Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 1

Nyāyamañjarī 1

Language
Sanskrit

Contents

prathamamāhnikam—pramāṇasāmānyaparīkṣaṇam

1.1.1

namaḥ śāśvatikānandajñānaiśvaryamayātmane .
saṅkalpasaphalabrahmastambārambhāya śambhave .. 1 ..

1.1.2

viśvaṃ sṛjan karuṇayā paripālayan yaḥ
viśvakriyāsu yamayatyakhilāntarātmā .
vidyāsvayaṃvarapatirvidadhātu so'yaṃ
viśvasya maṅgalamameyamahāvibhūtiḥ ..

1.1.3

anugṛhṇantu sadbhāvapavitritajagattrayāḥ .
āghrāya mañjulaṃ nyāyamañjaryāḥ saurabhaṃ budhāḥ ..

1.1.4.1

iha khalvananyasādhāraṇaśemuṣīvibhavasamākṛṣṭasakalasudhījanahṛdayaḥ śrīmān jayantabhaṭṭaḥ prārīpsitaprabandhasya nirvighnaparisamāptipracayagamanādyarthaṃ sveṣṭadevatānamaskārarūpaṃ maṅgalamāracayati—nama ityādi . nātra vikārārthe mayaṭ, brahmaṇo nirvikāratvāt; kintu prācuryārthe . nanu tarhi brahmaṇyajñānādayo'pi prasajyeran . sukhapracurajīvanatātparyeṇa prayukte hi sukhamayaṃ jīvanam ityādau namāmi yāminīnāthalekhā'laṅkṛtakuntalām . bhavānīṃ bhavasantāpanirvāpaṇasudhānadīm .. 2 .. surāsuraśiroratnamarīcikhacitāṅghraye . vighnāndhakārasūryāya gaṇādhipataye namaḥ .. 3 .. jayanti purajiddattasādhuvādapavitritāḥ . nidānaṃ nyāyaratnānāṃ akṣapādamunergiraḥ .. 4 .. granthāvataraṇam akṣapādamatāmbhodhiparimarṣarasotsukām . vigāhantāmimāṃ santaḥ prasarantīṃ sarasvatīm .. 5 .. nānāguṇarasāsvādakhinnā'pi viduṣāṃ matiḥ . ālokamātrakeṇemamanugṛhṇātu naḥ śramam .. 6 .. duḥkhāpekṣayaiva prācuryasya sukhe bodhanāt—ucyate—prācuryaṃ hi dvividhaṃ—svasamānādhikaraṇavijātīyālpatvasāpekṣaṃ, svavyadhikaraṇasajātīyālpatvasāpekṣaṃ ceti . ādyaṃ sukhamayaṃ jīvanamityādau . tattu na prakṛte . dvitīyaṃ ca sūryaprakāśaprācuryatātparyake pracuraprakāśaḥ savitā ityādau . na hi tatra sūryagatāprakāśāṃśāpekṣayā sūryagataprakāśāṃśaprācuryaṃ bodhyate; sūrye aprakāśāṃśasyāsambhavāt . kintu sūryavyatiriktalaukikasarvatejogataprakāśāpekṣayā sūryaprakāśaprācuryameva . prakṛte'pi jīvagatānandādyapekṣayā brahmānandasya prācuryameva mayaḍā bodhyata iti na doṣaḥ . nanu bhoḥ !

1.1.4.2

siddhānte, brahmaṇyānandasyāpyanaṅgīkārāt kathamidam ? atyalpametat—kiṃ ānando brahma ityādiśrutireva saiddhāntikairna śrutā ? śrutāpi na pramāṇaṃ vā ? yukta eva tathā vyapadeśaḥ . nirvāhastu svāvasare bhaviṣyati .. 1 .. yāminīnāthetyādi . īśvarasyārdhanārītvāt, pārvatyāḥ bhavānītvādvā tathā varṇanam . candrakalāyāḥ vāmabhāga eva sattvena ardhanārīmūrtau pārvatyā vāmārdhagatatvena vā tathoktiḥ .. 2 .. jayantītyādi . etacchalokārthaḥ granthakāreṇaiva granthānte nyāyodgāragabhīranirmalagirā gaurīpatistoṣito vāde yena ityādiślokena kiñcidiva vivṛtaḥ . tathoktaṃ śaivapurāṇe umāsaṃhitāyāṃ dvitīyādhyāye— gautamamadhikṛtya—tutoṣa, bhagavānāha, granthakartā bhaviṣyasi . vatsākṣayyā nyāyauṣadhivanebhyo'yamāhṛtaḥ paramo rasaḥ . idamānvīkṣakīkṣīrāt navanītamivoddhṛtam .. 7 .. kuto vā nūtanaṃ vastu vayamutprekṣituṃ kṣamāḥ . vacovinyāsavaicitryamātramatra vicāryatām .. 8 .. taireva kusumaiḥ pūrvamasakṛtkṛtaśekharāḥ . apūrvaracane dāmni dadhatyeva kutūhalam .. 9 .. yadvā nirguṇamapyarthaṃ abhinandanti sādhavaḥ . praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamaśikṣitāḥ .. 10 .. tadiyaṃ vāṅmayodyānalīlāviharaṇodyataiḥ . vidagdhaiḥ kriyatāṃ karṇe cirāya nyāyamañjarī .. 11 .. akṣapādapraṇīto hi vitato nyāyapādapaḥ . sāndrāmṛtarasasyandaphalasandarbhanirbharaḥ .. 12 .. ca te kīrtiḥ trailokye prabhaviṣyati . akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṅkṛtam . bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā tatastataḥ . ityevaṃ śaṅkarāt prāpa varaṃ munivarassa vai . trailokye vitataścāsīt pūjyaśca yadunandana . iti .. 4 ..

1.1.4.3

nyāyauṣadhītyādi .. pūrvottarārdhe bhinnavākye .. 7 .. pūrvaślokoktameva samarthayati—kuto vetyādi .. 8 .. anapūrvatve'nupādeyatā syādityatrāha—tairevetyādi .. 9 .. yadvetyādi . sādhavaḥ—susaṃskṛtamanaskāḥ nirguṇamapyarthamabhinandanti . aśikṣitāstu— asaṃskṛtamanasaḥ praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamevābhinandantītyarthaḥ . atha vā praṇayiprārthanābhaṅgasaṃvidhānamityatra viṣayatvarūpaṃ karmatvaṃ dvitīyārthaḥ . praṇayināṃ prārthanāyā bhaṅgācaraṇadiṣaye aśikṣitāḥ—anabhijñā iti sādhavo viśeṣyante sābhiprāyam . yatastādṛśāḥ sādhavaḥ ato nirguṇamapyabhinandantyeveti .. 10 .. evaṃ sādhūnabhinandya svaprārthanāṃ kathayati—tadiyamityādinā .. 11 .. ākṣapādīyeṣu katipayasūtreṣveva kutaḥ pakṣapātaḥ ? pratisūtraṃ kuto na vyākhyāti bhavān ? ityāśaṅkāmapanudati—akṣapādetyāditribhiḥ ślokaiḥ . gabhīraṃ nyāyapādapaṃ paṅgurahamāroḍhuṃ kathaṃ prabhaveyam . tadvaibhavaprāgbhāgagatātiśayaṃ draṣṭumapi vayaṃ mṛduparispandāḥ tadārohaṇapaṅgavaḥ . na tadvibhūtiprāgbhāramālokayitumapyalam .. 13 .. tadekadeśaleśe tu kṛto'yaṃ vivṛtiśramaḥ . tameva cānugṛhṇantu santaḥ praṇayavatsalāḥ .. 14 .. asaṅkhyairapi nātmīyaiḥ alpairapi parasthitaiḥ . guṇaissantaḥ prahṛṣyanti citrameṣāṃ viceṣṭitam .. 15 .. paramārthamāvanākramasamunmiṣatpulakalāñchitakapolam . svakṛtīḥ prakāśayantaḥ paśyanti satāṃ mukhaṃ dhanyāḥ .. 16 .. śāstrāṇāmavaśyādhyeyatvam iha prekṣāpūrvakāriṇaḥ puruṣārthasaṃpadamabhivāñchantaḥ tatsādhanādhigamopāyamantareṇa tadavāptimamanyamānāḥ tadupāyāvagamanimittameva prathamamanveṣante .

1.1.4.4

dṛṣṭādṛṣṭabhedena ca dvividhaḥ puruṣārthasya panthāḥ . tatra dṛṣṭe viṣaye suciraprarūḍhavṛddhavyavahārasiddhānvayavyatirekādhigatasādhanabhāve bhojanādāvanapekṣitaśāstrasyaiva bhavati pravṛttiḥ . na hi malinaḥ snāyāt bubhukṣito vā'śrīyāt iti śāstramupayujyate . adṛṣṭe tu svargāpavargamātre naisargikamohāndhatamasaviluptālokasya lokasya śāstrameva prakāśaḥ . tadeva sakalasadupāyadarśane divyaṃ cakṣurasmadādeḥ, na yogināmiva yogasamādhijajñānādyupāyāntaramapīti . tasmādasmadādeḥ śāstramevādhigantavyam .. nālamaham . atastadekadeśa eva mama sarvo'pi pariśramo viśrāmyati iti samuditārthaḥ .. 14 .. paramārthetyādi . paramārthabhāvanākramasamunmiṣatpulakalāñchitakapolaṃ satāṃ mukhaṃ svakṛtīḥ prakāśayanto dhanyāḥ paśyanti . ye tu granthakartāraḥ, svagranthoktatattvārthapariśīlanavikasitaṃ satāṃ nirmatsarāṇāṃ mukhaṃ paśyanti, ta eva dhanyā ityāśayaḥ . nirmatsarā vidvāṃsassudurlabhā iti yāvat .. 16 ..

1.1.5

upayujyata iti . svaviṣayapravartanāyeti śeṣaḥ . snānabhojanādeḥ rāgaprāsatvāditi heturūhyaḥ . yogasamādhijetyādi . yogino hyatīndriyaṃ vidyāsthānāni tacca caturdaśavidhaṃ, yāni vidvāṃsaḥ caturdaśavidyāsthānānyācakṣate .. vedāḥ tatra vedāścatvāraḥ . prathamo'tharvavedaḥ, dvitīya ṛgvedaḥ, tṛtīyo yajurvedaḥ, caturthaḥ sāmavedaḥ . ete catvāro vedāḥ sākṣādeva puruṣārthasādhanopadeśasvabhāvāḥ, agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ ātmā jñātavyaḥ ityādiśruteḥ .. dharmaśāstrāṇi smṛtiśāstramapi manvādyupanibaddhaṃ aṣṭakāśikhākarmaprapāpravartanādipuruṣārthasādhanopadeśyeva dṛśyate . aśrūyamāṇaphalānāmapi karmaṇāṃ phalavattā vidhivṛttaparīkṣāyāṃ vakṣyate—sarvo hi śāstrārthaḥ puruṣārthaparyavasāyī na svarūpaniṣṭha iti .. dharmādharmādikamapi paśyantīti śāstramaryādā . na tathā vayamayoginaḥ śaknuma ityasmadādeḥ śāstrameva cakṣurityarthaḥ ..

