास्थानमण्डपम् ।। १२१ ।।
षष्टांशं चतुरश्रं वा नवांशं चतुरश्रकम् ।
तत्तदायाममेवं च भूपतीनां च योग्यकम् ।। १२२ ।।
मण्डपं पूर्ववत्कुर्याद्देवता (वत्सः) चोत्सवार्चकम् ।
सालाख्या तु कृताख्या स्यात्कुट्याधो रङ्गके सुधीः ।। १२३ ।।
v3.c24.s35.10
दशांशं चतुरश्रं स्यात्षट्षडंशं तु मध्यमे ।
ऊर्ध्वकूटसमायुक्तं परितो ह्यंशेन मण्डपम् ॥ १२४ ॥
मध्ये द्वारं द्विभागं स्याद् द्विपङ्ग्भागेन चाग्रतः ।
तद्भागेन द्विभागेन द्वारे(रं)पार्श्वे तु वेदिकम् ॥ १२५ ॥
परितोऽलिन्द्र(न्द) भागेन बारकं मुखभद्रकम् ।
अथवा नेत्रभद्रं स्यात् शे(च्छे)षं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ १२६ ॥
दर्भाख्यं मण्डपं प्रोक्तं कुञ्जरशालकं तथा ।
एकादशांशविस्तारमायतं विंशदंशकम् ॥ १२७ ॥
एकभाग(गं) द्विभागं वा मण्डपं परितस्तथा ।
शेषं तु चाङ्गयं मध्यं चेष्टविस्तारसयुतम् ॥ १२८ ॥
अष्टमेकैकपङ्क्तिः स्याद्रथानां निलयान्वितम् ।
कौशिकं मण्डपं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ १२६ ॥
द्वादशांशं तु विस्तारमायामं तद्द्वयं भवेत् ।
अष्टांशं चाङ्गणं मध्ये परितः द्वयंशेन मण्डपम् ॥ १३० ॥
इष्टदिग्वा(ग्द्वा)रसयुक्तमिष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
कूलचारकमित्युकं गोमहीर्वा(ड्वा)सयोग्यकम् ॥ १३१ ॥
त्रयोदशांशविस्तारं समाश्रं वायताश्रकम् ।
विस्तारं च यदायामं युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ १३२ ॥
सप्तांशं विस्तृतं मध्यं कल्पयेदङ्गणं भवेत् ।
तस्य बाह्याष्टतांशेन कारयेत्सन्मसूरकम् ॥ १३३ ॥
विस्तारद्वयमायामशेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
वद्वाहो मण्डपं कुर्याद् द्वि(अं)शेनावृतमेव च ॥ १३४ ॥
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारमिष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
तत्तद्वाह्यावृतांशेन कुर्यात्सप्तमलिन्द्र(मालिन्द)कम् ॥ १३५ ॥
पञ्चांशं चन्द्र(द्वांशं) विस्तारं निर्गमं भद्रसंयुतम् ।
सुस्वाङ्गाख्यमिति प्रोक्तं सर्वयोग्यं तु मण्डपम् ॥ १३६ ॥
मन्वंशसमविस्तारम(रं तत्समा)थिका(कसा)यतम् ।
दक्षिणे पश्चिमे वापि चतुर्दंशांशमायतम् ॥ १३७ ॥
v3.c24.s35.11
तदंशेनावृतालिन्दं त्र्यंश(शं) मध्ये तु मण्डपम् ।
मध्यस्तम्भं तु सर्वेषां युक्त्वा द्वारं प्रयोजयेत् ॥ १३८ ॥
तन्मुखे द्व्यंशमावृत्य(तं) द्वा˙ शेषं तथाऽङ्गनम् ।
परितश्चैकभागेन तद्बाह्ये भ्रम(मा)लिन्द्र(न्द)कम् ॥ १३६ ॥
एवं तु सौख्यकं प्रोक्तं शे˙ प्रागुक्तवन्नयेत् ।
नदीतीरे तटाकं वा सिन्धुतीरे प्रकल्पयेत् ॥ १४० ॥
सर्वेषां (र्वासां) देवतानां च तीर्थयोग्यं प्रकीर्तितम् ।
पञ्चदशांशविस्तारमेकत्रिंशायतं तथा ॥ १४१ ॥
अथवा चतुरश्रं स्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् ।
तन्मध्ये पञ्चभागेन सप्तभागाङ्गनं तथा ॥ १४२ ॥
तद्बाह्ये परितोऽशेन कुर्यादन्तर(रा)लिन्दकम् ।
खल्लूरिकापि तद्बाह्ये त्रिचिभागेन मण्डपम् ॥ १४३ ॥
तद्वाह्यावृतालिन्दमेकभागेन कारयेत् ।
तद्बहिश्वावृतांशेन कारयेद् भ्रमालिन्दकम् ॥ १४४ ॥
पञ्चाशं द्वि(द्वां)शविस्तारं निर्गमं भद्रसंयुक्तम् ।
मण्डपस्य बहिर्देशे प्रपां परितस्तु कारयेत् ॥ १४५ ॥
मण्डपे चोर्ध्वकूटं स्यान्मालिकाकृति(ति) विन्यसेत् ।
अथवा रुद्र(तत्तद्दारख)संयुक्तं वातायनसमन्वितम् ॥ १४६ ॥
कर्णो(र्णे)ककर (कर्करी) भद्रं स्वायुक्ता तत्रैव योजयेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं मालिकाख्यं तु मण्डपम् ॥ १४७ ॥
मध्यं(ध्य)कर्णे जलं पूर्यं (र्यं) जलं पुष्पैरलङ्कृतम् ।
एवं वसन्तयोग्यं स्याद् देवानां क्षत्रियादि (दी)नाम् ॥ १४८॥
षोडशांशेन विस्तारं द्वात्रिंशायामकं तथा ।
पूर्ववच्चतुरश्रं स्यान्मध्यस्तम्भान्विवर्जयेत् ॥ १४=॥
मध्याङ्गनं तु पञ्चभागं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
तदेव षोडशांशे तु मध्यरङ्गात्(ङ्गं) षडंशकम् ॥ १५० ॥
तद्वाह्यावृतांशेन चान्तर(रा) लिन्दमिष्यते ।
तद्वहिश्च त्रियं(त्र्यं)शेन मण्डपं परितस्तथा ॥ १५१ ॥
v3.c24.s35.12
सद्गवाहाद्यष्टांशेन(ना) लिन्द्रं(न्वं) कुर्याद् विचक्षणः ।
तत्पुरे पृष्ठपार्श्वे तु भ्रम(भ्रा)लिन्द्रे(न्दमे)कमागतः ॥ १५२ ॥
तद्युत्कर्णदेशे तु कर्करी(रीं) चाहभद्रक(का)म् ।
ऊर्ध्वकूटसभायुक्तं द्वारभद्रैस्तु संयुतम् ॥ १५३ ॥
तन्मुखे पुरतः पार्श्वे द्वारसंयुक्तभद्रकम् ।
तत्कर्णे च द्वयोर्भद्रं चतुर्थं कर्करीकृतम् ॥ १५४ ॥
कर्करीभद्रसंयुक्तं मण्डपस्य विशालकम् ।
एकद्वित्र्यं(इयं)कभागं स्यात्कर्करीभद्रनिर्गमम् ॥ १५५ ॥
मध्ये भद्रे तु विस्तारं पञ्चषड्भागमेव वा ।
तत्समं निर्गमं वापि द्वित्रिवेद्रांशमेव वा ॥ १५६ ॥
भद्रैस्त (द्वं त) त्पुरपार्श्वे तु कुर्याद् द्वारं तदंशक (दायत) म् ।
एकद्वित्रितलं मध्ये मण्डपे चोर्ध्वकूटकम् ॥ १५७ ॥
एवं तु मालिकाकारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं माल्याकृत (लाकृति) मितीरितम् ॥ १५८ ॥
देवरालोकनयोग्यं देवदेवस्य मण्डपम् ।
एवं तु मण्डपं प्रोक्तं देवभूसुरभूपतेः ॥ १५६ ॥
विस्तारे चैकभक्त्ये (त्त्या) वा यथेशायमवर्धनात् ।
सर्वेषां मण्डपानां तु पूर्वोक्तानां तदायतम् ॥ १६० ॥
द्विशक्तिविस्तृतं तस्मात् ए(दे) कभागाधिकायतम् ।
मध्येकभक्तिवासं स्यात्पुर(रः) पार्श्वे च मण्डपम् ॥ १६१ ॥
आत्मार्थं विप्रसङ्घे तु यजनार्थमुदीरितम् ।
तदेव द्विगुणायामं मध्यरङ्गं (ङ्गं) द्विभागतः ॥ १६२ ॥
तत्पार्श्वे चैकभागेन वासे कुर्याद् विचक्षणः ।
तत्पुरेऽलिन्दमेकांशमथवा निर्वासमण्डपम् ॥ १६३ ॥