1.1.6

vidyāsthānānīti . sākṣāt paraṃparayā vā puruṣārthopakārakāṇi vidyāsthānānītyarthaḥ . vidyāsthānapadārthaḥ granthakṛtā'nupadameva pradarśyate ..

1.1.7

atharvavedasya prāthamyaṃ granthakṛtaiva śabdaparīkṣāyāṃ sthāpayiṣyate . agnihotramityādi tu anumitaśrutivākyam, arthānukaraṇaṃ vā . pūrvottarakāṇḍayoraviśeṣeṇa prāmāṇyajñāpanāya vākyadvayamupāttam ..

1.1.8

smṛtiśāstraṃ—dharmaśāstram . vidhivṛttaparīkṣāyāmiti . pañcamāhnike vidhyarthavicārāvasare aśrūmāṇaphalānāmapi nityakarmaṇāṃ antataḥ pratyavāyādiparihāro vā phalaṃ vartata eveti sādhayiṣyate . ataḥ śāstrārthassarvo'pi na svarūpataḥ puruṣārthaḥ, kintu puruṣārthaparyavasāyyeveti ..

1.1.9

itihāsapurāṇābhyāmapi upākhyānādivarṇanena vaidika evārthaḥ prāyaḥ pratanyate . yathoktam—ma. bhā. ā. 1-265

1.1.10

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet .
vibhetyalpaśrutādvedaḥ māmayaṃ pratariṣyati iti .

1.1.11

tadevaṃ vedapurāṇadharmaśāstrāṇāṃ svata eva puruṣārthasādhanopadeśasvabhāvatvādvidyāsthānatvam ..

1.1.12

aṅgāni vyākaraṇakalpajyotiśiśakṣāchandoniruktāni vedārthopayogipadādivyutpādanadvāreṇa vidyāsthānatvaṃ pratipadyante . teṣāmaṅgasamākhyaiva tadanugāmitāṃ prakaṭyati ..

1.1.13

vicāramantareṇāvyavasthitavedavākyārthānavadhāraṇāt mīmāṃsā vedavākyārthavicārātmikā vedākarasyetikartavyatārūpamanubhavantī vidyāsthānatāṃ pratipadyate . tathā ca bhaṭṭaḥ—

1.1.14

itihāsapurāṇābhyāmiti . upākhyānādivarṇanamukhena vaidikārthapratipādakatvarūpārthasāmānyāt purāṇatarkamīmāṃsā purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca ityādau purāṇapadaṃ itihāsamapi saṃgṛhṇātīti bhāvaḥ . upākhyānavarṇanopayogitayā itaravarṇanādīnāmapi prasaktatvāt prāya ityuktam ..

1.1.15

nanu vyākaraṇādīnāmapi dharmaśāstrādīnāmiva svata eva puruṣārthopadeśitvaṃ kuto na syāditi śaṅkāyāmāha—teṣāmiti ..

1.1.16

avyavasthiteti . udite juhoti anudite juhoti sadeva saumyedamagra āsīt asadvā idamagra āsīt ityādivākyānāmityarthaḥ . dharme pramīyamāṇe tu vedena kara ātmanā . itikartavyatābhāgaṃ mīmāṃsā pūrayiṣyati iti .. ata eva saptamamaṅgamiti na gaṇyate mīmāṃsā; pratyāsannatvena vedaikadeśabhūtatvāt . vicārasahāyo hi śabdaḥ svārthaṃ nirākāṅkṣaṃ prabodhayituṃ kṣamaḥ .. nyāyavistaraḥ nyāyavistarastu mūlastambhabhūtaḥ sarvavidyānāṃ, vedaprāmāṇyarakṣāhetutvāt . vedeṣu hi dustārkikaracitakutarkaviplāvitaprāmāṇyeṣu śithilitāsthāḥ kathamiva bahuvittavyayāyāsādisādhyaṃ vedārthānuṣṭhānamādriyeran sādhavaḥ . kiṃ vā svāmini parimlāne tadanuyāyinā mīmāṃsādividyāsthānaparijanena kṛtyamiti . tasmādaśeṣaduṣṭatārkikopamardadvārakadṛḍhataravedaprāmāṇyapratyayādhāyinyāyopadeśa— kṣamamakṣapādopadiṣṭamidaṃ nyāyavistarākhyaṃ śāstraṃ śāstrapratiṣṭhānanibandhanaṃ iti dhuryaṃ vidyāsthānam .. kiṃ nāma vidyāsthānatvam vidyāsthānatvaṃ nāma caturdaśānāṃ śāstrāṇāṃ—puruṣārthasādhanajñānopāyatvamevocyate . vedanaṃ—vidyā, tacca na ghaṭādivedanaṃ, api tu dharma ityādi . dharmapramitau vedāḥ karaṇam . karaṇasya itikartavyatāprakāraṃ mīmāṃsā bodhayati . udyamananipātanādītikartavyatānamijñasya vāsyādikaraṇaṃ na hi phalāya kalpeta . evaṃ vedārthanirṇāyakatvādeva tasyā vedaikadeśatvamanupadamucyate ..

1.1.17

vedaprāmāṇyaśaithilyena mīmāṃsādīnāṃ kimāgatamityatrāha—kiṃ vā svāminīti . svāmī—aṅgī vedaḥ . śāstrapratiṣṭhānanibandhanaṃ—svetarasarvaśāstrajīvanādhārabhūtam . dhuryaṃ—tatkāryanirvāhāt agrayam ..

1.1.18

na ghaṭādivedanamiti . etat jñānamiti proktaṃ ajñānaṃ yadato'nyathā gī., tat jñānamajñānamato'nyaduktam vi. pu. ityādau puruṣārthasādhana puruṣārthasādhanavedanaṃ; vidyāyāḥ sthānaṃ—āśrayaḥ—upāya ityarthaḥ . tacca puruṣārthasādhanaparijñānopāyatvaṃ kasyacit sākṣāt, kasyacidupāyadvāreṇa . tānīmāni caturdaśa vidyāsthānānītyācakṣate . yathoktam—yā-smṛ. 1-3 purāṇatarkamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ . vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa iti . anyatrāpyuktam— aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyaviṃstaraḥ . purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa iti .. gautamapraṇītanyāyaśāstrameva vidyāsthānagaṇaparigaṇitam pūrvatra tarkaśabdenopāttaṃ uttaratra ca nyāyavistaraśabdenaitadeva śāstramucyate . nyāyaḥ—tarkaḥ—anumānam, so'sminneva śāstre vyutpādyate .. yataḥ—sāṅkhyārhatānāṃ tāvat kṣapaṇakānāṃ kīdṛśamanumānopadeśakauśalaṃ ? kiyadeva tattarkeṇa vedaprāmāṇyaṃ rakṣyata iti nāsāviha gaṇanārhaḥ .. bauddhāstu yadyapi anumānamārgāvagāhananaipuṇoddhurāṃ kandharāmudvahanti; tathā'pi vedaviruddhatvāttattarkasya kathaṃ vedādividyā- jñānasyaiva jñānatvena, tadatiriktasyājñānatvena ca varṇanādityāśayaḥ . loke'pi hi tattadasādhāraṇakāryanirvāhakasyaiva tattadvastutvena nirdeśaḥ . yathā satputraḥ, asatputra ityādāviti bhāvaḥ . dharmasya ceti . dharmasya ca sthānānītyanvayaḥ ..

1.1.19

pūrvatra—purāṇatarketyādiśloke . pūrvatra tarkaśabdenopāttaṃ etadeva śāstram . uttaratra ca nyāyavistaraśabdenocyata ityanvayaḥ ..

1.1.20

nanu tarkāvalambiṣu sāṃkhyārhatabauddhacārvākavaiśeṣikanaiyyāyikeṣu ṣaṭsu ṣaṭtarkīti prasiddheṣu satsu, nyāyaśāstrameva purāṇatarketyādau parigaṇyata ityatra kiṃ vinigamakam ? ityatrāha—yata ityādi . iha—vidyāsthāneṣu ..

1.1.21

naipuṇoddhurāṃ kandharāmityādi . svasyaiva mahātārkikatvāmimānena uddhṛtagrīvā gacchantīti hāsyoktiriyam ..

1.1.22

sthānamadhye pāṭhaḥ . anumānakauśalamapi kīdṛśaṃ śākyānāmiti pade pade darśayiṣyāmaḥ ..

1.1.23

cārvākāstu varākāḥ pratikṣeptavyā eva; kaḥ kṣudratarkasya tadīyasyeha gaṇanāvasaraḥ ?

1.1.24

vaiśeṣikāḥ punarasmadanuyāyina evetyevamasyāṃ janatāsu prasiddhāyāmapi ṣaṭtarkyāṃ idameva tarkanyāyavistaraśabdābhyāṃ śāstramuktam ..

1.1.25

iyamevānvīkṣikī catasṝṇāṃ vidyānāṃ madhye nyāyavidyā gaṇyate—

1.1.26

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśca śāśvatī iti ..

1.1.27

pratyakṣāgamābhyāmīkṣitasya anvīkṣaṇaṃ—anvīkṣā; anumānamityarthaḥ; tadvyutpādakaṃ śāstraṃ ānvīkṣikī ..

1.1.28

nanu catasraścedvidyāḥ tatkathaṃ caturdaśa darśitāḥ—naiṣa virodhaḥ —vārtādaṇḍanītyordṛṣṭaikaprayojanatvena sarvapuruṣārthopadeśividyāvarge gaṇanānarhatvāt, trayyānvīkṣikyośca tatra nirdeśāccaturdaśaiva vidyāḥ ..

1.1.29

yadyapi cārvākāḥ pratyakṣātiriktaṃ pramāṇaṃ nābhyupagacchantīti prasiddhaṃ, tathāpi svapakṣanirdhāraṇāya tairapyaparityājya eva tarkaḥ . amumāśayaṃ sūcayati varāka śabdaḥ . vastutastu suśikṣitacārvākā anumānamapi pramāṇamurarīkurvantīti svāvasare prakāśayiṣyate ..

1.1.30

asmadanuyāyina iti . tathā ca te'pyatra kroḍīkṛtā eveti bhāvaḥ ..