अथवा वंशमूले तु चैकद्वि (द्वयं) शेन वासकम् ।
एवं तु विप्रयोग्यं स्यान्नन्दाख्यं तु मण्डपम् ॥ १६४ ॥
त्रिभक्ति विस्तृतं तस्मात् ए(दे) कभागाधिकायतम् ।
तदर्धेन द्विभागेन मण्डपं चोन्नतासनम् ॥ १६५ ॥
v3.c24.s35.13
पृष्ठं च पार्श्वयोः कुड्यं पुरतो पादसंमि(यु)तम् ।
तन्मुखे द्वित्रिभागेन निर्गमं चासनसंयुतम् ॥ १६६ ॥ 332
कर्णौ लाङ्गलभित्तिः स्याद् भ्रमरावृतपादकम् ।
एकांशेनाङ्घ्रिसंयुक्तं पुर(रः) पार्श्वे तु (च) भद्रकम् ॥ १६७ ॥
धनाधिपमण्डपं स्याद् देवभूसुरयोग्यकम् ।
तदेव मध्याङ्घ्रिसंयुक्तं चौरार्थं द्विजभूपतेः ॥ १६८ ॥ 336
तदेव भागाधिकायाममिष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
भूपतीनां च वैश्यानां कोशरत्नादियाग्यकम् ॥ १६६ ॥
तदेवाधिकमायामं मध्यभागाङ्कुशं भवेत् ।
एकभागावृतावासमिष्टदिग्गतभित्तिकम् ॥ १७० ॥ 340
आयाममध्यसूत्रं तु(तस्य) वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ।
कर्णौ(र्यो ए)कर्करीभद्रं स्याद् भ्रमरांशेन पूर्ववत् ॥ १७१ ॥
शूद्राणां च इ(चे)ति प्रोक्तं धान्यागारमथ नाम कम् ।
चतुरंशं विस्तारं स्यात् ए(दे)कभागाधिकायतम् ॥ १७२ ॥ 344
पञ्चाश दंशकेनैव मण्डपं परिकल्पयेत् ।
तन्मुखेव(त्वेक)त्रिभागेन निर्गमं भद्रविस्तृतम् ॥ १७३ ॥
तत्पुरे तु द्विपार्श्वे वा प्रपां चैकेन कारयेत् ।
भद्रान्तं कुड्यसंयुक्तं मण्डपं पृष्ठपार्श्वयोः ॥ १७४ ॥ 348
देवतानां च मौनार्थं भूषणारव्यं तु मण्डपम् ।
तदेकभागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् ॥ १७५ ॥
तद्भागार्द्धभागेन विस्तारं मण्डपं भवेत् ।
द्वित्रिभागाङ्ग्या पूर्वा ए(चै)कभागं खलूरकम् ॥ १७६ ॥ 352
मण्डपं तु (पस्य) विना दीर्धे (दैर्घ्यं) द्वारं कुर्याद् विचक्षणः ।
भूषणारव्यं च विप्राणां योग्यं पुंसवनाार्थकम् ॥ १७७ ॥
तदेव भागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् ।
त्रिचतुर्भागमायामं मण्डपं परितो भवेत् ॥ १७८ ॥ 356
एवं सुभूषणारव्यं स्याच्छ्रेष्ठं पूर्वोक्तवर्जयत् ।
भूसुरादिव्रयानां चोपनयनादियोग्यकम् ॥ १७६ ॥
v3.c24.s35.14
वेदाष्टांशविस्तारमायामं [च] मण्डपं भवेत् ।
वंशे मूलाग्रयोः सन्धिर्द्वि(न्धिं द्वि)चतुर्भागेन कारयेत् ॥ १८० ॥
एकद्विवासयोर्मध्ये द्विचतुर्भागाङ्गुलं भवेत् ।
एतत्पार्श्वे द्वयोश्चै(यं चै)कं चा(च)तुर्भागेन द्वारक्रम् ॥ १८१ ॥
दीर्घे(दैर्घ्यं) च मध्य सूत्रं तु(तस्य) वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ।
अथवा तस्य मध्ये तु कुड्यावा(व्या)से विभाजिते ॥ १८२ ॥
कुक्षाभ(ह) द्वारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
एवं तु भूषनाख्ये स्यात् शू(च्छू)द्राणां पचनालयम् ॥ १८३ ॥
तद् द्विभागेन विस्तारे तस्माद् द्वि(द्वयं)शाधिकायतम् ।
पञ्चांशेन द्विभागेन पूर्ववद् द्वारसंयुक्तम् ॥ १८४ ॥
वासमेतद्(क)द्वयोर्मध्ये त्रित्रिभागाङ्गुलं भवेत् ।
एकांशेन त्रिभागेन पार्श्वे द्वारं प्रयोजयेत् ॥ १८५ ॥
तद्बाह्ये परितोऽलिन्द्रमेकभागेन कारयेत् ।
दीर्घे(दैर्घ्यं) मध्यमभागे तु द्वारं संकल्पयेत्सुधीः ॥ १८६ ॥
एकद्वित्रिभागेन निर्गमं भद्रविस्तृतम् ।
एवं तु मण्डपं हर्म्यं देवभूसुरभूपतेः ॥ १८७ ॥
पचनार्थमिति प्रोक्तं नानावल्लङ्कारैरपि ।
तस्माद् द्व्यधिकायामं विस्तारे पूर्ववद् भवेत् ॥ १८८ ॥
तन्मध्ये चाङ्गुशां(शमं)शेन परितो द्वि(द्व्यं)शेन मण्डपम् ।
तस्वान्तं चैकभागेन परितस्तु खलूरिका ॥ १८९ ॥
तद्दीर्घ(दैर्घ्यं) मध्यसूत्रानु(तस्य) वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यान्मण्डपं इत्थमीरितम् ॥ १९० ॥
सर्वेषामपि वर्णानां बालालोकनयोग्यकम् ।
षड्भागविस्तृतं चैव सप्तभागायतं तथा ॥ १९१ ॥
तद्भागेन द्वित्रिभागेन मध्यरङ्गं प्रकल्पयेत् ।
मध्यस्तम्भानपरित्यज्य परितः द्व्यंशेन मण्डपम् ॥ १९२ ॥
तद्वाह्ये चामृतांशेन भूपुतालिन्दसंयुक्तम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् ॥ १९३ ॥
v3.c24.s35.15
चतुर्दिग्भद्रसंयुक्तमेकद्वित्रिकभागिकम् ।
देवानां च विलासार्थं शृङ्गारारूयं तु मण्डपम् ॥ १६४ ॥
आयामं चाष्टभागेन विस्तारं पूर्ववद् भवेत् ।
तद्भागे द्विचतुर्भागं तन्मध्ये चाङ्गणं भवेत् ॥ १६५ ॥
तद्वहिश्चावृतांशेन कुर्यात्तत्तदलिन्द्र(न्द)कम् ।
तद्वहिश्चावृतांशेन मण्डपं द्वि(द्व्यं)शमेव वा ॥ १६६ ॥
चतुर्वासं चतुष्कर्णे द्विद्विभागेन योजयेत् ।
तद्वहिश्चैकभागेन परितो वारमिष्यते ॥ १६७॥
तद्दीर्घे(दैर्घ्य) मध्यसूत्रं तु(तस्य) वामे द्वारं तु पूर्ववत् ।
वंशमूलाग्रयोः सर्वे(र्वं) कर्करीकृतनेत्रकम् ॥ १६८ ॥
द्व्यंशैकं तत्र विस्तारं निर्गमं भद्रसंयुक्तम् ।
सर्वेषामपि वर्णानां सू(सु)तं सर्वदेशिकम् ॥ १६६ ॥
चतुर्भागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् ।
ललाटे द्व्यंशविस्तारं रसभागं तदायतम् ॥ २०० ॥
पुरतः पृष्ठवामे(भागे) तु ए(चै) कभागेनालिन्द्र(नालिन्द)कम् ।
वंशमूले तु वासं स्यात्कुर्यात्तु द्वित्रिभागः ॥ २०१ ॥
शेषं प्रागुक्तवत्सर्वं युक्त्वा तत्रैव योजयेत् ।
तदेवाग्रे चतुर्भागं चोक्तबन्मण्डपं तु वा ॥ २०२ ॥
केचित्षडष्टभागेन विस्तारायाम(मं) कल्पयेत् ।
ललाटे द्वि(द्व्यं)शषड्भागं विस्तारायाम (मं) मण्डपम् ॥ २०३ ॥
एकांशे तत्पुरेऽलिन्द्रं(न्दं) द्वित्रिभागाङ्गणं भवेत् ।
तत्पुरे पार्श्वयोः शेषं महावा (द्वा) रं तु कल्पयेत् ॥ २०४ ॥
ललाटे द्वि(द्व्यं)शविस्तारमा (रा)यामं मण्डपं भवेत् ।
एवं तु प्रागतं प्रोक्तं सर्वकर्मसुखावहम् ॥ २०५ ॥
सप्तांशं तु(क्रम) विस्तारं नवभागं तदायतम् ।