1.1.31

nanu ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśca śāśvatī . vidyāścatasra evaitāḥ ityādivacane ānvīkṣikyā eva gaṇanāt kathaṃ nyāyavistarasya vidyātvamiti śaṅkāyāṃ, tayoḥ padayoḥ paryāyatvaṃ savyutpattipradarśanaṃ darśayati—iyamevetyādinā . anvīkṣikyaminnā iyaṃ nyāyavidyaiva catasṝṇāṃ vidyānāṃ madhye gaṇyate ityanvayaḥ ..

1.1.32

kathamiti . catasra iti khalu vaktavyamityarthaḥ . dṛṣṭaikaprayojanatveneti . lokasya jīvanahetupratipādikā hi vārtā, vārtā tu jīvanam iti mīmāṃsāśāstreṇa nedaṃ śāstraṃ caritārtham nanu vedaprāmāṇyanirṇayaprayojanaścennyāyavistaraḥ kṛtamanena, mīmāṃsāta eva tatsiddheḥ . tatra hyarthavicāravat prāmāṇyavicāro'pi kṛta eva—satyam—satvānuṣaṅgikaḥ . tatra mukhyastvarthavicāra eva . pṛthak prasthānā hīmā vidyāḥ . sā ca vākyārthavidyā, na pramāṇavidyeti . na ca mīmāṃsakāḥ samyak vedaprāmāṇyarakṣaṇakṣamāṃ saraṇimavalokayituṃ kuśalāḥ . kutarkakaṇṭakanikaraniruddhasañcāramārgābhāsaparibhrāntāḥ khalu te iti vakṣyāmaḥ . na hi pramāṇāntarasaṃvādadārḍhyamantareṇa pratyakṣādīnyapi pramāṇabhāvaṃ bhajante, kimuta tadadhīnavṛttireṣa śabdaḥ ? śabdasya hi samayopakṛtasya bodhakatvamātraṃ svādhīnaṃ, arthatathātvetaratvapariniścaye tu puruṣamukhaprekṣitvamasyāparihāryam . kāmandakokteḥ . tadvighnanivāraṇārthā ca daṇḍanītiḥ . evañcānayoḥ dṛṣṭārthatvaṃ spaṣṭam . vidyāsthānāni tu sarvapuruṣārthasādhanopadeśīni iti bhāvaḥ ..

1.1.33

ānuṣaṅgika iti . pratyakṣādipramāṇaireva dharmasvarūpādinirṇayasambhave kiṃ cedārthavicāreṇetiśaṅkāyāṃ tadvyudasanāya pramāṇasvarūpavicāraṃ saṃkṣepataḥ kṛtvā vedaikasamadhigamyo dharmaḥ ityetāvanmātraṃ tatra prādhānyena vivakṣitam, na tvatiriktamapi . evañca jaiminisūtreṣu pramāṇasvarūpādikathanaṃ etacchāstrasiddhārthānuvādamātramiti bhāvaḥ . vākyārthavidyeti . padaśāstraṃ vyākaraṇaṃ, vākyaśāstraṃ mīmāṃsā, pramāṇaśāstraṃ nyāya iti hi prāmāṇikī prasiddhiriti bhāvaḥ . na ca mīmāṃsakā ityādi . kutarkakuśalavedāprāmāṇyavādipuruṣavyāghrabhītāḥ khalu mīmāṃsakamṛgāḥ kiṃkartavyatāmūḍhāḥ svarakṣaṇāya drāviḍaprāṇāyāmādikamāracayantīti aho bata ime śrotriyāḥ ityādinā tatra tatra nirūpayiṣyata iti bhāvaḥ . kimuteti . sarvapramāṇāgraṇītvena prasiddhamapi pratyakṣaṃ śuktirajatādijñāne arthaṃ vyabhicarat svapramāṇye tarkameva sahāyamapekṣate cet vipralambhakādibhūyiṣṭhe jagati sulabhapramādasya śabdasya viṣaye hi sutarāṃ tarkāpekṣā . tacca śabdaprāmāṇyaṃ yakṣānurūpo baliḥ itinyāyena kutarkanirākaraṇakṣamamahātārkikaikasaṃrakṣyaṃ, na kevalasāṃpradāyikeneti vedaprāmāṇyaṃ tarkaśāstrādhīnameveti . samayaḥ—saṅketaḥ, śaktiriti yāvat . arthatathātvetaratve—yathārthatvāyathārthatve ..

1.1.34

tasmādāptoktatvādeva śabdaḥ pramāṇībhavati, nānyathetyetaccāsminneva śāstre vyutpādayiṣya te ..

1.1.35

nanu akṣapādāt pūrvaṃ kuto vedaprāmāṇyaniścaya āsīt ? atyalpamidamucyate—jaimineḥ pūrvaṃ kena vedārtho vyākhyātaḥ ? pāṇineḥ pūrvaṃ kena padāni vyutpāditāni ? piṅgalāt pūrvaṃ kena chandāṃsi racitāni ? ādisargātprabhṛti vedavadimā vidyāḥ pravṛttāḥ . saṃkṣepavistaravivakṣayā tu tāṃstān tatra tatra kartṝnācakṣate ..

1.1.36

nanu vedaprāmāṇyaṃ nirvicārasiddhameva sādhavo manyante—iti kimatra vicārayatnena ? na—saṃśayaviparyāsanirāsārthatvāt . yasya hi vedaprāmāṇye saṃśayānā viparyastā vā matiḥ, taṃ prati śāstrārambhaḥ . na hi viditavedārthaṃ prati mīmāṃsā prastūyate . taduktam—

1.1.37

nānyato vedavidbhyaśca sūtravṛttikriyeṣyate iti ..

1.1.38

nanvityādi . akṣapādaistarkaśāstrapraṇayanātpūrve parīkṣakāḥ vedaprāmāṇyādikaṃ kathamarakṣan ? vinaivākṣapādaśāstraṃ taiḥ vedaprāmāṇyasaṃrakṣaṇe saiva rītiridānīmapyanusriyatāṃ, kimākṣapādena śāstreṇeti praśnāśayaḥ . evaṃ dhārṣṭyātpṛcchantaṃ prati pratibandimāha—jaiminerityādi . ṛjuṃ samādhānamāha—ādisargādityādi ..

1.1.39

nirvicārasiddhameveti . ye tu sādhavaśśataśaścālane'pi śraddhādārkṣyāt vedaprāmāṇye na saṃśerate, tān prati tatprāmāṇyasādhanaprayāso vyartha eva . ye ca mūrkhāśśataśo bodhane'pi nāstikyāt vedaprāmāṇye na śraddadhate, tān pratyapi tatprayāso vyartha evetyadhikāriṇo'bhāvādanāraṃbhaṇīyaṃ śāstramityākṣepāśayaḥ . satyaṃ munirasau niścitārthebhyaḥ nopadiśati; kintu viparyastān śikṣayati yuktyā, ajñasandihānābuddharatīti samādhānāśayaḥ ..

1.1.40

taduktamiti . ślokavārtike 1-4-43 bhaṭṭapādairiti śeṣaḥ . vārtikasyāyamarthaḥ . anyataḥ—prakārāntareṇa vedavidbhayaḥ—vedārthamavagatavadbhyaḥ . bhavati ca catuṣprakāraḥ puruṣaḥ; ajñaḥ, sandigdhaḥ, viparyastaḥ, niścitamatiśceti . tatra niścitamatireṣa muniḥ amunā śāstreṇa ajñasya jñānamupajanayati, saṃśayānasya saṃśayamupahanti, viparyasyato viparyāsaṃ vyudasyatīti tān prati yuktaḥ śāstrārambhaḥ .. kutaḥ punarasya muneḥ niścitamatitvaṃ jātam ? ucyate—bhavati tāvadeṣa niścitamatiḥ; sa tu tapaḥprabhāvādvā devatārādhanādvā śāstrāntarābhyāsādvā bhavatu . kimanena ? tatraitat syāt, tata eva śāstrāntarādasmadāderapi tattvādhigamo bhaviṣyatīti kimakṣapādapraṇītena śāstreṇa ?—parihṛtametat— saṅkṣepavistaravivakṣayā śāstrapraṇayanasya sāphalyāt . vicitracetasaśca bhavanti puruṣā ityuktam . yeṣāmita evājñānasaṃśayaviparyayā vinivartante, tān pratyetatpraṇayanaṃ saphalamitīdaṃ praṇītavānācāryaḥ .. tatredamādimaṃ sūtram— pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayava— tarkanirṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsacchalajā— tinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniśreyasādhigamaḥ .. .. 1-1-1 .. sūtrasya tadvṛttervā praṇayanaṃ neṣyate, kintu tadvyatiriktān pratyeveti . bhavati ceti . udyotakārairapyuktaṃ vārtike—puruṣaḥ punaścaturdhā bhidyate—pratipanno'pratipannaḥ sandigdho viparyastaśca iti ..

1.1.41

kimaneneti . kimanena kākadantaparīkṣaṇenetyarthaḥ . nanu nedaṃ kākadantaparīkṣaṇaṃ, api tu yenopāyena sa munirniścitamatirāsīttamevopāyaṃ vayamapyāśrayemahīti kimanenaśāstreṇa iti praśnāśayaṃ sphuṭayati—tatraitatsyāditi . saṅkṣepetyādi . tāvattattvajñānotpādanakṣamaḥ tapaḥprabhāvo devatārādhanaṃ vā na sarveṣāṃ suśakaṃ; tadapekṣayā parakalpitataḍākopajīvananyāyenaitacchāstrādhyayanameva varaṃ, ko hi sumatiḥ siddhamannaṃ parityajya bhikṣāmaṭet—ityapyupalakṣaṇam ..

1.1.42

nanu kimartho'yamādivākyārambhaḥ ?

1.1.43

ko'yaṃ praśnaḥ ? śāstraṃ cedārambhaṇīyaṃ kramavṛttitvādvācaḥ prathamamavaśyaṃ kimapi vākyaṃ prayoktavyam . na hyādivākyamakṛtvā dvitīyādivākyapraṇayanamupapadyata iti granthakaraṇamevāghaṭamānaṃ syāt ..

1.1.44

āha—na khalvevaṃ na jāne ! kintu yadeva śāstre vyutpādyatvena sthitaṃ tadeva vyutpādyatām . kimādau tadabhidheyaprayojanakīrtanena ?

1.1.45

ucyate—

1.1.46

ādivākyaṃ prayoktavyamabhidheyaprayojane .
pratipādayituṃ śrotṛpravāhotsāhasiddhaye .. 17 ..

1.1.47

abhidheyaphalajñānavirahāstamitodyamāḥ .
śrotumalpamapi granthamādriyeran na sūrayaḥ .. 18 ..