त्रिभागं(गेन) पञ्चभागेन चाङ्गणं विस्तृतायतम् ॥ २०६ ॥
तद्वहिश्च द्विभागेन परितो मण्डपं भवेत् ।
अथवा तत्रिभागेन ललाटे मण्डपं भवेत् ॥ २०७ ॥
v3.c24.s35.16
तत्पुरे च द्विभागेन युक्त्या मध्ये तु चाङ्गणम् ।
तत्पुरे च द्विपार्श्वे च ए(तु चै)कभागेनलिन्र(नालिन्द)कम् ॥ २०८ ॥
तद्वहिश्श्वावृतांशेन मण्डपानां तु अ(त्व)लिन्दकम् ।
मध्ये च(द्वा)रं तु संकल्य विस्तार चाथ दैवतम् ॥ २०६ ॥
तद्विद्विभागेन विस्तारं निर्गमं भद्रसंयुक्तम् ।
एकं वाथ द्वयं वापि द्वारं च त्रयमेव च ॥ २१०॥
तद्बहिश्श्रावृतांशेन कुर्यादावृतालिन्दकम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं कर्णाहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २११ ॥
द्रोणाख्यं मण्डपं प्रोक्तं देवारामं प्रकल्पयेत् ।
अथवा भूपतीनां च आ(तु चा)त्मार्थं यजनार्थकम् ॥ २१२ ॥
विप्राणां शुभकर्मार्थं सन्यास्याम्यकमण्डपम् ।
अथवा तपस्विनीनां च मठं वा नटफाद्दक(हित)म् ॥ २१३ ॥
एकभागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववत्क्रमात् ।
षट्त्रिभागाङ्गणं मध्ये परिवद्धि(तो द्वे) शेन मण्डपम् ॥ २१४॥
ललाटे मण्डपे पूर्वे चैकभागेनलिन्र(नालिन्द)कम् ।
एवं तु भूपहर्म्ये तु मल्लयोग्यं तु कारयेत् ॥ २१५ ॥
तस्मा[द्] अंशाधिकायामं विस्तारं सप्तभागिकम् ।
पञ्चांशं चैकपङ्क्त्यंशं तन्मध्ये चाङ्गणं भवेत् ॥ २१६ ॥
तद्वाह्ये परितः कुर्यादेकभागेन वेदिकाम् ।
एतद् द्रोणं च भूपानामायुधाभ्यासमण्डपम् ॥ २१७ ॥
पञ्चदशांशकं दीर्घं (दैर्घ्यं) नेत्रत्रिभागमण्डपम् ।
तत्पुरेऽलिन्द्र (न्द) मेकांशं नवांशेन युताङ्गणम् ॥ २१८ ॥
तत्पार्श्वे पुरतश्चैव युगांशेन खलूरिकाः ।
द्रोणाख्यमण्डपं चैव मेषयुद्धार्थयाग्यकम् ॥ २१६ ॥
अष्टादशांशविस्तारमायामं [च] तत्र कल्पयेत् ।
तन्मध्ये द्विद्विभागेन कल्पयेद् विवृताङ्गणम् ॥ २२० ॥
तद्बहिश्श्वावृतांशेन कुर्यान्नैका खलूरिका ।
तद्बहिश्श्च द्वयंशन मण्डपं परितस्तथा ॥ २२१ ॥
v3.c24.s35.17
कर्णे च द्विद्विभागेन कुर्याद् वासं चतुष्टयम् ।
तद्बहिश्चावृतांशेन संयुक्तं भद्रालिन्दकम् ॥ २२२ ॥
मध्यसूत्रात(तस्य) तु वामे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः ।
तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्याच्चैवं(कं) खलूदिकम् ॥ २२३ ॥
चतुष्कर्णेऽष्टनेत्रे स्याद् भद्रयुक्तं कर्करीकृतम् ।
अथवा वेदभागेन मध्यकोष्ठं समाश्रकम् ॥ २२४ ॥
तद्बहिश्चावृतांशेन जलपादं च निष्क्रमम् ।
तद्वहिः परितो भागे कुर्याच्चैव(का) खल्लूरिकाः(का) ॥ २२५ ॥
तन्मध्ये मण्डपं कुर्यात्कर्णे श्लिष्टक्लभित्तिकम् ।
मध्यस्तम्भं त्यजेत् श(च्छ) स्तं दिक्षु स्तम्भं त्यजेत्तुवा ॥ २२६ ॥
ऊर्ध्वकूटं(टं)समायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तद्वहिः परितो देशे यथेष्टांशप्रपाङ्गकम् ॥ २२७ ॥