1.1.48

ko hi nāma vidvān aviditaviṣaye niṣprayojane ca karmaṇi pravarteta . āha ca bhaṭṭaḥ—ślo. vā. 1-1-12.

1.1.49

sarvasyaiva hi śāstrasya karmaṇo vā'pi kasyacit .
yāvat prayojanaṃ noktaṃ tāvat tat kena gṛhyate iti ..

1.1.50

nanu prayojanaparijñānamādau śrotṝṇāṃ kutastyam ? iti cintyam—kimasmādeva vākyāt ? uta yuktitaḥ ?

1.1.51

praṣṭurāśayamajānanniva pṛcchati—ko'yamiti . praṣṭurāśayaṃ uddhāṭayati— āheti . pramāṇaśāstraṃ khalvidamityuktaṃ, tarhi pratyakṣānumāna... iti sūtreṇaiva prathamato bhāvyaṃ, kuto'tra niḥśreyasādiphalopadeśasya prasaktirityākṣepāśayaḥ . samādhatte—ucyata iti . abhidheyaprayojane pratipādayituṃ ityanvayaḥ . virahāt astamitā udyamā yeṣāṃ te tathā . uktārthe'bhiyuktoktiṃ saṃvādayati— āheti . ślokavārtikāraṃbha iti śeṣaḥ . idaṃ copalakṣaṇam—abhidheyasambandhaprayojanapratipādanārthatvaṃ prathamasūtrasya iti tātparyaṭīkāyā api ..

1.1.52

vākyaṃ tāvadaniścitaprāmāṇyaṃ kathaṃ prayojananiścayāya prabhavati . saṃśayādvā pravṛttau vedārthe'pi tathaiva syāditi śāstramanārabdhavyaṃ syāt ..

1.1.53

yuktitaḥ prayojanāvagamaḥ śāstre sarvasminnadhīte sati sambhavati, netaratheti tadavagamapūrvikāyāṃ pravṛttau itaretarāśrayaḥ—śāstrādhigamāt prayojanaparijñānaṃ, prayojanaparijñānācca śāstraśravaṇe pravṛttiḥ—

1.1.54

ucyate—ādivākyādeva śrotuḥ śāstraprayojanaparijñānaṃ; arthasaṃśayācca śravaṇe pravṛttiḥ .

1.1.55

vede hyasiddhaprāmāṇye mahākleśeṣu karmasu .
nānarthaśaṅkayā yuktaṃ anuṣṭhānapravartanam .. 19 ..

1.1.56

aniścitaprāmāṇyamiti . na hi pramāṇāntarasaṃvādadārḍhyamantareṇa pratyakṣādīnyapi pramāṇabhāvaṃ bhajante, kimuta tadadhīnavṛttireṣa śabdaḥ iti khalūktam . ato ādivākyaśravaṇamātrāt na prayojananirṇayo bhavedityarthaḥ . vedārthe'pi tathaiva syāditi . vedaprāmāṇyaniścaya etacchāstrādhīna iti pūrvamuktam . etacchāstre prāmāṇyasaṃśaye'pi yadi kaścidadhīyītemaṃ śāstraṃ, tarhi vede prāmāṇyaniścayābhāvepi tadarthānuṣṭhānāyaiva yatatām, madhye kimanena saṃśayagrahagrastaprāmāṇyena śāstreṇetyāśayaḥ . sarvasminnadhīta iti . na hyādimavākyārthajñānamātrāt yuktīnāṃ avagamaḥ saṃbhavati, kintu śāstrādhyayanānantarameva yuktiparijñānaṃ bhavediti . vede hīti . yadyapi śāstrādhyayanāraṃbhakāle prayojanajñānaṃ nirvicikitsaṃ na jātameva; athāpyāpātataḥ prayojanajñāne jāte pravṛttāḥ puruṣāḥ prāmāṇyaṃ tadvaiparītyaṃ vā svayameva jānanti . vedārthānuṣṭhānasya tu atikleśasādhyatvāt na kevalamatyāyāsasādhye tādṛśe karmaṇi āpātapratītyā buddhimān pravarteta iti tatra prāmāṇyaniścayaḥ prathamamāvaśyakaḥ . sukare tu śāstrādhyayane sāmānyataḥ prayojanaparijñānādapi pravṛttiryuktaiveti samādhānagranthāśayaḥ . vede prāmāṇye asiddhe sati mahākleśamayeṣu karmasu, niṣprayojanatvaśaṅkāyāṃ anuṣṭhāne pravṛttirna yuktetyarthaḥ . mahākleśeṣviti bahuvrīhiḥ ..

1.1.57

bahuvittavyayāyāsaviyogasugame'dhvani .
pravṛttirucitodāraphale laghupariśrame .. 20 ..

1.1.58

śṛṇvanta eva jānanti santaḥ katipayairdinaiḥ .
kimetatsaphalaṃ śāstraṃ uta mandaprayojanam .. 21 ..

1.1.59

sūkṣmekṣikā tu yadyatra kriyate prathamodyame .
asau sakalakartavyavipralopāya kalpate .. 22 ..

1.1.60

ārto hi bhiṣajaṃ pṛṣṭvā taduktamanutiṣṭhate .
tasmin savicikitsastu vyādherādhikyamāpnuyāt .. 23 ..

1.1.61

tenādivākyādvijñāya sābhidheyaṃ prayojanam .
tatsambhāvanayā kāryaḥ tacchāstraśravaṇādaraḥ .. 24 ..

1.1.62

yairapyādivākyamitthaṃ vyākhyāyate kila—'ananvitapadārthakaṃ vākyamanupādeyaṃ—daśadāḍimādivākyavat . anvitapadārthakamapi

1.1.63

bahuvittetyādi . bahuvittavyayāyāsarahitatvātsugame, laghupariśrame, athāpi udāraphale'dhvani śāstrābhyāse pravṛttirucitā . āpātapratītyā pravṛtteranaṅgīkāre bādhakamāha—sūkṣmekṣikā tviti . pravṛttyārambhakāla eva idaṃ saphalameveti sūkṣmavicāraṇāpūrvakanirṇayaḥ yadi sarvatrāpekṣyeta tadā jagati kiñcidapi kāryaṃ na nirvarteta . vipralopaḥ—vināśaḥ . imamevārthaṃ dṛṣṭāntena viśadayati—ārto hīti . bhiṣajā auṣadhe upadiṣṭe prathamameva vyādhirniśśeṣaṃ vinaśyatyeveti na sarve pravartante . api tu idamapi bhuñjāma ityeva . roganivṛttau ca prāmāṇyaniścaya ityanubhavaḥ . vaidya eva saṃśayīta cet vyādhireva vardheta . evaṃ loko nirvyāpāraḥ prasajyeta . ataḥ phalasaṃbhāvanayā'pi pravṛttiraṅgīkāryaiveti ..

1.1.64

prakārāntareṇa ādimavākyaṃ vyākurvatāṃ matamupanyasya samādhatte— yairapīti . vyāpakānupalabdhyeti . yadupādeyaṃ tat saprayojanamiti niṣprayojanamanupādeyameva—sadasadvāyasadaśanavimarśavākyamiva . tadiha upādeyatāvyāpakaprayojanādyanupalambhādanādaraṇīyamiti vyāpakānupalabdhyā pratyavatiṣṭhamānaḥ paraḥ prayojanādyabhidhāyinā ādivākyena nivṛttāśaṅkaḥ kriyata iti—tairapi prayojanapratipādanamevādivākyasyārtha ityuktaṃ bhavati . tatpratipādanenaiva vyāpakānupalabdhiparihārādāśaṅkā nivāritā bhavatīti .. arthasaṃśāyakatayā pravartakatvamādivākyasyeti pakṣāntaram yadapi pravṛttihetorarthasaṃśayasya, tarkāparanāmna aucityasya vā samutpādanamādivākyena kriyata iti kecidācakṣate—tadapi prayojanābhidhānadvārakameva . prayojanaviṣayo hi saṃśayo vā saṃbhāvanāpratyayo vā pravṛttyaṅgabhūtastenotpādanīya iti tadutpattau prayojanābhidhānamevādivākyasya vyāpāraḥ . saṃśayastu vastuvṛttopanata eva, puruṣavacasāṃ dvaividhyadarśanāt . śaucasamācārasādhutādinā tu tasmin sambhāvanāpratyayo'pi lokasya bhavatīti . tasmāt prayojanapratipādanārthamevādivākyamiti sūktam .. vyāptau vyāpakasya prayojanasyābhāve vyāpyasyopādeyatvasyāpi nivṛttirāvaśyakī, vyāpakābhāve vyāpyābhāvāditi ..

1.1.65

sandigdha evārthe vicārāvatārāt, etacchāstrapratipādyārthaḥ pūrvameva nirṇītaścetpravṛttirna bhavet . ādyavākyena arthe pradarśite tena tadarthe sandihānāḥ tannirṇayāya, śāstre pravartante iti arthasaṃśaya evādivākyakṛtyamiti manyatāṃ matamāha—yadapīti . ādivākyaśravaṇasamanantaraṃ na saṃśayanaiyyatyam, tasya koṭidvayopasthityadhīnatvādityataḥ—tarketyādi . tathā ca saṃśayābhāve'pi saṃbhāvanāpratyayo bhavitumarhatīti bhāvaḥ . vastuvṛttopanata iti . na tu ādivākyādhīna iti yāvat . samācāraḥ—sadācāraḥ . apiśabdastasya saṃbhāvanādyotakaḥ ..

1.1.66

yacca śrotṛpravṛttyaṅgaṃ tadvaktuṃ yuktamāditaḥ .
na ca prayojanajñānādanyadasti pravartakam .. 25 ..

1.1.67

abhidheyakathanamapi tatsādhyaprayojanopapādanāya śrotṛbuddhisamādhānāya ca kartavyameva ..

1.1.68

arthākṣiptastu sambandhaḥ phalaśāstrābhidheyagaḥ .
tannirdeśena siddhatvāt na svakaṇṭhena kathyate .. 26 ..

1.1.69

abhidheyasya śāstrasya ca vācyavācakabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, śāstrārthasya niḥśreyasasya ca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ tadāśrayanirdeśādeva siddhaḥ ..

1.1.70

abhidheyāstu pramāṇādayo nigrahasthānaparyantāḥ ṣoḍaśa padārthāḥ prathamasūtre nirdiṣṭāḥ; teṣāṃ svarūpamupariṣṭādvakṣyate ..

1.1.71

arthaparicchittisādhanāni pratyakṣādīni pramāṇāni .