नृपाणां भोजनार्थं स्यात्खर्वटाख्यं तु मण्डपम् ।
तदेव भागैकवेदांशं मध्यरङ्गं तमिष्यते ॥ २२८ ॥
तद्बाह्ये त[द्वि] द्विभागेन मण्डपावृतमिष्यते ।
तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्यात्तद्भद्रमालिन्दकम् ॥ २२६ ॥
तच्चतुर्दिक्षु मध्यं च स्तम्भं सर्वोपरि त्यजेत् ।
द्विभागैकं नेत्रविस्ता निर्गमं भद्रसंयुतम् ॥ २३० ॥
मध्यभद्रं तु(दस्य) विस्तारं निर्गमं च(मस्य) द्विभागिकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णे च कर्करीकृतम् ॥ २३१ ॥
ऊर्ध्वकूटं समायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
तन्मुखे तत्समांशेन विस्तारायामं कारयेत् ॥ २३२ ॥
चतुःषड्भागविस्तारायामं मण्डपाङ्गणम् (णं स्यात्) ।
पृष्ठश्च पार्श्वयोश्चैव द्वांशेन मुखमण्डपम् ॥ २३३ ॥
द्वारं तन्मुखभद्रं स्यात्कर्णेषु कर्करीकृतम् ।
मण्डपं चाङ्गणं ज्ञात्वा विधाने विविधाननम् ॥ २३४ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं वातायनसमायुतम् ।
एवं तु खर्वटं प्रोक्तमभिषेकार्थमण्डपम् ॥ २३५ ॥
v3.c24.s35.18
नवभागं तु विस्तारं तत्समांशमुखाायतम् ।
मध्यरङ्गं त्रिभागं स्यादंशेनावृत(ता)लिन्द्र(न्द)कम् ॥ २३६ ॥
v3.c24.s35.19
तद्वहिश्च द्विभागेन मण्डपावृतमेव च ।
तस्मात्त्रिभागषड्भागं विस्तारायामरणकम् ॥ २३७ ॥
कुर्वीतु शिल्प(ल्पि)विद्वद्भिरुद्भवमण्डप(पं) मध्यमे ।
तत्पुरे पार्श्वयोश्चैव ए(वै)कभागेन(ना) लिन्द्र(न्द)कम् ॥ २३८ ॥
v3.c24.s35.20
तद्वहिस्तद्वशात्कुर्यान्मण्डपं तद्द्वयांशकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात् श्री(रुद्धी) रूपाख्यं च मण्डपम् ॥ २३९ ॥
एवं देवालये कुर्याद् भूपा[भिषे]कयोग्यकम् ।
दशभागविशालं स्याद्विशत्यंशं तदायतम् ॥ २४० ॥
v3.c24.s35.21
मध्यरङ्गं युगांशं स्यान्मध्यस्तम्भान् परित्यजेत् ।
तद्वहिश्चावृतांशेन(ना) लिन्द्रं (न्दं) द्वयंशेन मण्डपम् ॥ २४१ ॥
तद्वहिश्चावृतांशेन चोर्ध्वं तु जलस्थलम् ।
तस्मात्तु सन्मुखे रङ्गं द्वयंशं षड्भागमेव च ॥ २४२ ॥
v3.c24.s35.22
तन्मुखे पार्श्वयोश्चैव मण्डपाकारं योजयेत् ।
मङ्गलाख्यमिति प्रोक्तं शेषं तु पुरतो(त व)त्कवत् ॥ २४३ ॥
एवं तु नृपहर्म्ये तु तुलाभारादि योग्यकम् ।
भूपानां च यथास्थानं (न) मण्डपं वक्ष्यते क्रमात् ॥ २४४ ॥
v3.c24.s35.23
एकादशविभागेन मूलविस्तारदीर्घ(दैर्घ्यं) कम् ।
तत्समांशेन विस्तारमेकद्वित्रिमुखाायतम् ॥ २४५ ॥
विस्तारसमसूत्रं स्यात्कुर्यादास्थानमण्डपम् ।
मूलमण्डपमध्ये तु पञ्चपञ्चाशदङ्ककम् ॥ २४६ ॥
v3.c24.s35.24
तद्वाह्ये द्वित्रिभागेन परितो मण्डपं भवेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णं जाङ्गलभित्तिकम् ॥ २४७ ॥