1.1.72

ādimavākyaprayojanavicāramupasaṃharati—yacceti . śrotṛpravṛttyaṅgaṃ yat tadevādito vaktuṃ yuktaṃ, na ca prayojanajñānāpekṣayā'tiriktaṃ kiñcit śrotṛpravartakaṃ vartate; ataḥ prayojanakathanaparameva pradhānata ādimavākyamiti nirṇaya iti . nanvevamastu, athāpi abhidheyaprayojane pratipādayitumādivākyam iti kathamityatrāha—abhidheyakathanamapīti . tatsādhyaṃ—abhidheyasādhyaṃ yat prayojanaṃ tadupapādanāya . nanvevaṃ sambandho'pi prathamaṃ vaktavya evetyatrāha— arthākṣiptastviti . svakaṇṭhena—spaṣṭoktyā . tadāśrayeti . tādṛśaviṣayetyarthaḥ ..

1.1.73

vakṣyata iti . parīkṣyata ityarthaḥ . tena pramāṇādisvarūpapratipādanaparāṇāṃ uttaravākyānāṃ na virodhaḥ . atha vā—upariṣṭāt ityanenottaravākyasandarbha eva vivakṣitaḥ . tathā ca pramāṇādīnāṃ svarūpamātramidānīṃ kathyate, tatparīkṣaṇaṃ ca paścāditi bhāvaḥ . arthasvarūpaniṣkarṣaḥ—arthaparicchittiḥ . tatparicchedyamātmādi prameyam . nānārthāvamarśaḥ saṃśayaḥ . hitāhitaprāptiparihārau, tatsādhanaṃ ca prayojanam . hetoḥ pratibandhāvadhāraṇaṃ dṛṣṭāntaḥ . pramāṇato'bhyupagabhyamānaḥ sāmānyaviśeṣavānarthaḥ siddhāntaḥ . parārthānumānavākyaikadeśabhūtāḥ pratijñādayo'vayavāḥ . sandigdhe'rthe'nyatarapakṣānukūlakāraṇadarśanāt tasmin sambhāvanāpratyayastarkaḥ . sādhanopalambhajanmā tattvāvabodho nirṇayaḥ . vītarāgakathā vastunirṇayaphalā vādaḥ . vijigīṣukathā tu puruṣaśaktiparīkṣaṇaphalā jalpaḥ . tadviśeṣo vitaṇḍā . ahetavo hetuvadābhāsamānāḥ hetvābhāsāḥ . arthavikalpairvacanavighātaḥ chalam . hetupratibimbanaprāyaṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ . satyavastvapratibhāsaḥ viparītapratibhāsaśca nigrahasthānam .. tatparicchedyaṃ—pramāṇaiḥ paricchedyaṃ—nirṇeyam . pratibandhaḥ—vyāptiḥ . yasminnadhikaraṇe hetorvyāptirniścīyate sa dṛṣṭānta ityarthaḥ . sāmānyaviśeṣavāniti . sāmānyaviśeṣavadarthābhyanujñā siddhāntaḥ iti vārtikamanusṛtyedamuktam . pratyekamapyavayavavyavahārasatvāt—ekadeśabhūtā ityuktam . tarkaphalabhūto nirṇayaḥ . vitarāgakathā iti lakṣaṇat . vastunirṇayaphala iti prayojanavākyam . na hi jalpe vastunirṇayo niyamena sambhavati; prāmāṇiko'pi san akasmādapratyavasthāne jalpe nigṛhyate, ata evoktaṃ puruṣaśaktiparīkṣaṇaphalā iti . vijigīṣukathā iti viśeṣyavācakam . tadviśeṣaḥ—jalpaviśeṣaḥ, vijigīṣukathātvāt puruṣaśaktiparīkṣaṇaphalatvāñca . svapakṣasthāpanāhīnā vitaṇḍeti tu viśeṣaḥ ..

1.1.74

tatra vakṣyamāṇalakṣaṇasūtranirdeśānusāreṇa kānicit ekavacanāntāni, kānicidvahuvacanāntāni padāni vigṛhītavyāni . pramāṇāvayavahetvābhāsānāṃ bahuvacanena vigraho darśayitavyaḥ, śeṣāṇāmekavacanena; lakṣaṇasūtreṣu tathā nirdeśāt . evañcoddeśalakṣaṇayorekaviṣayatā nitarāṃ darśitā bhavati . itaretarayoge dvandvassamāsaḥ . pramāṇādīnāṃ tattvamiti sambandhamātre ṣaṣṭhī . tattvasya jñānaṃ, niḥśreyasasyādhigama iti karmaṇi ṣaṣṭhyau, tattvasya jñāyamānatvena niḥśreyasasya cādhigamyamānatvena karmatvāt ..

1.1.75

nanvevaṃ vyākhyāyamāne tattvapadasya pramāṇādipadasāpekṣatvenāsamarthatvāt asamāsaḥ prāpnoti . sāpekṣamasamarthaṃ bhavatītyāhuḥ . na cedaṃ pradhānaṃ sāpekṣam, yena bhavati vai pradhānasya sāpekṣasyāpi

1.1.76

kāniciditi . pramāṇaprameyetyādisūtre vigrahakāle pramāṇāvayavahetvābhāsapadāni bahuvacanāntāni, itarāṇi tu ekavacanāntāni ca grāhyāni, uttaratra sūtrakṛtā tathā nirdeśāt . sūtre kutastathā nirdeśa iti cet, tattattadavasare spaṣṭībhaviṣyati . evaṃ ca—lakṣaṇasūtrānuguṇavacanagrahaṇena ca . uddeśalakṣaṇayoḥ—uddeśalakṣaṇavākyayoḥ ..

1.1.77

nanu tattvajñānāditi samāso na sambhavati . tattvapadasya pramāṇādipadena sākaṃ sāpekṣatvena samāsāsambhavāt . samarthaḥ padavidhiḥ iti khalu pāṇinīyaṃ sūtram . tatra sāmarthyaṃ nāma nirākāṃkṣārthapratipādanakṣamatvam . tattvajñānāt iti padaṃ ca sākāṃkṣatattvapadaghaṭitattvena na nirākāṃkṣabodhajananakṣamam . ataḥ pramāṇa...nigrahasthānatattvajñānāt iti pramāṇa...nigrahasthānānāṃ tattvānāṃ jñānāt iti vā vaktavyam . na hi rājanyanvayatātparyeṇa ṛddhasya rājamātaṅgāḥ iti prayoktuṃ yuktamiti śaṅkate—nanviti . nanu vṛttighaṭake'pi puruṣe'nvayatātparyeṇa rājapuruṣaḥ śobhana iti prayogāt prakṛte'pi tathā'stviti śaṅkate— na cedamiti . idaṃ tattvapadaṃ sāpekṣamapi pradhānamiti ca na ityarthaḥ . tena prakṛte ko lābha ityatrāha—yeneti . yena—evabhaṅgīkāreṇa sāpekṣasyāpi samāsa iti rājapuruṣaḥ śobhana itivat samasyate; uttarapadārthapradhānatvāt ṣaṣṭhītatpuruṣasya . jñānamevātra pradhānaṃ, tattvamupasarjanam; ataśca ṛddhasya rājñaḥ puruṣa itivadasamāsa eva yuktaḥ .. nanu jñānamapi pramāṇādisāpekṣaṃ bhavatyeva, tadviṣayaṃ hi taditi— na—tattvapadenāsya nirākāṅkṣīkṛtatvāt—, tattvasya jñānamiti . tadi dānīṃ tattvameva sāpekṣaṃ vartate—kasya tattvamiti . tasmāttattvasyopasarjanasya sataḥ sāpekṣatvādasamāsa eva .. atra keṣāñcitsamādhānam, taddūṣaṇaṃ ca ityevamabhiśaṅkamānāḥ kecana—tattvaṃ ca tat jñānaṃ ca iti karmadhārayaṃ vyācacakṣire—tatpunarayuktam—jñānasya svatastattvātattvavibhāgābhāvāt . viṣayakṛto hi jñānānāṃ tathābhāvo'tathābhāvo vā . tadetat tattvaviṣayajñānaṃ bhavati, na svatastattvasvabhāvam .. svamatarītyā samāsasamarthanam kiṃ punaridaṃ tattvaṃ nāma ? sato'sato vā vastunaḥ pramāṇapariniścitasvarūpaṃ śabdapravṛttinimittaṃ tadityucyate . tasya bhāvastattvamiti . tacca jñānena niścīyate . tat paricchindyat jñānaṃ pradhānasya samāso bhavatyeveti . tatpuruṣaścottarapadārthapra . ata uttarapadārthabhūtapuruṣe'nvayatātparyeṇa tathā prayogo yujyate, na tvapradhānabhūtapūrvapadārthānvayatātparyeṇetyarthaḥ . dṛṣṭāntaṃ svayaṃ pradarśya samādhatte—rājapuruṣa iti . puruṣapadārthe śobhanānvayatātparyeṇa yukto'yaṃ prayogaḥ . rājani viśeṣaṇāntarānvayatātparyeṇa tu na yuktaḥ . yathā ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti bodhatātparyeṇa ṛddhasya rājapuruṣa iti prayogaḥ iti bhāvaḥ ..

1.1.78

tattvameva . apradhānabhūtamiti śeṣaḥ ..

1.1.79

tadetaditi . tasmāt etat tattvajñānaṃ tattvaviṣayajñānameva bhavatīti ghaṭṭakuṭyāṃ prabhātamityarthaḥ ..

1.1.80

sata ityādi . tathā ca bhāṣyaṃ, kiṃ punastattvam ? sataśca sadbhāvaḥ, asataścāsadbhāvaḥ iti . paricchindyat—viṣayīkurvat—niṣkarṣayaditi yāvat . nanu viṣayaparicchedakaṃ cet jñānaṃ, tajjñānaṃ kena paricchidyeta ? yadyanyena, tarhyanavasthā . tattvajñānamityucyate . jñānasyāpi tadrūpaṃ jñānāntaraparicchedyameva bhavati . nirṇītatattvāśca pramāṇādaya iti vyatirekanirdeśa eva yuktaḥ . na cāsamāsaprasaṅgamātrāt anyathā varṇanamucitam . īdṛśānāṃ samāsānāṃ sāmarthyānapāyena bahuśo dṛṣṭatvāt—devadattasya gurukulamiti . upasarjanaṃ nopasarjanamiti na kāraṇametat samāse . vigrahavākyasamānārthatayā samāso bhavati, sā ceha vidyata eva . vaiyyākaraṇā api īdṛṃśi padāni samasyantyeva . atha śabdānuśāsanaṃ, keṣāṃ śabdānām ? laukikānāṃ vaidikānāṃ ca iti . tasmādyathābhāṣyameva ṣaṣṭhītrayavyākhyānamanavadyam .. yadi na kenāpi, tarhi viṣayo'pi tathaiva bhavatu . evañca jñānasya viṣayanaiyatyābhāvāt tasya tattvabhāvaḥ svata eveti tattvaviṣayakameva jñānaṃ tattvajñānamiti na yuktamiti śaṅkāyāmāha—jñānasyāpīti . nirākariṣyate nirviṣayakaṃ jñānaṃ, parihariṣyate cānavasthā uttaratreti bhāvaḥ . upasarjanamityādi . pradhānamapradhānaṃ vetyarthaḥ . vaiyyākaraṇā apītyādi . laukikānāṃ vaidikānāṃ ca śabdānuśāsanamiti khalvanvayo vaktavyaḥ, ataḥ sati tātparye naikadeśānvayo doṣa ityarthaḥ . yadi ca keṣāṃ śabdānāmityatraiva vyastānuśāsanapadāntarādhyāhāreṇa laukikānāṃ vaidikānāmityādeḥ vyastābhyāṃ śabdānāṃ anuśāsanaṃ iti padābhyāmanvayānnaiṣa doṣaḥ . uktaṃ ca tathā bhāṣyapradīpe kaiyyaṭena—uttarapadārthāntargatasyāpi pūrvapadārthasya budhyā pravibhāgāt pratyavamarśaḥ iti cet; tarhi kiṃ tatraivādhyāhāraḥ kartuṃ śakyata iti vicārayatu bhavān . śrutānāṃ śabdānāṃ gatirasmābhiruktā . adhyāhārastu sarvatra sulabha iti bhāvaḥ . atredamavadheyam— pramāṇādīnāṃ tattvānāṃ jñānādityatra pramāṇādīnāṃ tattvānāmiti na samānādhikaraṇe pade; yena samāsānupapattiḥ syāt, parasparaṃ tayorananvayaśca . kintu pramāṇādigataṃ yat tattvaṃ yāthātmyaṃ, tasya jñānāt ityartho vivakṣitaḥ . na hi yathā kathañcit pramāṇādijñānaṃ niḥśreyasāyālam, kintu pramāṇādivastuyāthātmyajñānameva . evañca caitrasya gurukulaṃ śaraiḥ śātitapatro'yaṃ ityādāviva ekadeśānvayo na doṣāya . samāsaghaṭakāpradhānārthenābhedānvaya eva viruddhaḥ, ṛddhasya rājamātaṅgāḥ ityaprayogāt . na tu bhedasambandhenānvayo'pi . ataśca prakṛte na ko'pi doṣaḥ . evaṃ sāmānādhikaraṇyabhramavyudāsāyaiva ca bhāṣyakāreṇa 'pramāṇādīnāṃ tattvasya ityekavacanāntatattvapadaṃ prayuktaṃ iti . ṣaṣṭhītrayeti—pramāṇīdīnāṃ tattvasya ṣoḍaśapadārthatattvajñānānniḥśreyasādhigamopapādanam nanu ṣoḍaśapadārthatattvajñānasya kathaṃ niśreyasādhigamahetutvamiti vaktavyam . vedaprāmāṇyasiddhyarthaṃ cedaṃ śāstramiti tāvanmātrameva vyutpādyatāṃ, kiṃ ṣoḍaśapadārthakanthāgranthanena—ucyate— 1. ātmāpavargaparyantadvādaśavidhaprameyajñānaṃ tāvat anyajñānānaupayikameva sākṣādapavargasādhanamiti vakṣyāmaḥ . tattvajñānānmithyājñānanirāse sati tanmūlaḥ saṃsāro nivartata iti prameyaṃ tāvadavaśyopādeyam .. 2. tasya tu prameyasyātmāderapavargasādhanatvādhigama āgamaikanibandhanaḥ .. tasya prāmāṇyanirṇītiranumānanibandhanā . āptoktatvaṃ ca talliṅgamavinābhāvi vakṣyate .. 27 .. pratibandhagrahe tasya pratyakṣamupayujyate . ko'nyassantaraṇe heturanavasthāmahodadheḥ .. 28 .. āyurvedādivākyeṣu dṛṣṭvā pratyakṣataḥ phalam . vacaḥ pramāṇamāptoktamiti nirṇīyate yataḥ .. 29 .. upamānaṃ tu kvacit karmaṇi sopayogaṃ—ityevaṃ catuṣprakāramapi pramāṇaṃ prameyavadupadeṣṭavyam .. jñānaṃ, niḥśreyasasyādhigamaḥ iti bhāṣyoktarītyeti śeṣaḥ ..

1.1.81

ātmeti . yadyapi pramāṇānyeva prathamaṃ upādeyāni, athāpi pramāṇānāṃ prameyasiddhayarthamevopādeyatvena prameyaśeṣatvāt prathamaṃ prameyamevopāttam ..

1.1.82

anyajñānānaupayikameva—advārakameveti yāvat ..

1.1.83

tasya—vedasya . anumānanibandhaneti . prāmāṇyasya paratastvāditi śeṣaḥ . talliṅgaṃ—prāmāṇyaliṅgam . avinābhāvi—vyāptaṃ, prāmāṇyavyāptamityarthaḥ . ko'nya ityādi . paraśśataparikṣodāt parastādapi vādibhiḥ . upalambhabale stheyam iti hyabhiyuktāḥ . evaṃ uttarottaropajīvyatvena śabdānumānapratyakṣāṇāmupādeyatve'pi upamānaphalaṃ kimityatrāha—kvaciditi . gavayālambhādicodanārthānuṣṭhāna iti granthakāra eva vakṣyati ..

1.1.84

3. saṃśayādayastu padārthā yathāsambhavaṃ pramāṇeṣu prameyeṣu cāntarbhavanto'pi nyāyapravṛttihetutvāt pṛthagupadiśyante . nyāyaśca vedaprāmāṇyapratiṣṭhāpanapūrvakatvena puruṣārthopayogitvamupayātīti darśitam ..

1.1.85

tatra nānupalabdhe'rthe na nirṇīte pravartate .
kintu saṃśayite nyāyaḥ, tadaṅgaṃ tena saṃśayaḥ .. 30 ..

1.1.86

4. prayojanamanuddiśya na ca nyāyaṃ prayuñjate .
5. dṛṣṭāntaḥ punaretasya sambandhagrahaṇāspadam .. 31 ..

1.1.87

6. siddhānto'pi dharmiprāpaṇenāśrayāsiddhitāmapoddharat nyāyaṃ pravartayati ..

1.1.88

nanu saṃśayapadena nyāyaviṣayaṃ sandigdhaṃ dharmiṇamabhidadhatā āśrayāsiddhirapoddhṛtaiva—satyam—kvacittu viṣaye saṃśayamantareṇāpi nyāyapravṛttirdarśayiṣyata iti saṃśayitaikaviṣayanyāyaniyamābhāvāt siddhānto'pi vaktavyaḥ ..

1.1.89

7. nyāyābhidhāne'vayavāḥ paraṃ pratyupayoginaḥ .
parārthamanumānaṃ ca tadāhurnyāyavādinaḥ .. 32 ..

1.1.90

yathāsaṃbhavamiti . tatra saṃśayasya buddhau, prayojanasya phale, dṛṣṭāntasya yathāyathamātmādiṣu, kvacit pramāṇeṣvapi, siddhāntasyāpi tathaiva, avayavasya śabdapramāṇe, tarkanirṇayayoḥ buddhau, vādajalpavitaṇḍānāṃ śabde, hetvābhāsānāṃ yathāsaṃbhabaṃ, chalajātyoḥ śabde, nigrahasthānānāṃ yathāsaṃbhavaṃ cāntarbhāvaḥ . tathā ca padārtho dvividhaḥ, pramāṇaṃ prameyaṃ ceti . ataḥ itareṣāṃ pṛthak grahaṇamayuktamityākṣepāśayaḥ . satyam; phalaviśeṣābhiprāyeṇa pṛthakkathanamiti samādhānāśayaḥ ..

1.1.91

tatretyādi . sarvathā agṛhīte, nirṇīte cārthe nyāyaḥ na pravartate, kintu saṃśayita evārthe nyāyaḥ pravartate . tena hetunā saṃśayaḥ tadaṅgaṃ—nyāyāṅgam ..

1.1.92

siddhāntasya pṛthak nirdeśamākṣipati—nanviti . kvaciditi . śrotriyo'pi san śrutyuktārthadārḍhyāya vicāre pravartata eva . na hi tasya śrutyuktārthe saṃśayo'stīti vakṣyate ..

1.1.93

nyāyābhidhāna iti . nyāyābhidhāne prasakta iti yāvat ..

1.1.94

nanu pratijñodāharaṇābhyāṃ tadabhidheyau siddhāntadṛṣṭāntau gamyete eva; kiṃ pṛthagupādānena ?—na—yadyevaṃ hetvākhyenāvayavena tadabhidheyasiddheranumānamapi pṛthak na vaktavyaṃ syāt . evaṃ bhavatu kiṃ naśchinnam—maivam—abhidheye nyāye nirūpaṇīye tadabhidhāyināmavayavānāmavasara iti tadarthaḥ pṛthak pratipādanārho bhavati . itarathā avayavamātropadeśa eva śāstraṃ samāpyeta ..

1.1.95

8. tarkaḥ—saṃśayavijñānaviṣayīkṛtatulyakalpapakṣadvaye'nyatarapakṣaśaithilyasamutpādanena taditarapakṣaviṣayaṃ pramāṇaṃ akleśasaṃpadyamānapratipakṣavyudāsamanugṛhṇāti mārgaśuddhimādadhāna iti pṛthagupadiśyate .

1.1.96

pratijñodāharaṇābhyāṃ siddhāntadṛṣṭāntāvityatra yathāsaṅkhyamanvayaḥ . tadabhidheyasiddheriti . vyāptasyaiva hetutvāditi bhāvaḥ . iṣṭāpattireva tatrāsmākamityāha—evaṃ bhavatviti . nyāye nirūpaṇīye—nyāye nirūpaṇīyatvena prāpte tadānīmavayavāḥ prayoktavyāḥ; siddhāntādyadhīnapravṛttikatvācca nyāyasya siddhāntādayaḥ pṛthagvaktavyā ityarthaḥ . tadabhidhāyināṃ— tatpratipādakānām . pṛthakpratipādanārha ityasya pratijñādiriti śeṣaḥ . avayavamātropadeśa iti . sarvasyāpi śāstrārthasya nyāyavākya eva parisamāptatvāditi bhāvaḥ ..