बाह्ये च द्वित्रिभागेन मुखतालिन्रकम् [के भवेत्] ।
चतुर्दिक्षु [द्वि]त्रिभागेन भद्रद्वारखासंयुतम् ॥ २४८ ॥
v3.c24.s35.25
पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्तिहस्तविभूषितम् ।
सोपपीठमधिष्ठाने स्तम्भादीन्वस्तरन्वितम्(तान्) ॥ २४६ ॥
v3.c24.s35.26
प्रस्तरोर्ध्वे विशेषोऽस्ति चूली(लि)हर्म्यादिमण्डितम् ।
मध्यरङ्गोर्ध्वकूटं स्यात् प(चे)कद्वित्रितलं तु वा ॥ २५० ॥
रत्नप्रासादरङ्गे तु प्रागुक्तवदलङ्कृतम् ।
तन्मुखे च प्रपां कुर्याद् युक्त्यायामं तु कल्पयेत् ॥ २५१ ॥
नाटका(क)विस्तरं पञ्चपञ्चभागेन योजयेत् ।
पार्श्वे चैव त्रिभागेन बहुपादसमन्वितम् ॥ २५२ ॥
सोपपीठाङ्घ्रिसंयुक्तं प्रस्तरं च प्रपाङ्गकम् ।
प्रमुंखे भद्रसोपानं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् ॥ २५३ ॥
शिले वा दारुजे वापि मिश्रद्रव्येण कारयेत् ।
शेषं तु देवतास्थानं मण्डपोक्तवदाचरेत् ॥ २५४ ॥
एवमास्थानयोग्यं स्यात्तत्स्वराचरयोग्यकम् ।
चतुःषड्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] तत्प्रकल्पयेत् ॥ २५५ ॥
द्विचतुर्भागविस्तारमा(रा)यामं [च] मण्डपं भवेत् ।
विस्ताराद् द्विभागेन वंशमूले तु वासकम् ॥ २५६ ॥
तदग्रे द्वित्रिभागेन कुड्यपादसमन्वितम् ।
तद्वहिश्श्रावृतांशेन वारं कान्ताख्यमण्डपम् ॥ २५७ ॥
एवं तु युवराजस्य लीलालोकनमण्डपम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं चोर्ध्वकूटसमन्वितम् ॥ २५८ ॥
षडष्टांशेन विस्तारमा(रा)यामं [च] मण्डपं भवेत् ।
द्वित्रिभागेन वासं स्यात्त्रिचतुर्भागमण्डपम् ॥ २५९ ॥
वंशमूलाग्रयोर्वासे तन्मध्ये मण्डपं भवेत् ।
तत्पुरेऽलिन्द्र (न्द) मेकांशं चेष्टदिग्मातभित्तिकम् ॥ २६० ॥
मुखेऽष्टांशामायामं विस्तारं मुखवा(द्वा)रकम् ।
द्वित्रिभागेन वासं स्यात् क(इ)ग्रे मूले नियोजयेत् ॥ २६१ ॥
अथवा मूलवासैश्च द्वित्रिभागेन योजयेत् ।
द्विचतुर्भागविस्तारायामं मूलमण्डपम्(पं स्यात्) ॥ २६२ ॥
तत्पुरे पृष्ठदेशे तु चैकैकांशेनालिन्द्र (न्द)कम् ।
परितः कुड्यसंयुक्तं तद्वहिर्द्वारमेव च ॥ २६३ ॥
v3.c24.s35.27
तस्मादेव द्विभागेन निर्गमं भद्रविस्तृतम् ।
मण्डपे वंशमूलाग्रे त्रिभागं भद्रविशालकम् ॥ २६४ ॥
निर्गमं च द्विभागं स्याद् भद्राष्टतवारकम् ।
मण्डपे चोर्ध्वकूटं स्यात् शा(च्छा)लाकारं तु योजयेत् ॥ २६५ ॥
भ्रष्टवक्त्रसमायुक्तं कर्णेषु कर्करीकृतम् ।
मध्यसूत्रं तु(त्रस्य) वामे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः ॥ २६६ ॥
श्रीविशालमिति प्रोक्तं महिष्यावासमण्डपम् ।
चतुःषड्भागविस्तारं आ(रा)याम [च] मण्डपं भवेत् ॥ २६७ ॥
द्विद्विभागेन संयुक्तं तन्मध्ये चाङ्गनं भवेत् ।
द्विचतुर्भागविस्तारं वासमायाममीरितम् ॥ २६८ ॥
तत्पुरे पृष्ठभागान्तं चैकद्वारेण कारयेत् ।