1.1.97

akleśasaṃpadyamānapratipakṣavyudāsaṃ iti kriyāviśeṣaṇaṃ vidheyaviśeṣaṇaṃ vā . mārgaśuddhimiti . pratibandhādinirasane pramāṇapravṛttiṃ sulabhāṃ karoti tarka ityarthaḥ . yathā—ātmā nityaḥ ? utānityaḥ ? iti saṃśaye prajāpatiḥ prajā asṛjata na jāyate mriyate vā ityādyāgamānāmubhayapakṣānuguṇyādāgamenāpyanirṇaye, hetoranupalaṃbhenānumānasyāpyapravṛttau, pratyakṣasya sutarāmapravṛttau ca tarka eva pramāṇaṃ pravartayati—yadyātmā'nityaḥ syāt tarhi kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ, yadi nityaḥ tarhi svakṛtaṃ svayamupabhuñjayāditi tarkānugṛhītamanumānaṃ—ātmā nityaḥ vicitraniyataphalabhoktṛtvāt—ityevaṃvidhaṃ pravartate . tarkānanugṛhītaṃ tu durbalameva . ataśca tarkaḥ svayaṃ pramāṇamabhavadapi pramāṇānugrāhakaḥ . sa cāśayaśuddhimupadarśayituṃ vāde prayokṣyate .. 9. anyatarādhikaraṇanirṇayamantareṇa na paryavasyati nyāya iti nyāyoparamakāraṇatvena tasya pravartako nirṇayaḥ . itarathā niravasānamanāsāditaphalaṃ ko nāma nyāyamārabheta .. tattvajñānapadena na nirṇayalābhaḥ nanu tattvajñānapadena gatārthatvānna pṛthak vaktavyo nirṇayaḥ . nirṇayo hi tattvajñānameva—astyetat—kintu ṣoḍaśapadārthatattvajñānaṃ pramāṇāntarakaraṇakamapi bhavati . na tasya nyāyoparamahetutvam . eṣa tu sādhanadūṣaṇasaraṇikṣodajanmā nirṇayaḥ taduparamahetuḥ pṛthagupādānamantareṇa na labhyate .. nanu yadi na tarkaḥ svatantraṃ pramāṇaṃ tarhi pramāṇatarkasādhanopālaṃbhaḥ iti vādalakṣaṇe kathaṃ viśeṣaṇadānam . pramāṇaiḥ tarkaiśca svapakṣasādhanaṃ parapakṣopālaṃbhaśceti khalu tadarthaḥ . ataśca tarko'pi svatantraṃ pramāṇameveti cet tatrāha— sa ceti . viṣayaśuddhyarthameva tarkāpekṣā . na tu sa svatantraṃ pramāṇam . prādhānyāttu tasyāpi sahapāṭhaḥ . yadi tarko'pi pramāṇaṃ, tarhi sūtrakāraḥ pramāṇaṃ tarkañca kathaṃ pṛthak nirdiśet . ataḥ vāde'pi viṣayaśuddhyarthameva tarkaḥ . vādasūtravārtike'pyayamarthaḥ spaṣṭīkṛtaḥ udyotakāreṇa ..

1.1.98

anyatarādhikaraṇanirṇayaṃ—anyatarasiddhāntanirṇayam . tasya—nyāyasya ..

1.1.99

pramāṇāntarakaraṇakaṃ—āptavākyajanyam . śrutyādivākyairapi tattvajñānaṃ jātameva, taddārḍhyāya khalu nyāyamapekṣate puruṣa iti nyāyenaivāvikampyo nirṇayo bhavitumarhati . uktaṃ ca ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā . yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ iti . taduparamahetuḥ—nyāyoparamahetuḥ . padārthatattvajñānāt padārthatattvanirṇayaḥ kiñcidviśiṣyata iti pṛthaṅnirdeśa āvaśyaka ityarthaḥ ..

1.1.100

nanu anumānapadādeṣa tarhi yathābhilaṣito lapsyate nirṇayaḥ . pratibaddhālliṅgālliṅgini jñānamanumānaṃ; sa eva ca nirṇayaḥ— tadayuktam—anumānaphalaṃ nirṇayaḥ, nānumānam . karaṇasya pramāṇatvānnirṇayopādānamantareṇa tadanumānamaphalamaparyavasitaṃ syāt ..

1.1.101

ubhābhyāṃ tarhi tattvajñānānumānapadābhyāṃ ayamākṣepsyate nirṇayaḥ; anumānasya tattvajñānāntatvāt—na—nirṇayopādānādvinā tadantatvāsiddheḥ; liṅgābhāsasamutthatattvajñānābhāsasambhavāt ..

1.1.102

nanu saṃśayapūrvakatvādanumānasya sāmarthyāt nirṇayāntataiva bhaviṣyati iti saṃśayānumānatattvajñānapadairgatārtho nirṇayaḥ— maivam—saṃśayapūrvakatve'pyanumānasya tadābhāsopajanitanirṇayābhāsasambhavāt ..

1.1.103

naiṣa niyamaḥ—saṃśayapūrvakamanumānamiti . tasmādanumānasya viśiṣṭanirṇayāvasānatvalābhāya nirṇayapadamupādeyamityalaṃ prasaṅgena ..

1.1.104

anumānaphalamiti . anumitirhi anumānaphalaṃ . anumitireva nirṇayarūpaḥ, pratyakṣānumityupamitiśābdajñānānāmeva nirṇayapadārthatvāditi ..

1.1.105

gatārtho nirṇaya iti . saṃśayānantaraṃ tarkādijanmā hi nirṇayaḥ na hyābhāsarūpaḥ syādityabhimānaḥ . tādṛśamabhimānamevāpanudati—maivamiti ..

1.1.106

tadābhāsaḥ—anumānābhāsaḥ; vyāptibhrama iti yāvat ..

1.1.107

naiṣa niyama iti . śrotavyo mantavyaḥ ityuktaśravaṇānantarabhāvimananasyānumānātmakasya saṃśayapūrvakatvābhāvādityarthaḥ . viśiṣṭeti . uktatattvajñānavilakṣaṇetyarthaḥ ..

1.1.108

10. vāde tu vicāryamāṇo nyāyaḥ saṃśayacchedanenādhyavasitāvabodhaṃ adhyavasitābhyanujñāṃ ca vidadhat tattvapariśuddhimādadhārtīti vītarāgaiḥ śipyasabrahmacāribhissaha vādaḥ prayoktavyaḥ ..

1.1.109

11-12. jalpavitaṇḍe tu duṣṭatārkikoparacitakapaṭadūṣaṇāḍambarasantrāsyamānasaralamatisamāśvāsanena taddhṛdayasthatattvajñānasaṃrakṣaṇāya kvacidavasare vītarāgasyāpyupayujyete iti vakṣyāmaḥ ..

1.1.110

13. hetvābhāsāḥ samyaṅnyāyapravivekopakāradvāreṇa tadupayoginaḥ . hetvābhāsasvarūpāvadhāraṇe hi sati tadvilakṣaṇatayā hetavassukhamavagamyante ..

1.1.111

nanvatra viparyayo dṛśyate; hetvavagame sati taditarahetvābhāsavyavasthāpanāt—satyamevam—tathā'pi prayoktuṃ parihartuṃ ca dvayamapi jñeyam . hetavaḥ prayujyante, hetvābhāsāśca parihriyanta iti ..

1.1.112

yacca nigrahasthānaparigaṇitā api hetvābhāsāḥ punarupadiśyante, tat vāde codanīyā bhaviṣyantītyāśayena ..

1.1.113

vādasya svarūpaṃ tadāvaśyakatopapādanadvārā saṃkṣipya kathayati—vāde tviti . adhyavasitāvabodhaṃ—adhvavasitarūpaṃ avabodhaṃ—saṃśayottaratattvanirṇayamiti yāvat . adhyavasitābhyanujñāṃ—pūrvamavagatārthasaṃvādam . cakāro vā'rthe ..

1.1.114

nanu vādasya kathañcidvītarāgaiḥ parigrahe'pi vijigīṣukathārūpasya jalpasya, svapakṣasthāpanāhīnaparapakṣadūṣaṇarūpavitaṇḍāyāśca kathaṃ vītarāgaparigrāhyatvamityatrāha—jalpavitaṇḍe tviti . tathoktaṃ—tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat 4-2-50 iti . taddhṛdayastheti . saralamatihṛdayasthetyarthaḥ .

1.1.115

tadupayoginaḥ—samyaṅnyāyopayoginaḥ, tattvajñānopayogino vā ..

1.1.116

hetavaḥ—saddhetavaḥ . codanīyāḥ—udbhāvanīyāḥ ..

1.1.117

14-16. chalajātinigrahasthānāni jalpavitaṇḍopakaraṇāni . teṣāmavadhṛtasvarūpāṇāṃ svavākye parivarjanaṃ, kvacidavasare prayogaḥ, paraprayuktānāṃ ca pratisamādhānaṃ, ityādi śakyakriyam . atastānyapi jalpavitaṇḍāṅgatvāt jñātavyānīti pṛthagupadiśyante .. duśśikṣitakutarkāṃśaleśavācālitānanāḥ . śakyāḥ kimanyathā jetuṃ vitaṇḍāṭopapaṇḍitāḥ .. 33 .. gatānugatiko lokaḥ kumārgaṃ tatpratāritaḥ . mā gāditi chalādīni prāha kāruṇiko muniḥ .. 34 .. tadevamupadeṣṭavyāḥ padārthāḥ saṃśayādayaḥ . tanmūlanyāyanirṇeyavedaprāmāṇyasiddhaye .. 35 .. tenāgamapramāṇatvadvārā'khilaphalapradā . iyamānvīkṣikī vidyā vidyāsthāneṣu gaṇyate .. 36 .. āha ca bhāṣyakāraḥ—

1.1.118

pradīpaḥ sarvavidyānāmupāyaḥ sarvakarmaṇām .
āśrayassarvadharmāṇāṃ vidyoddeśe parīkṣitā ..

1.1.119

jalpavitaṇḍopakaraṇāni—jalpavitaṇḍayorupakaraṇāni . kvaciditi . sa cāvasaraḥ duṣṭatārkika ityādinā anupadamevoktaḥ . jalpavitaṇḍayorāvaśyakatāmupapādayati—duśśikṣitetyādi . suśikṣita itivat duśśikṣita iti . duśśikṣitānāṃ kutārkikānāṃ—ye kutarkāṃśaleśāḥ, taiḥ vācālitāni vācālo bahugarhavāk, ānanāni yeṣāṃ tādṛśāḥ vitaṇḍāṭopapaṇḍitāḥ anyathā— jalpavitaṇḍe vinā jetuṃ śakyāḥ kim ? na kathañcidapītyarthaḥ . tatpratāritaḥ— vitaṇḍāṭopapaṇḍitavañcitaḥ . tenetyādi . sarvapuruṣārtharatnākare vede prāmāṇyasthāpanāt iyamapi vidyā akhilapuruṣārthasādhanamiti bhāvaḥ ..

1.1.120

pradīpa ityādi . pramāṇameva khalu parīkṣakāṇāṃ cakṣuḥ . pramāṇaśāstraṃ cedaṃ sarvavidyānāṃ bhavati pradīpatulyam . evaṃ aharahaḥpravṛttīnāṃ sarvāsāmapi anumānamūlatvāt sarvakarmaṇāmupāyaḥ . bhojanādāvapi hi hyodṛṣṭeṣṭasādhanatvaniścayātpravartante sarve . ata eva sarvadharmāṇāṃ āśrayaḥ—ādhāraḥ— ityeṣa ṣoḍaśapadārthanibandhanena niḥśreyasasya muninā niradeśi panthāḥ . anyastu sannapi padārthagaṇo'pavarga- mārgopayogavirahādiha nopadiṣṭaḥ .. 37 .. iti uddeśasūtravivaraṇam tredhā śāstraṃ pravartate trividhā cāsya śāstrasya pravṛttiḥ—uddeśaḥ, lakṣaṇaṃ, parīkṣā ceti . nāmadheyena padārthābhidhānamuddeśaḥ . uddiṣṭasya tattvavyavasthāpako dharmo lakṣaṇam . lakṣitasya tallakṣaṇamupapadyate na veti vicāraḥ parīkṣā .. caturtho'pi prakāro'traivāntarbhavati nanu ca vibhāgalakṣaṇā caturthyapi pravṛttirastyeva . bhedavatsu pramāṇasiddhāntacchalādiṣu tathā vyavahārāt—satyam—prathamasūtroddiṣṭe bhedavati padārthe bhavatyeva vibhāgaḥ; uddeśarūpānapāyāttu uddeśa evāsau . sāmānyasaṃjñayā kīrtanamuddeśaḥ, prakārabhedasaṃjñayā kīrtanaṃ vibhāga iti . tathā coddeśatayaiva tatra tatra bhāṣyakāro vyavaharati ayathārthaḥ pramāṇoddeśaḥ—ityākṣepe—tasmādyathārtha eva pramāṇoddeśaḥ iti samādhānamabhidadhānaḥ . tasmāt trividhaiva pravṛttiḥ .. sannyāyavyutpādanāt . tathoktaṃ—ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā . yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ iti . ata iyaṃ ānvīkṣikī vidyāsthāneṣu gaṇyata iti . prakīrtitā iti prāyaḥ pāṭhaḥ . vyākhyābhedāstu vārtika-ṭīkādiṣu draṣṭavyāḥ ..

1.1.121

anyaḥ—dravyaguṇakarmādiḥ ..

1.1.122

satyamityādi . ayaṃ bhāvaḥ—sāvāntarabhedo hi padārthaṃ uddeśasūtre uddiṣṭaḥ . ataḥ uddeśe vibhāgo'pyantarbhūta eva . kiñca nirviśeṣaṃ na sāmānyamiti nyāyāt bhedavāneva padārtho nirdiśyate . tadevopapādayati—sāmānyetyādi . vibhāgasyāpyuddeśarūpatve bhāṣyasammatimāha—tathā ceti . ayathārtha ityādi . uddeśādīnāṃ kramaḥ tatroddeśaḥ prathamamavaśyaṃ kartavyaḥ . anuddiṣṭasya lakṣaṇaparīkṣānupapatteḥ . sāmānyaviśeṣalakṣaṇayorapi, paurvāparyaniyamo'styeva . alakṣite sāmānye viśeṣalakṣaṇāvasarābhāvāt . parīkṣā tu lakṣaṇottarakālabhāvinīti tatsvarūpanirūpaṇādeva gamyate . vibhāgasāmānyalakṣaṇayostu nāsti paurvāparyaniyamaḥ . pūrvaṃ vā sāmānyalakṣaṇaṃ tato vibhāgaḥ, pūrvaṃ vā vibhāgaḥ tatassāmānyalakṣaṇamucyata iti . tadihoddeśastāvadvyākhyātaḥ . asmābhistu lakṣaṇasūtrāṇyeva vyākhyāsyante . parīkṣāsūtrasūcitaṃ tu vastu sopayogalakṣaṇavarṇanāvasara eva yathābuddhi darśayiṣyate; na pṛthak parīkṣāsūtravivaraṇaśramaḥ kariṣyate . ata eva prathamasūtrānantaraṃ duḥkhajanma— ityādidvitīyasūtraṃ lakṣaṇānaupayikatvānneha vivṛtam . apavargaparīkṣāśeṣabhūtatvāttu tadavasara eva nirṇayiṣyate .. dvitīyādhyāyadvitīyāhnikopakramabhāṣyamidam . ayamarthaḥ—na catuṣṭvamaitihyārthāpattisaṃbhavābhāvaprāmāṇyāt itisūtramavatārayati bhāṣyakāraḥ—ayathārtha iti . pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni iti nirdeśo na yuktaḥ, aitihyādīnāṃ pramāṇānāṃ bahūnāṃ sattvāt . ataḥ pūrvamuktaḥ pramāṇoddeśaḥ ayathārthaḥ—na vastusthityanuguṇa iti bhāṣyasyārthaḥ . evamākṣepe kḷpteṣveva teṣāmantarbhāvamuktvā upasaṃharati bhāṣyakāraḥ—tasmāditi . atra bahūnāṃ pramāṇānāṃ sattvāt catvāri pramāṇānīti vibhāgo na yukta iti vaktavye pramāṇoddeśeḥ iti kathanena, upasaṃhāre'pi tathaiva kathanena ca vibhāgo'pyuddeśaviśeṣa eveti bhāṣyakārāśayaḥ spaṣṭa iti bhāvaḥ ..

1.1.123

nāstītyādi . ādyasyodāharaṇaṃ—āptopadeśaḥ śabdaḥ sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt ityādi . dvitīyasyodāharaṇaṃ—pratyukṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni iti . anena sūtreṇa vibhāge pratipādite sāmānyalakṣaṇajijñāsāyāṃ pramāṇapadāvṛttyā tatpadaṃ pramāṇasāmānyaparaṃ vyākhyātaṃ bhāṣye ..

1.1.124

asmābhistvityādi . ata evoktamupakrame—tadekadeśaleśe tu kṛto'yaṃ vivṛtiśramaḥ iti . nirṇayiṣyate—ṇayadhoto rūpamidam ..

1.1.125

pramāṇasāmānyalakṣaṇavibhāgasūtraṃ tvavasaraprāptatvādidānīmeva vivriyate—

1.1.126

pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni .. 1-1-3 ..

1.1.127

atredaṃ tāvadvicāryate—kiṃ pramāṇaṃ nāma ? kimasya svarūpam ? kiṃ vā lakṣaṇamiti ? tataḥ sūtraṃ yojayiṣyate ..

1.1.128

taducyate—avyabhicāriṇīmasandigdhāmarthopalabdhiṃ vidadhatī bodhābodhasvabhāvā sāmagrī pramāṇam . bodhābodhasvabhāvā sāmagrī hi tasya svarūpam . avyabhicārādiviśeṣaṇārthopalabdhisādhanatvaṃ lakṣaṇam ..

1.1.129

nanu ca pramīyate yena, tat pramāṇamiti karaṇasādhano'yaṃ pramāṇaśabdaḥ . karaṇaṃ ca sādhakatamam . tamabarthaścātiśayaḥ . sa cāpekṣikaḥ . sādhakāntarasaṃbhave hi tadapekṣayā'tiśayayogāt kiñcitsādhakatamamucyate . sāmagryāścaikatvāt tadatiriktasādhakāntarānupalambhāt kimapekṣamasyā atiśayaṃ brūmaḥ ..

1.1.130

pramāṇetyādi . sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgaṃ ca pratipādayat sūtramityarthaḥ ..

1.1.131

avyabhicāriṇīmityādi . avyabhicāriṇīmiti bhramavyāvṛttyartham . asandigdhāmiti saṃśayavyāvṛttyartham . arthopalabdhiṃ vidadhatīti ghaṭādivyāvṛttyartham . bodhābodhasvabhāveti . abodharūpaṃ hīndriyaṃ pratyakṣe karaṇam . bodharūpāṇi hi anumānopamānaśabdajñānāni anumityupamitiśābdeṣu yathāsaṃkhyaṃ karaṇāni . uktavākyaṃ vivecayati—bodhetyādi ..

1.1.132

sāmagrī pramāṇam ityuktimākṣipati—nanviti . sāmagryāścaikatvāditi . nikhilakārakasamudāyasyaiva sāmagrīpadārthatvāt tadatiriktasya api ca kasmin viṣaye sāmagryāḥ pramāṇatvam ? pramīyamāṇo hi karmabhūto viṣayaḥ sāmagryantarbhūtatvāt sāmagryeveti karaṇatāmeva yāyāt . nirālambanāścedānīṃ sarvapramitayo bhaveyuḥ, ālambanakārakasya cakṣurādivat pramāṇāntaḥpātitvāt .. kaśca sāmagryā prameyaṃ pramimīte ? pramātā'pi tasyāmeva līnaḥ . evañca yaducyate pramātā pramāṇaṃ prameyaṃ pramitiriti catasṛṣu vidhāsu tattvaṃ parisamāpyate iti, tadvyāhanyate . na ca lokopi sāmagryāḥ karaṇabhāvamanumanyate tasyāṃ karaṇavibhaktimaprayuñjānaḥ . na hyevaṃ vaktāro bhavanti laukikāḥ, sāmagryā paśyāma iti; kintu dīpena paśyāmaḥ, cakṣuṣā nirīkṣāmaha ityācakṣate . tasmānna sāmagrī kāraṇam, akāraṇatvācca na pramāṇamiti nedaṃ sādhu pramāṇasvarūpam .. sāmagryāḥ karaṇatvasiddhāntaḥ atrocyate—yata eva sādhakatamaṃ karaṇaṃ, karaṇasādhanaśca pramāṇaśabdaḥ, tata eva sāmagryāḥ pramāṇatvaṃ yuktam; tadvyatirekeṇa kārakāntare kvacidapi tamabarthasaṃsparśānupapatteḥ . anekakārakasannidhāne tatkāraṇatvaprasakterevābhāve na hyatiśaya upapādayituṃ śakyeta . viduṣorhi dvayoḥ kaścanātiśete, na tu vidvadaviduṣoḥ . pratyekaṃ tu kāraṇānāṃ sādhakatvameva nāsti iti bhāvaḥ ..

1.1.133

nirālambanā iti . karmakārakasyāpi sāmagrīgoṣṭhīniviṣṭatvena sāmagryāḥ karaṇatve karmaṇo'pi karaṇatvaprāptyā kathaṃ jñānaṃ karaṇaviṣayakaṃ syāditi jñānaṃ nirālambanaṃ prasajyetetyarthaḥ ..

First 136 of 3,594 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (13)