तद्बहिर्द्वारमेकेन परितः कूटाकृतिस्तथा ॥ २६९ ॥
वंशमूलाग्रयोर्वासं त[द्वा] द्वारं वासमध्यमे ।
मण्डपे सूत्रमध्ये तु (मध्यसूत्रस्य) वामे द्वारं तथाथवे ॥ २७० ॥
एवं सोमार्कनामस्य (स्यात्) वैश्यानां च (ब्राह्मणानां) पचनालयम् ।
तदेव (तच्च) विस्तारदीर्घे (दैर्घ्ये)षु द्विद्विभागेन वर्धनात् ॥ २७१ ॥
अन्यत् क्षत्रियसर्वेषां युगभागेन मण्डपम् ।
विस्तारं द्विगुणान्तं स्याद् द्विद्विभागेन वर्धनात् ॥ २७२ ॥
यथा तद्विनियोगार्थं मण्डपं वैश्यशूद्रयोः ।
तत्तद्विस्तारशालार्वमष्टदिग्भागभित्तिकम् ॥ २७३ ॥
देवानां भूसुराणां च मण्डपं जातिरूपकम् ।
भूपानां मण्डपे(पं) सर्वे(वं) छन्दरूपमितीरितम् ॥ २७४ ॥
वैश्यानां तु सर्वेषां विकल्पं चेति कथ्यते ।
शूद्राणां मण्डपं सर्वमाभासमिति कीर्तितम् ॥ २७५ ॥
केचिद् भद्रविशेषेण जातिरुक्ता पुरातनैः ।
द्विवक्त्रं दण्डकं प्रोक्तं त्रिवक्त्रं स्वस्तिकं तथा ॥ २७६ ॥
त्रिवक्त्रं लाङ्गलाकारं नन्द्यावर्तं चतुर्मुखम् ।
षण्मुखं मौलिकं प्रोक्तं मण्डपं चाष्टवक्त्रयुक् ॥ २७७ ॥
v3.c24.s35.28
एवं तु सर्वतोभद्रं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
वक्ष्यते विधिना सम्यक् सर्वग्रामार्थमण्डपम् ॥ २७८ ॥ 556
v3.c24.s35.29
समाश्रं वायतयामं युग्मं वायुग्मभित्तिकम् ।
लुपां वा प्रस्तराङ्गं वा वपु(ल्पा)च्छादनमेव च ॥ २७६ ॥
लुपायुक्तं तु सर्वाङ्गं सभा चेति प्रकीर्तितम्(ता) ।
परितः प्रस्तरं मध्यं चोर्ध्वं कूटं तु मण्डपम् ॥ २८० ॥ 560
प्रस्तराङ्गं तु सर्वाङ्गं मण्डपं चेति कथ्यते ।
मण्डपं वा सभां वापि ग्रामयोग्यं यथादिशि ॥ २८१ ॥
नगरे च यथाकारं द्विगुणाभ्यर्धमायतम् ।
पादूने द्विगुणं वापि द्विगुणं पत्तने न्यसेत् ॥ २८२ ॥ 564
विस्तारद्विगुणायामं शुद्धखर्वटयोग्यकम् ।
अधिष्ठानाद्यलङ्कारं सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ २८३ ॥
यात्रामार्गेषु सर्वेषां कारयेन्मण्डपं सुधीः ।
प्रपाङ्गं मण्डपं वापि यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ॥ २८४ ॥ 568
ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रचतुर्वर्णो यदुक्तं तु तद्
देवानां भवति त्वनन्तरान्तरं शूद्रैर्विशा(शैः) क्षत्रियैः ।
तद्विप्रैर्भवति त्वनन्तरान्तरं क्षत्रैर्विशा(शैः) शूद्रकम्(कैः)
राजानो(नः)भवति त्वनन्तरान्तरं शूद्रैर्विशा(शा) वश्यकैः(क्षत्रियैः) ॥२८५॥ 572
शूद्रैर्युक्तं मण्डपं शूद्रकाणाम्
अन्येषां तज्जातियोग्यं तु कुर्यात् ।
चोक्त(चेत्त)द्विप्रजात्यादि चोक्तम्
कर्ता भर्ता सर्वथा नाशमीयात् ॥ २८६ ॥ 576
v3.c24.s35.30
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे मण्डपविधानं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit