Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 7

Nyāyāgamānusāriṇī 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1

om̐ arham

7.2

idānīṃ paryāyanayaprathamaśirāpradidarśayiṣayā anantaranirdiṣṭavaiśeṣikobhayavidhinirācikīrṣayā cottaraḥ samanantarānulomatvāt pūrvaviruddhatvānnivṛttaniranuśayatvācca nayānāmasatkāryavādameva dūṣayitumāha --yadyasadityādi . āstāṃ tāvadasmanmatam, pūrvanayamatenaivaitat tvaddarśanamanupapannamiti brūmaḥ, dravyārthikanayānāṃ sannihi tabhavitṛkabhavanābhyupagamād nāsat kāryamutpattumarhati, asannihitabhavitṛkatvāt, khapuṣpavat . khapuṣpamapi votpadyetāsannihitabhavitṛkatvāt kāryavat . ṣaṭpadārthasaṃsargavādasya sattāsamavāyabalena pravṛttatvāt sattāsamavāyonmūlanāt tantrasyaivonmūlanamityabhiprāyeṇāyaṃ sattāsamavāyavicāraprastāva iti .

7.3

khapuṣpasattvasyāśrayo nāstīti cet . syānmatam--kāraṇadravyeṣvāśrayabhūteṣu satsveva sattāsamavāyāt kāryaṃ prāgasat paścādutpadyate, khapuṣpaṃ tu nirāśrayatvād notpatsyate kāryavaidharmyāditi . etacca na, itaratrāpi tulyatvāt, kāryamapi hi nirāśrayamasattvādeva khapuṣpavat, ato na kaścit kāryakhapuṣpayorvi- śeṣaḥ . kiṃ kāraṇam ? ghaṭasya kāryasya mṛdo'tattvāt, mṛddravyasya piṇḍādirūpairbhavitṛṇo na tattvaṃ tvanmate piṇḍādi kāryamasattvāt . tasmād ghaṭādisattvasyāpyāśrayo nāstyeva khapuṣpādisattvasyeva . tvanmatenaivotpatsyamānasya piṇḍaghaṭādeḥ kāryasya niḥsattāsamavāyasyā'sataḥ sattāsamavāyitvāt sattāsamavāyitvābhyupagamāt utpannaṃ hyāśrayamāśrayantyāśrayiṇaḥ sattādayaḥ iti siddhāntāt tasyāṃ hyavasthāyāṃ athāśrayisamavāyādṛte'pi kāryaṃ svenaivāstitvenotpannamāśrayo bhavati khapuṣpavaidharmyeṇa, evaṃ tarhi tasya svata eva sataḥ kiṃ tadatiriktasattāsambandhakalpanayā prayojanam ? kāryakhapuṣpayorāśrayakṛtaviśeṣābhāvo vā . yadyasat sad bhavati, viśeṣaheturvaktavyaḥ--khapuṣpaṃ kasmānnotpadyate ? ghaṭādi kasmādutpadyate ? athocyeta--kāraṇavadakāraṇaviśeṣāt . yadyakāraṇaṃ notpadyate tatpuruṣavācyaṃ tataḥ kāryaṃ notpadyata eva kāraṇamevotpadyate iti sa eva kāraṇavādaḥ parigṛhītaḥ syāt . atha bahuvrīhisamāsāśrayaṇam, tannotpadyate'vidyamānakāraṇatvād ghaṭavat; svayamasataḥ kāryasyāśrayatvābhāvāt khapuṣpamutpannamāśrayantvāntyāśrayiṇa ityaho paramatākiṅkaratvaṃkiṃkatvaṃ bhavatāmiti . sattāyāḥ samavāyābhāve ca kutaḥ kāryotpattiḥ ? iti .

7.4

athāśrayītyādi . athaitasmāt khapuṣpatulyatvāpattidoṣabhayāt sattāyā āśrayiṇyāḥ samavāyādṛte'pi sat kāryaṃ tadāśrayabhūtaṃ svenaivāstitvena svabhāvasattayaivotpannamāśrayo bhavati kadācidapyanutpatsyamānasya khapuṣpasya vaidharmyeṇetīṣyate, tata evaṃ tarhītyādi, iṣyata evaitadasmābhiḥ svenaiva mahimnā tat sat iti, na tu tvayā . tvayā caivamasmābhiriveṣyamāṇe kharaviṣāṇādyasadvilakṣaṇasya tasya kāryasya svata eva sataḥ kiṃ tadatiriktasattāsambandhakalpanayā prayojanam ? na kiñcit tena kalpitenetyarthaḥ, sattāsambandhānarthakyam, ataḥ sarvadravyaguṇakarmādikāraṇasamavāyikāryasaṃsargavādo nivartate tasmādeva . tadaniṣṭānabhyupagame yo mayā prāguktaḥ kāryakhapuṣpayorāśrayakṛtaviśeṣābhāvo vā, tatra tulye tayorasattve kāryamevotpadyate khapuṣpameva notpadyata iti ko viśeṣahetuḥ ? tadvyaktiḥ --yadyasadityādi gatārthaṃ yāvad ghaṭādi kasmādutpadyata iti, ityataḥ kāryakhapuṣpayoraviśeṣadoṣastadavasthaḥ .

7.5

athānyathaitaddoṣaparihārārthamucyeta--kāraṇavadakāraṇaviśeṣāt, yathāsaṅkhyaṃ sakāraṇaṃ ghaṭādi khapuṣpamakāraṇamityasti viśeṣaḥ, kāraṇaiḥ samavāyyasamavāyibhirghaṭādi sambadhyate na tu khapuṣpādīti . sa eva svābhiprāyaṃ vivṛṇoti --yadyakāraṇaṃ notpadyate tatpuruṣavācyamiti na bhavati kāraṇamityakāraṇam itthaṃ tatpuruṣasamāsaścediṣṭaḥ tataḥ kāryaṃ notpadyata eva kāraṇamevotpadyate, tasyaiva vidhividhyādiprācyanayadarśanāt kāryatayotpādāt sa eva kāraṇavādaḥ parigṛhītaḥ syāt, sa ca mayā neṣṭaḥ . tasmāt tatpuruṣe naiva vicāraḥ kāryaḥ . atha yasya na kāraṇaṃ tadakāraṇamiti bahuvrīhisamāsāśrayaṇaṃ tannotpadyate kāryaṃ tasyāṃ bahuvrīhikalpanāyāmavidyamānakāraṇatvāt khapuṣpavat . ghaṭavaditi vaidharmyam, yathā ghaṭa utpadyate na tatheti . tataḥ kim ? tato'nutpannatvāt tadanāśrayaḥ sattāyāḥ, sattānāśrayatvāt tatsambandhābhāvācca na evaṃ tarhi sarvāsattvaprasaṅgaḥ paramāṇvādīnāmakāraṇatvādanutpannatvādanāśrayatve sattāsamavāyābhāvaḥ, teṣāṃ hyāśrayatve sattvasamavāya iṣṭaḥ, tataḥ sattāsamavāyābhāvāt kāraṇānāṃ paramāṇvādīnāmabhāvāt kāryasya kāryasamavāyināṃ ca khapuṣpād na kaścid viśeṣa iti sarvaśūnyateti sarvavirodhāḥ . athocyeta--nityotpannatvāt svasadbhāvenaiva santi paramāṇvākāśādīni, kāryadravyaguṇakarmaṇāmeva sattāsamavāyāt sattvamiti . evaṃ tarhi ākāśaparamāṇvādiṣu anupanipātisvarūpatvādātmābhedācca na kenacit sambandho'syāḥ syāt . asati ca sambandhe yathā sattā satī eva padārthatvāt svarūpasadbhāvācca tathā tānyapi dravyaguṇa- satkāryamiti . atrocyate --evaṃ tarhi sarvāsattvaprasaṅga ityādi yāvat sarvaśūnyateti sarvavirodhā iti . paramāṇavo'kāraṇatvād viyadādīni ca notpadyante, anutpannatvādanāśrayaḥ sattāyāḥ, tadanāśrayatve sattāsamavāyābhāvaḥ, teṣāṃ hyāśrayatve sattvasamavāya iṣṭa iti tadvaidharmyaṃ darśayati . tataśca sattāsamavāyā- bhāvāt khapuṣpavat kāraṇānāṃ paramāṇvādīnāmabhāvaḥ, tadabhāvāt kāryamakāraṇatvādanādhāraṃ kva samavaitu ? tasmāt kāraṇāsamavāyitvāt khapuṣpāt tasya na kaścid viśeṣaḥ, ataḥ prāguktāviśeṣadoṣastadavasthaḥ kāryasamavāyibhiḥ paramāṇubhiḥ sahitasya kāryasyedānīṃ prāpitastvayaiva, kārye samavetānāṃ rūpādighaṭatvādyutkṣepaṇādīnāṃ kāryasamavāyināṃ ceti vigrahāntarāt . tataḥ kimiti cet, ucyate --iti sarvaśūnyatā, iti sarvabhāvā na santīti bruvataḥ paramaśūnyavāditā bhavataḥ itiśabdanigamanārthatvāt . iti sarvavirodhāḥ, itthaṃ svavacanābhyupagamapratyakṣānumānarūḍhivirodhāḥ sarvāsadvādinaḥ pramāṇābhāvāt . kāraṇākāraṇakāryākāryavirodhāvirodhalakṣaṇabhedasūtrāṇāṃ sadādyaviśeṣasūtrasya ca sattāsamavāyaprāṇotthānatvāt kimavaśiṣṭaṃ syācchāstrasya tannānātvaprayojanasya vaiśeṣikākhyasya kāryakāraṇakhapuṣpāviśeṣāditi .

7.6

itthaṃ prāgasataḥ sakāraṇasya kāryasya khapuṣpāviśeṣo mā bhūditi athocyeta--nityotpannatvādityādi . svasadbhāvenaiva santi pṛthivyādicaturvidhaparamāṇvākāśakāladigātmamanāṃsi dravyāṇi sattāsamavāyau guṇāśca vibhuparimaṇḍalādayaḥ . kintu kāryadravyaguṇakarmaṇāmeva sattāsamavāyāt sattvamiti . atrocyate --evaṃ tarhītyādi yāvat tatpadārthatvavaditi . yathākāśaparamāṇvādiṣu nopanipatituṃ śīlamasyāḥ sattāyāstathā kāryadravyaguṇakarmasvapi sattāsvarūpatvādanupanipātisvarūpatvam, anupanipātisvarūpatvāccātmābhedastasyāḥ sarvaparamāṇvākāśādiṣvagaganādipadārtheṣvātmābhedācca na kenacit sambandho'syāḥ syāt . asati ca sambandhe yathā sattā sattādravyatvaguṇatvādisambandhābhāve satyeva padārthatvāt svarūpasadbhāvācca svātmasvarūpaṃ svātmani ādadhāti ityevaṃsvarūpā tathā sattādisamavāyamantareṇa tānyapi kāryadravyaguṇakarmāṇi bhavantu ākāśaparamāṇvādivat sattāvacceti kiṃ tadvyatiriktasattādravyatvādisamavāyakalpanayā ? tasmāddhetuphalavandhya karmāṇi bhavantu tatpadārthatvavaditi sattāsambandhāt santi dravyādīnītyayuktam . tato'nupapannavikalpatvāt sattāsamavāyasya sattādravyatvaguṇatvakarmatvarūpatvādisambandhāt saddravyaguṇakarmarūpādaya ityādyaviśeṣa-lakṣaṇavirodhāvirodhārambhānārambhādiviśeṣadharmābhidhānamayuktaṃ sarvavākyānṛtatvavat . tvādabhāvaḥ syāt sattāsamavāyayoḥ khapuṣpavaditi . iti sattāsambandhāt santi dravyādīni ityayuktam, tasmāt sattāsambandhād dravyaṃ sad guṇaḥ san karma saccetyayuktam . ādigrahaṇād dravyatvābhisambandhād dravyāṇi pṛthivyādīni, guṇatvābhisambandhād guṇā rūpādayaḥ, karmatvābhisambandhāt karmāṇi gamanādīni ityayuktam, itiśabdasya nigamanārthatvād evaṃ tāvad yat pratyajñāsiṣmahi --asannihitabhavitṛkatvāt khapuṣpavat kāryamasaditi pūrvanayadarśanenaiva tadupāpīpadāmeti .

7.7

ita uttaramasmādeva nyāyāt kaṭandyāṃ ṭīkāyāṃ ca yat pūrvapakṣitaṃ tadeva samarthayitumāha --tato'nupapannavikalpatvādityādi uddeśavākyam . sattāsambandhāt santi, dravyatvād dravyāṇi, guṇatvād guṇāḥ, karmatvāt karmāṇi, rūpatvād rūpam, ādigrahaṇāt pṛthivītvādibhyaḥ pṛthivyādayaḥ, rasatvādibhyo rasādayaḥ, gamanatvādibhyo gamanādaya ityādi . kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyalakṣaṇam . dravyāśrayī aguṇavān saṃyogavibhāgeṣvakāraṇamanapekṣa iti guṇalakṣaṇam . ekadravyamaguṇaṃ saṃyoga-vibhāgeṣvanapekṣaṃ kāraṇamiti karmalakṣaṇam vai॰ sū॰ 1 . 1 . 14-16 ityādinā dravyādīnāṃ nānātvaṃ virodhyavirodhyārambhānārambhakāryakāraṇādibhiśca, sattādibhyaśca tribhyaḥ sa1danityaṃ2 dra3vyavat kā4ryaṃ kā5raṇaṃ sā6mānyaviśeṣavaditi dravyaguṇakarmaṇāmaviśeṣaḥ vai॰ sū॰ 1 . 1 . 7 iti ṣaḍaviśeṣamukhena viśeṣābhidhānaṃ sattāsamavāyabījaṃ sarvatra tat sarvamayuktaṃ vaktum . kasmāt ? anupapannavikalpatvāt, sarvavākyānṛtatvavat, yathā sarvaṃ madīyaṃ tvadīyamanyadīyaṃ ca vākyamanṛtam iti bruvāṇasya tasya vākyaṃ satyamanṛtaṃ satyānṛtaṃ vā syāt ? sarvathā nopapadyate . yadi tad vākyamapyanṛtaṃ satyānṛtaṃ vā tataḥ sarvavākyānṛtatvapratipādanāsamartham svayamapramāṇatvāt, apramāṇatvamasatyatvāt . atha satyaṃ na tarhi sarvamanṛtam, tasya sarvāntaḥpātitvāt tatsatyatvavaccheṣasyāpi satyatvāt sarvathānupapannaṃ vākyamevaṃ sattāsamavāyāt sat ityādisadādyaviśeṣalakṣaṇavirodhārambhādi iha prāk sattāsambandhāt satāṃ vā asatāṃ vā sadasatāṃ vā dravyādīnāṃ satkarī sattā ? na tāvadasatāṃ satkarī sattā śaśaviṣāṇādīnāmapi satkaratvaprasaṅgāt . nāpi satāṃ bhūtatvāt sattāvat prakāśitaprakāśanavaiyarthyavat . satāṃ ca punaḥ sattāsambandhāt sattvādanavasthāprasaṅgāt . prāk tat sattāsambandhāt kimātmakamiti svarūpāvadhāraṇaṃ kāryam, anyathā'sattvāt . nāpi sadasatām, aikātmyānupapatteḥ ghaṭakhapuṣpavat . ubhayadoṣaprasaṅgācca, yadasat tat kharaviṣāṇatulyam, yat sat tatra sattāsambandho vyarthaḥ, sadasatorvaidharmyāt kārye sadasattā na vai॰ sū॰ 9 . 1 . 12 iti ca tvanmatasiddhānupapattirevāyaṃ vikalpaḥ . tasmād vikalpānupapatterna sattāsambandho'bhidhānapratyayahetuḥ . viśeṣadharmāpādanavākyāni nopapannāni, sarvapadārthānāṃ vaiśeṣikīyāṇāṃ sattāsamavāyamūlaviśeṣātmakatvād dravyādikāryotpattivicāraprakṛteśca tadeva vicāryate tatprāṇatvād vaiśeṣikīyatantrasyeti .

7.8

syānmatam--kathaṃ punaranupapannavikalpatvaṃ sattāsamavāyasya ? iti, atrocyate --iha prāk sattāsambandhāt satāṃ vetyādivikalpatrayopanyāso gatārthaḥ, evaṃ bhavanmataṃ syāt . taduttaram --na tāvadasatāmityādi . laghutvādutkrameṇāsatāṃ sattāsambandhāt sadabhidhānapratyayapratiṣedhaḥ prāgiti .

7.9

nāpi satāmiti vaiyarthyāpādanaṃ bhūtatvāt sattāvaditi gatārtham . prakāśitaprakāśanavaiyarthyavaditi dvitīyamudāharaṇaṃ lokasiddhaṃ śāstrasiddhāt sattodāharaṇād bhedenopanyastamiti viśeṣaḥ . na vaiyarthyadoṣa evāsmin vikalpe, kiṃ tarhi ? satāṃ ca punaḥ sattāsambandhāt sattvādanavasthāprasaṅgāditi, vidyamānānāmeva punarapi sattāsambandhāt sattveṣṭau sattāyā api tatsattvābhidhānapratyayakaryāḥ sattāntarasambandhāt sattvam, tasyā api tathetyanavasthā syāt . kiñcānyat, prāk tat sattāsambandhādityādi yāvadanyathā'sattvāditi . tacca dravyādi pūrvaṃ sattāsambandhāt kimātmakam ? iti svarūpāvadhāraṇaṃ kāryam . tasyāmavasthāyāṃ sattāsambandhaśūnyatvād naivāsti tat, anavadhṛtātmakatvāt, khapuṣpavat . anyathā'sa- ttvāt anavadhṛtātmakatve tasyāsattvāditi .

7.10

nāpi sadasatāmiti tṛtīyavikalpasyottaram . aikātmyānupapatterityanekāntavādābhyupagamasya pūrvābhyupagamena virodhāt . athavā aikātmyānupapatteriti anārhatanayena prakāśatamasorivātyantavaidharmyāt sat sopākhyam asad nirupākhyam tayoḥ sadasatorvaidharmyādekatra na yujyate sadasattvam . ghaṭakhapuṣpavaditi, ghaṭaḥ sopākhyaḥ sattvāt, asattvāt khapuṣpaṃ nirupākhyamiti vaidharmyādekatvābhāvastayorevaṃ sadasadātmakaṃ kāryamityayuktam . kiñcānyat, ubhayadoṣaprasaṅgācca . tadvyācaṣṭe --yadasat tat kharaviṣāṇetyādi yāvat tvanmatasiddhānupapattirevāyaṃ vikalpa iti . asatpakṣe khapuṣpādaviśeṣaḥ, satpakṣe sattāsambandha nanvaguṇādivad dravyādīnāṃ sattāsambandhaḥ pratiṣidhyate na tu svarūpasadbhāva iti sattā naivāsatāṃ satkarī . eṣa vikalpo'nupapanna iti tvayaiva tarhi kṛtam . evamapi naivaitat, sattāsambandhāt prāk svabhāvasadbhūtakāryāsattvapratipādanadvāreṇāyaṃ vicāraḥ prastuta eva . nanu sa prāgviṣayāsatsatkaratve śaśaviṣāṇādisatkaratvaprasaṅgastadavasthaḥ, dravyādīnāṃ svata evāstitve sattāsambandho vyarthaḥ syādato'satsatkaratvameva sattāyāḥ, vaiyarthyam, sadasatorvaidharmyāt kārye sadasattā na vai॰ sū॰ 9 . 1 . 12 iti ca tvanmatāviruddhamevānupapannatvam . tasmād vikalpānupapatterna sattāsambandho'bhidhānapratyayaheturiti nigamanam .

7.11

āha --nanvaguṇādītyādi yāvad naivāsatāṃ satkarīti . astu tāvat satāmeva satkarī satā nāsatām, yathā mathā prāgukto dṛṣṭāntaḥ svabhāvasadbhāvapratipādanārthaṃ bhāvasya yathā nāsya guṇo'stītyaguṇo guṇa eva sannaguṇa ityucyate tathā svabhāvasadbhāvasanneva bhāvo nāstyasya sannityasannucyate na tu svayamasanniti, tathā dravyādayo'pi santaḥ, teṣāṃ tu sattayā saha sambandhaḥ pratiṣidhyate na tu svarūpasadbhāva ityato naivāsatāṃ satkarī sattā, kiṃ tarhi ? satāmeva . tasmādasatāṃ sattāsambandhānabhyupagamādadoṣa iti .

7.12

atrocyate --eṣa vikalpo'nupapanna iti tvayaiva tarhi kṛtam, evaṃ bruvatā tvayaiva tarhi asatāṃ satkarī sattā na bhavati ityetadasmadanuṣṭheyamanuṣṭhitam, ato'sya siddhatvādatra vayaṃ niścitāḥ saṃvṛttāḥ . api ca --evamapi naivaitadityādi . yadyapi mayā tvadanabhijñatākhyāpanārthamuktam--asatāṃ sattāsambandho nāstīti . naitadapyevam . kintvasatāmeva sattāsambandhaḥ syād vā na vā ? iti vicāryam . kiṃ kāraṇamiti cet, ucyate--śaśaviṣāṇādisatkaratvaprasaṅgaḥ . sattāsambandhāt prāk tadviṣayo dravyādi kāryaṃ tat svabhāvenaiva kiṃ sat ? uta sattāsambandhāt sat ? ityetasmin sandehe svabhāvasadbhūtasya kāryasyāsattvapratipādanadvāreṇāyaṃ vicāraḥ prastuta eveti kathaṃ prastutaparityāgena parihāro yujyata ityabhiprāyaḥ .

7.13

api ca nanu sa prāgviṣayetyādi . yo'yamasmābhiḥ prāgudgrāhitaḥ yadyasat sad bhavati ityādinopapattigranthena aguṇaguṇasthānīyasattāyā evābhāva iti yadyavidyamānaṃ dravyādiviṣayaṃ sattā svayamasatī santaṃ kuryāt śaśaviṣāṇādīn vandhyāputrādiḥ sataḥ kuryādityeṣa prasaṅga āpipādayiṣitastadavasthaḥ . etadanicchato dravyādīnāṃ svata evāstitve sattāsambandho vyarthaḥ syādityeṣa vā doṣaḥ nirviṣayatvāt sattāsambandhasya, aniṣṭaṃ taccāpyevamanupapannamasatsatkaratvam . yo'pi cāvayavārthavikalpeṣu antyo vyutpattivikalpaḥ so'pyevamanupapannaḥ . na, sādhyenānabhisambandhāt... ... ...asādhanatvam . pratijñāviśeṣo vā... ... prativiśiṣṭatvam . atha dravyādīnām... ... ...teṣāmasattvamasiddhaṃ dravyādyabhyupagame sattvāt . prāgutpatteriti cet, siddhasādhanametat, tadā teṣāṃ sattāsambandhānabhyupagamāt . nāsatā sambadhyate sattā viśeṣaṇatvād daṇḍavat . yathā viśeṣaṇasya daṇḍasya nāsatā daṇḍinā sambandhastathā sattāyā api . atha sambadhyate, sattāyā eva hi sāmarthyāt tasyā ādhārībhavati saddravyādi, caitat . ato'satsatkaratvameva sattāyā ityeṣa eva vikalpo bhavitumarhati . taccāpyevamanupapannamasatsatkaratvaṃ vicāritavidhinetyupasaṃharati .

7.14

yo'pi cāvayavārthetyādi . anupapannavikalpatvāt ityasya sādhanasyāvayavārthāḥ satāmasatāṃ sadasatāṃ vā dravyādīnāṃ satkarī sattā iti vikalpāḥ, teṣu nāsatāṃ satkarī ityasya vikalpasya upapāda- nārthaṃ yāni sādhanāni vyutpāditāni pūrvapakṣīkṛtya vyāvartitāni ca, teṣu yo'ntyo vyutpattivikalpaḥ suṣṭhu vyutpādya vyāvartitaḥ pūrvapakṣa ityabhimataḥ so'pyevamanupapanna iti vicāraparyantasyottarasyānupapattau tuṣakaṇḍavat sarvavicāranairarthakyāt pūrvapakṣa evottarapakṣo bhavatītyabhiprāyaḥ .

7.15

yat tāvaduktam --nāsatāmityādi pūrvapakṣo yāvat satkaratvaprasaṅgāditi atra prakrāntaṃ praśastamatinā — na, sādhyenānabhisaṃbandhādityuttaraṃ yāvadasādhanatvamityeṣa prathamo vyutpattivikalpaḥ . pratijñāviśeṣo vetyādi dvitīyo gatārthaḥ sottaro yāvat prativiśiṣṭatvam . atha dravyādīnāmityādistṛtīyaḥ sottaro yāvat teṣāmasattvamasiddham, dravyādyabhyupagame sattvāditi . atra codyam --prāgutpatteriti cet, prāgutpatterna santi dravyādīni, tasmādasattvaṃ siddhamiti . atrottaram --siddhasādhanametat, tadā teṣāṃ sattāsambandhānabhyupagamāditi .

7.16

eteṣu triṣu vyākhyāvikalpeṣu asārabuddhyā nāsatā sambadhyate sattā, viśeṣaṇatvāt, daṇḍavat . yathā viśeṣaṇasyetyādi sādhanavyākhyā yāvat sattāyā apīti .

7.17

atha sambadhyata ityādinā yāvat tadavastha iti pūrvapākṣika eva paramatamāśaṅkyottaramāha --atha tava matamasadapi dravyādi sambadhyate sattādheyasvarūpatvāt tatpratipādyasattvāt sattāyā eva hi hetubhūtāyāḥ tadvacchaśaviṣāṇādibhirapi sambadhyeteti śaśaviṣāṇādīnāmapi satkaratvaprasaṅgastadavasthaḥ . na, śaśaviṣāṇādivadatyantanirātmakatvānabhyupagamāt kāryadravyaguṇakarmaṇām . nanu asat ityatra naña uttarapadābhidheyanivāraṇārthatvāt satpratiṣedhārthatvāt kathamasya sātmakatvam ? na, anekāntāt, aputrabrāhmaṇavadaguṇaguṇavat . yathā nāsya putro'stītyaputro brāhmaṇaḥ nāsya guṇo'stītyaguṇo guṇaḥ tathehāpi nāsya sadityasat . na ca tadapi nirātmakaṃ śaśaviṣāṇavat, sattāsambandhādṛte'pi yathā parapakṣe pradhānādīnāṃ sātmakatvaṃ tathehāpi syāt . tvatpakṣe dṛṣṭāntābhāva iti cet,...... sāmānyādivadvā,.........sāmānyādivadeva sāmarthyāt tasyā ādhārībhavati saddravyādīti . etadapi nopapadyate, yasmāt tadvacchaśaviṣāṇādibhirityādi gatārtham . evaṃ vyutpādya pūrvapakṣaṃ praśastamatirāhātrāpyuttaram --śaśaviṣāṇādivadatyantanirātmakatvānabhyupagamāt . keṣām ? kāryadravyaguṇakarmaṇām . dvividho hi bhāva uktaḥ svabhāvasadbhāvaḥ sambandhasadbhāvaśca itaretarāsatāṃ sātmakānāmeva saviśeṣaṇāsattvādananyacandrādivadityādi pūrvam . tasmācchaśaviṣāṇādīnāmevātyantāsatāmasattvam, na prākpaścāditaretarādyasatāmanātmakatvam . ato dravyādi sat, tattu svakāraṇeṣu samavetaṃ vastveva, sattāsambandharahitamapi sātmakameva, na kharaviṣāṇādivad nirātmakam . tasmād yuktaḥ sattāsambandho dravyādīnām, na khapuṣpādīnāmiti .

7.18

atrāha --nanvasadityādi yāvat kathamasya sātmakatvamiti dravyādernirātmakatvāpādanārtho grantho gatārthaḥ uttarapadābhidheyanivārakatvāt satpratiṣedhārthaḥ, satpratiṣedhārthatvādanātmakamiti . atrottaram --na, anekāntādityādi yāvat tathehāpi nāsya sadityasaditi laukikaśāstrīyadṛṣṭāntadvayena vyabhicārapradarśanārtho bahuvrīhisamāsāśrayeṇa aputrabrāhmaṇavadaguṇaguṇavaditi ca gatārtho granthaḥ . evamanātmakatve'sthite tasyā vyabhicāra ucyate --na ca tadapi nirātmakamityādi, vaidharmyeṇa śaśaviṣāṇavaditi . sattāsambandharahitatvād nirātmakaṃ kharaviṣāṇavadityetat sāṅkhyabauddhakalpitapradhānapuruṣapañcaskandhavat syāt . athavā sattāsambandhāt sātmakamityevamucyamāne pradhānādivat sattāsambandhādṛte'pi sātmakatvadarśanādityavyāpitā tathehāpi syāditi .

7.19

tvatpakṣe dṛṣṭāntābhāva iti cedityādi pūrvapakṣīkṛtya taduttaram --sāmānyādivadvetyārabhya yāvat sāmānyādivadeva sātmakaṃ na ghaṭādivat sātmakamiti vāśabdāvadhāraṇārthatvavyākhyānasahito granthaḥ vaiśeṣikapakṣe sattāsambandharahitasātmakadṛṣṭāntābhāve codite sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ sātmakatvavat syāditi sātmakaṃ na ghaṭādivat sātmakam . sāmānyādīnāṃ sātmakatvamasiddhamiti cet, na, svarūpabhinnatve sati abhinnavāgbuddhivyavahāraviṣayatvād yad viśeṣaṇaṃ tat sāmānyam . atrāpyuttare bahveva sampradhāryam, atyantanirātmakatvānabhyupagamāt iti vacanena sadasattvayorapi vikalpavattvaṃ varṇyate--kiñcitsat samastasaditi, evamasadapi . saṃpūrṇaniratiśayasvātmana eva tu sattvād nirūpyam--katamat tat kva vā kiñcitsattvamasattvaṃ vā ? etarhi nirūpyate--nanvidameva tadekasattāsadasadapi asamarthagavavat . gatārtham . sāmānyādīnāṃ sātmakatvamasiddhamiti cediti dṛṣṭānte sādhyadharmāsiddhicodanā . tatparihāraḥ — na, svarūpabhinnetyādi yāvad viśeṣaṇaṃ tat sāmānyamiti dṛṣṭāntasādhanam . chatravastrakambalādiviśeṣaṇaiśchatrivastrikambalināṃ sātmakairātmarūpapratyayakarairviśeṣaṇatvavat svarūpabhinnatve sati abhinnavāgbuddhivyavahāraviṣayatvād viśeṣaṇaṃ sāmānyaṃ sātmakaṃ cetyantamuttarametaditi .

7.20

atrāpyuttare vahneva sampradhāryam, asmān pratyetadapyuttaraṃ na niścalamevetyabhiprāyaḥ . yasmādetadapyuttaraṃ dravyādīnāṃ śaśaviṣāṇavadatyantanirātmakatvānabhyupagamabalena saprasaṅgamutthāpitaṃ śaśaviṣāṇādīnāmapi satkaratvaprasaṅgastadavasthaḥ ityataḥ prabhṛti samānapracarcam, anyadapyatra vakṣyāmaḥ --atyantanirātmakatvānabhyupagamāt ityanenaiva tāvadvacanena sadasattvayorapi vikalpavattvaṃ varṇyate, dvidhā sat--kiñcitsat samastasaditi, evamasadapītyābhyāṃ vikalpābhyām . sampūrṇaniratiśayasvātmana eva tu sattvāt, tuśabdaḥ paramatavyāvartanārthaḥ, yadyapi mataṃ parasya--sadasatorvikalpavattvamastu, ko doṣa ? iti, tanna bhavati, sat sattaraṃ sattamamiti sato'tiśayābhāvāt kuto vikalpaḥ sattve ? tasmāt sampūrṇameva sattvamevamasattvamapi . tato nātyantānātmakaṃ sātmakaṃ ca ityayuktaṃ vaktumityabhiprāyaḥ . astu vā vikalpavat sattvamasattvaṃ ca, tat punarnirūpyaṃ tvayā katamat tat svarūpataḥ kva vāśraye kiñcit sattvamasattvaṃ vā ? iti vikalpyam .

7.21

atrāha --etarhi nirūpyate, kimatra nirūpyam ? nanvidameva tadekasattāsadasadapi, ekayā svabhāvasattayā sat tadevāsat sambandhisattayeti . tatastat kiñcitsat kiñcidasat . kimiva ? asamarthagavavat, yathā gokāryāsamartho gaureva sannagaurityucyate nāsau gaurna bhavati tathedamapi dravyādi sadevāsaditi . evaṃ tarhi sāmānyasattāyāḥ sattā avyaktiḥ kiñcitsatī na sampūrṇā satī ekasadbhāvatvāt svasattāvat, svabhāvasadbhāvatvāt asamavetasattākāni dravyādīni yathā . sā asarvagatā ca vyaktireva vā na bhavati ekajātīyāpetasvarūpatvāt ghaṭavat . ubhayāsampūrṇatāyāṃ ca tad na sat asattvāt khapuṣpavat, nāsat sattvād ghaṭavat, na sadasat sadasattā'bhāvāt . sadasadvaidharmyanirākaraṇāyaiva tu prāya iyaṃ pratipattirbhavataḥ . atra brūmaḥ --evaṃ tarhītyādi . sāmānyākhyāyāḥ sattāyāḥ sāmānyasattāyāḥ sattā, sā cāvyaktiḥ dravyādivyaktirahitā kiñcitsatī, na sampūrṇā satī svabhāvasattāmātreṇa satī sambandhisattayā na satī, satī cāsatī ca vikalpavatītyarthaḥ . kasmāt ? ekasadbhāvatvāt, yadekasattayā sat tat saccāsacca dṛṣṭam, tadyathā --svasattāvat, yathā dravyādi svabhāvasattayā sadekayā sambindhisattayā asat tathā mahāsattāpi syāditi . eṣa eva hetvartho'nyayā vācocyate --svabhāvasadbhāvatvāt, asamavetasattākāni dravyādīni yatheti gatārthametadaniṣṭāpādanam . sā sāmānyasattā asarvagatā ca svaviṣayasarvagatā na bhavatītyetadapi doṣāpādanam, na sarvasvaviṣayānuvṛttirityarthaḥ . vyaktireva vā dravyādivyatiriktā na bhavatīti doṣāpādanapratijñāntaram . ubhayatraika eva hetuḥ --ekajātīyāpetasvarūpatvāditi, ekaprakāramekajātīyam, prakāravacane jātīyar pā॰ 5 . 3 . 69, na tu jātyantāccha bandhuni pā॰ 5 . 4 . 9, mā bhūd dravyatvasattādivadanaikāntikatvam . tata ekajātīyādapetaṃ vyāvṛttaṃ svarūpaṃ yasyāḥ sā ekajātīyāpetasvarūpā, tadbhāvādekajātīyavyāvṛttasvarūpatvād ghaṭavat sajātīyāsajātīyavyāvṛttasvarūpatvādityarthaḥ . yathā ghaṭa ekaprakārebhyo vyāvṛttasvarūpo deśakālavarṇākārādibhirviśiṣṭatvād ghaṭāntarasvaviṣayavyāpī ca na bhavati vyaktireva ca na bhavati tathā sattāpi syāditi . tasmādayuktamasamarthagavavadekasattāsadasattvaṃ dravyādestathā sattāyāśceti .

7.22

itaścāyuktam, vakṣyamāṇadurnirūpavikalpatvāt khapuṣpavadasattvādityanupapannavikalpatvahetorevaitāni vyākhyānāntarāṇi . tadyathā --ubhayāsampūrṇatāyāṃ cetyādi . vastuno dravyādeḥ sāmānyasya vā sattvenāsattvena ca kiñcitsamastatvābhyāmasampūrṇatāyāṃ punarapi tad nirūpyameva kiṃ sadasampūrṇam, utāsat, āhosvit sadasat ? iti . tatra yadi tāvat sat tat sad na bhavati, kasmāt ? asattvāt khapuṣpavat, ubhayā yo'pi cāsacchabdasya nāsya sadityasadaguṇaguṇavat satsattāsambandharahitamityarthaḥ so'pyanupapanno vikalpaḥ kṛttaddhitāntarūpārthaviprakṛṣṭāntaratvāt . atha nāsya saditi sattāpi svabhāvasattayā satī yasya nāsti tadapyasad dravyādi ucyate gurutvā bhāvād guṇāgurutvavat . etadeva nanu prastutam, sadādayaḥ ṣaḍaviśeṣā dravyādīnāmeva trayāṇāṃ na sāmānyādīnāmityuktvā sāmānyādīnāṃ sattvamucyamānaṃ sadityasaditi ca svavacanavirodhāya . sampūrṇatvābhyupagamād nāsiddhamasattvamasattvasyāpīṣṭatvāt . nāsat na ca tadasat sattvād ghaṭavat, sattvamapi nāsiddhamubhayāsampūrṇatveṣṭereva . na sadasat, nāpi tat sadasadubhayarūpamityarthaḥ, tvanmatenaiva sadasatorvaidharmyāt kārye sadasattā na vai॰ sū॰ 9 . 1 . 12 iti vacanāt . kiñcānyat, sadasattābhāvāt, yathā sattāsambandhāt sad bhavati tathā sadasattāsambandhāt sadasat syāt asattāsambandhādasad vā syāt, na caivaṃ bhavitumarhatyadṛṣṭāniṣṭatvāt . tasmādasattā'bhāvāt sadasattā'bhāvācca na sadasad nāsadasampūrṇamiti . ahaṃ punarevaṃ tarkayāmi tvayā nopalakṣitā sadasadvaidharmyanirākaraṇāyaiva tu prāya iyaṃ pratipattirbhavataḥ kiñcitsat samastasaditi tathā kiñcidasat samastāsaditi bruvataḥ, ubhayāsampūrṇatāyāṃ tadeva saccāsacceti sadasatoḥ sādharmyameva, na vaidharmyamiti pratipannatvāditi .

7.23

kiñcānyat, naita eva doṣāḥ, kiṃ tarhi ? yo'pi cāsacchabdasyetyādi yāvat satsattāsambandharahitamityartha iti pūrvapakṣapratyuccāraṇam . yo'pyasau nāsya sadityasadaguṇaguṇavaditi tasya bahuvrīhisamāsāśrayāt sāmānyaviśeṣasamavāyaiḥ sadbhiḥ śūnyaṃ sattayā na sambaddhaṃ tasmādasacchabdasya sadarthavācitvameveti vikalpa iti . tatrottaramucyate --so'pyanupapanno vikalpaḥ kṛttaddhitāntarūpārthaviprakṛṣṭāntaratvāt, bhavatyasti veti sat kṛdantarūpam, arthaścāsya dravyabhūtaḥ, sato bhāvaḥ satteti taddhitāntaṃ rūpam, arthaścāsya yasya guṇasya bhāvād dravye śabdaniveśastadabhidhāne tvatalau pā॰ vā॰ 5 . 1 . 119 iti sato'sādhāraṇaṃ svarūpaṃ sadantaravyāpi sāmānyaṃ ceti śabdato'rthataścātyantabhedādanayoḥ kathaṃ sattā sat syāt yadabhāvād nāsya sadityasad dravyādi bhaṇyeta ? evaṃ tāvat saduktau naiva sattoktiḥ .

7.24

atha nāsya sadityādi . atha mā bhūcchabdārthaviprakṛṣṭatvāt kṛcchabdena taddhitārthānabhidhānācchabdārthasaṅkaradoṣa iti sattāpi svabhāvasattayā satī tasyāḥ sattvāt, sā yasya nāsti tadapyasad dravyādi ucyate, yathā guruguṇābhāvādaguru dravyaṃ guṇaḥ karma cocyate gurutvābhāvād guṇāgurutvavat tathā sadabhāvasattābhāvatulyatvādasadityucyamānamadoṣamiti .

7.25

atrocyate --etadeva nanu prastutam, sadanityaṃ dravyavat kāryaṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavaditi dravyaguṇakarmaṇāmaviśeṣaḥ vai॰ sū॰ 1 . 1 . 8 iti sadādayaḥ ṣaḍaviśeṣā dravyādīnāmeva trayāṇāṃ na sāmānya yattu sat tatsamavāyikāraṇaṃ tadasyāstyeva, tat kimiti matvoktaṃ nāsya sat tadidamasad dravyādi kāryamiti ? yattvasya nāsti samavetaṃ tadapekṣya na yuktaṃ vaktuṃ nāsya sat tadidamasat iti . taddhi sadeva na bhavatyāvayorapi matena . kiṃ tarhi ? nāsyāsat tadidamanasat . na hi khapuṣpaṃ yasya nāsti so'sannityucyate, saṃstu satvāṃśca niyamād bhavati pratiṣedhadvayārthatvāt . viśeṣasamavāyānāmityaviśeṣābhidhānadvāreṇa trayāṇāṃ tribhyo nānātvaṃ parasparataśca lakṣaṇādinā vyācikhyāsitaṃ bhavatā . asmābhiśca dravyavyatiriktaguṇādyabhāvāt sāmānyādyabhāvācca sattvenāviśeṣa eva, viśeṣe vānyatarad dravyāditrayaṃ sāmānyāditrayaṃ vā khapuṣpatulyaṃ syādityāsañjitaṃ proktadvāreṇa vādaprastāvāditi . tatra sadādiṣaḍaviśeṣo dravyāditrayaviṣaya eva na sāmānyāditrayaviṣaya ityuktvā sāmānyādīnāṃ sattvamucyamānaṃ sadityasaditi ca svavacanavirodhāya sadā maunavratiko'smi iti vacanavat .

7.26

yattu sadityādi . yat tu satyaṃ mukhyaṃ sat tatsamavāyikāraṇaṃ dravyādikāryasyāśrayaḥ paramāṇutantukapālādi ghaṭapaṭādipariṇāmikāraṇaṃ tadasyāstyeva bījabhūtaṃ sādhayiṣyamāṇaṃ tat, tat kimiti matvoktaṃ matvarthasattvādinā bahuvrīhiṇā nāsya sadasti tadidamasad dravyādi kāryamiti ? tasya mukhyasya sato'stitvādayuktaṃ vaktum, na ca sad na bhavatyasat iti tatpuruṣeṇa dravyādikāryasyāsattvāditi vā .

7.27

nanūktam--sāmānyaṃ samavāyisat, tadasya nāsti yatsambandhād dravyādikāryaṃ sadvyapadeśaṃ labhate iti tadapekṣayoktam asat1 iti . atrocyate --yattvasya nāsti samavetamiti sāmānyaṃ tadapekṣya na yuktaṃ vaktuṃ nāsya sat tadidamasat iti . yasmāt tat sadeva na bhavatyāvayorapi matena, tvanmatena tāvat sadaviśeṣābhāvāt sāmānyāditrayasya dravyādereva sadādyaviśeṣāt, asmanmatena dravyādivyatiriktasāmānyaviśeṣasamavāyāsattvādeva tasyaiva vivādasya prastutatvāt tasyāsattvād dravyādi kathaṃ nāstyasya sat tadidamasat iti bahuvrīhiṇā vaktuṃ śakyam . kiṃ tarhi yuktaṃ vaktum ? nāsyāsat tadidamanasaditi, tasmādasad yasya nāsti tat sadeva anasadityarthaḥ . tannidarśanam --na hi khapuṣpaṃ yasya nāsti so'sannityucyata iti, sāmānyāpekṣayā napuṃsakanirdeśe prāpte puṃliṅganirdeśo'rthasāmānādhikaraṇyāduttānārthaḥ . saṃstu satvāṃśca niyamād bhavati, sannasyāstīti satvān yathā gaurasyāstīti gomān bahuvrīhiḥ sadapekṣa eva satyevārthe yujyate nānyatheti tathā tatpuruṣe'pi yojyametadeva vaidharmyanidarśanam . kasmāt ? pratiṣedhadvayārthatvāt, yathā pratiṣedhadvayamarthavadeva dṛṣṭam anaguḥ iti tathā dviḥ pratiṣedhasya prakṛtyarthāpatteḥ nāsyāsat ityukte satvāneva bhavitumarhati, nāsan sadarthatvāt .

7.28

atrāha --nanu dvividhabhāvatvāt sattvāsadvacane'pi na doṣaḥ, svabhāvasat sambandhisaditi ca dvividhaṃ saduktam, tasmāt sattāyāḥ sāmānyākhyāyā api svabhāvasattvamastīti nāsya sat tadidamasaditi vaktuṃ yujyata eveti .

7.29

atrocyate--nanu tadevedaṃ bhavanaṃ vicāryate, kimekavidhameva niratiśayamasmanmatavat ? uta tvanmatavat kiñcitsat samastasaditi svabhāvasat sambandhisaditi ca ? tasyaiva dvaividhyasyāsmān pratyasiddhiḥ . sattāsambandharahitatvamapi sattopapattirahitatvameva . uktavat, yathānantaramevoktam--na kiñcitsat samastasannāma svabhāvasat sambandhasannāma veti vikalpajātaṃ sato'stīti . athavā khapuṣpamapyasannihitabhavitṛkatvāt kāryavad bhavedityatītaṃ sarvamevoktaṃ tat sampūrṇaniratiśayaṃ sattvamasattvaṃ cetyetasya pratipādanārthamiti .

7.30

atra kenacit pṛcchyeta --kasmāt khapuṣpaṃ dala-kesara-makarandādiṣu kāraṇeṣu na samavaiti ? iti . vayamatropapattiṃ bramaḥ --adravyatvāt nirbījatvādityarthaḥ . dravyaṃ sāmānyamāśraya ityādiparyāyāḥ . kasmād nirbījam ? iti cet, abhūtatvāt, atīte'dhunānāgate kāle na bhūtaṃ hi tat, bhūtaśabdasya trikālavācitvādākāśabhūtavat, asattvādakāraṇatvādakāryatvādityādyarthaḥ . tat kuta iti cet, asanni- hitatvāt, yat satataṃ bhavati tat sannihitam, sannihitameva hi bhavati, asannihitaṃ naiva bhavati, vandhyāputra iva vandhyāyāṃ bījādhānādibhāvenāsannihitaḥ . athavā adravyatvādasannihitatvādabhūtatvāditi paryāyaśabdā eveti .

7.31

punaḥ pṛcchet kaścit --kasmāccampakapuṣpaṃ dalādiṣu tu samavaitīti . tuśabdaḥ khapuṣpādasya viśeṣaṃ darśayati . atrocyate viśeṣaḥ --taddravyatvāderiti ta eva hetavastulyavyākhyānāḥ . eṣa khapuṣpacampakapuṣpayorviśeṣo'sattvāt sattvācca bhavati . iyaṃ ca bhāvābhāvayoḥ praśnopakramā svarūpaviśeṣavyākhyā .

7.32

yathā ca dravyādīni prāk santītyādi . atrānumānam--yasyāmavasthāyāmutpannamātrāṇi dravyādīni santyeva sattayābhisambadhyanta itīṣyante tasyā avasthāyāḥ prāgapi santīti pratijñā . tasyāmavasthāyāṃ sattayābhisambadhyamānatvāt, yasyāmavasthāyāṃ sattayābhisambadhyante tasyā avasthāyāḥ prāgapi santyeva dṛṣṭāni yathā utpattyuttarakālaṃ sattayābhisambadhyamānāni utpattyavasthāyāṃ tānyeva . tathotpattyavasthāyāḥ prāgapi syuriti abhūtakriyāguṇavyapadeśamutpattyavasthamapi kāryaṃ tataḥ prāgapi sat sattayā sambandhitvāt tatkāla prāgapi syuḥ sattāsambandhitvāt bhavanāt idānīṃ bhāvāt ākāśavat . idānīmapi sattayā na sambadhyeta kāryam . prāgasattvāt khapuṣpavat . anyathābhūtatvād neti cet, anyathābhavane'pi tadananyathābhavanameva mṛttantvāditadbhāvānatikramāt sajātīyāsajātīyetarasvabhāvabhūtatvāt sucirādapi tattattvāt dṛḍhībhūtaghaṭavat . yadapi coktaṃ nāsya putro'stītyaputra iti putrāntarasambandhaḥ pratiṣidhyate iti idamapi nātigamitārtham, atrāpi hi putrāntarasambandho na pratiṣidhyate naña uttarapadābhidheyanivāraṇārthatatpuruṣasamāsasambhavasāmarthyāt, bahuvrīhāvapi putrātmatva- dravyādivat . kimuktaṃ bhavati sattāsambandhitvāt iti ? ata āha --bhavanāt, abhūtakriyāguṇavyapadeśābhimatāvasthaṃ kāryaṃ tataḥ pūrvamapi vastusvarūpameva, nābhāvaḥ, idānīṃ bhāvāt ākāśavaditi tadvyaktyartham . idānīmapi na sattayā sambadhyeta kāryam, prāgasattvāt, khapuṣpavaditi viparyayeṇāniṣṭāpādanasādhanam . bhavadeva hi bhavati gaganavat, nāvidyamānamaśvaviṣāṇavaditi .

7.33

anyathābhūtatvād neti cet, pratyakṣaṃ tantubhyo'nyathā paṭabhavanāt pratyakṣaviruddhaṃ prāgapi sat kāryam iti vacanamiti cet, tad na, pratyakṣamanyathābhavane'pi tadananyathābhavanameva pratyakṣataḥ . kiṃ kāraṇam ? mṛttantvāditadbhāvānatikramāt anatikrāntatadbhāvatvādityarthaḥ . dṛḍhībhūtaghaṭavaditi dṛṣṭānto vakṣyate . hetorasya vyākhyā --sajātīyāsajātīyetarasvabhāvabhūtatvāt, ghaṭasya sajātīyāni ghaṭāntarāṇi, asajātīyāni paṭādīni, tebhya ubhayebhya itaraḥ anyo ghaṭaḥ sajātīyāsajātīyabhinno deśakālākārapramāṇarūpādibhedāt . nanvevaṃ sajātīyāsajātīyabhinnatve svakāraṇebhyo'pi bhinnatvāt prāgasattvameva prāptaṃ kāryasyeti . etaccāyuktam, svabhāvabhūtatvāt iti viśeṣyoktatvāt svasamavāyikāraṇabhūtaparamāṇudvyaṇukādirūparasādyātmakapariṇāmasvabhāvenaiva bhūtatvāditi tadbhāvānatikrama evaivaṃ vyākhyāto bhavati . kiñcānyat, sucirādapi tattattvāt; deśakālākārādibhede satyapi mṛdaḥ piṇḍādyavasthāsu mṛdavasthāgatarūpādisvarūpānativṛtteḥ paramāṇurūpāditattva eva ghaṭaḥ, tasmādanyathābhavane'pi tadananyathābhavanameva . kimiva ? dṛḍhībhūtaghaṭavat, yathā mālavanagare ghaṭo dṛḍhībhūta ārdrādi-sāmiśuṣka-nava-yuva-madhyama-purāṇādyavasthāsu anyathābhavane'pi ghaṭatvamanatikrāman saptasu varṣaśateṣu nīteṣvapi sa eva tathā bhavati evaṃ tadapi kāryaṃ dravyādīti .

7.34

kiñcānyat, yadapi cetyādi pūrvapakṣapratyuccāraṇaṃ yāvat pratiṣidhyata iti . taduttaram --idamapi nātigamitārthamityādi yāvat sambhavasāmarthyāditi . tad vivriyate--yadapi sata evāsattvapratipādanārthaṃ dṛṣṭāntatvenoktam--nāsya putro'stītyaputraḥ, na tu putro na bhavatīti, tasyānyaputratvāditi . tadapi nātigamitārthamiti dākṣiṇyavacanametat, mā niṣṭhuraṃ vocamiti . kathamagamitārtham ? yasmādatrāpi putrāntara meva pratiṣidhyate nañā ataddravyatvāt svayaṃ putrībhāvapariṇāmaśūnyatvāt khapuṣpavat . tathā cānvāha-- aṅgādaṅgaṃ sambhavasi hṛdayādabhijāyase . kauṣītakibrā॰ 2 . 7 sambandho na pratiṣidhyate, anyasya svāmiputrāderdṛṣṭatvāt tasya putro'stīti bahuvrīhisamāsārthasya pratyakṣaviruddhasyāsambhavāt . kiṃ tarhi vaktavyam ? naña uttarapadābhidheyanivāraṇārthatatpuruṣasamāsasambhavasāmarthyāt, yathā bhikṣāṃ dehi iti gṛhabahirantaḥsthayoryācakadāyakayoryācñādānasambhavavat ko bhikṣāṃ dadāti ? iti praśne pratyākhyānadānasambhavavat gavākṣe gāvaḥ ityādityakiraṇasambhavavadvā uttarapadābhidheyasambhavaḥ svayamevāsau putro na bhavati ityuktaṃ bhavati, tacca vakṣyate . tasmād nāsya putro'stītyaputra ityayukto dṛṣṭāntaḥ . abhyupagamya bahuvrīhiṃ bahuvrīhāvapi putrātmatvameva pratiṣidhyate nañā na putrāntarasambandhaḥ . kasmāt ? ataddravyatvāt, tad dravyaṃ tat kāraṇaṃ tad bījaṃ pariṇāmi asya tadidaṃ taddravyam, na taddravyamataddravyam, tadbhāvādataddravyatvāt svayaṃ putrībhāvapariṇāmaśūnyatvāt svayaṃ svaputratvenānutpitsutvādityarthaḥ . khapuṣpavaditi gatārtham . yathoktam --agaṇirūpitā agaṇipariṇāmitā agaṇisarīreti vattavvaṃ siyā bhagavatīsū॰ 5 . 2 . 181 iti . tathā cānyo'pyanvāha--aṅgādaṅgaṃ sambhavasītyādi . tānyeva pituḥ yadapyuktam aguṇo guṇaḥ iti tadapi guṇabhūto'yamartho na bhavati, kiṃ tarhi ? svatantraṃ dravyameveti guṇasandrāvavāde guṇabhāvo guṇasya pratiṣidhyate na guṇasambandho yugapadayugapadbhāvitā, bhavanalakṣaṇadravyatvāt, saṅgrahavādavadvā . tasmād bahuvrīhyasadapi nāsat, sadeva . svavacanavirodhādeḥ sadapyasat sattāsambandharahitatvāt . sattāsambandhena śukrādyaṅgāni putrāṅgatvena pariṇamanti kṣīradadhitvavat . hṛdayādabhijāyase iti, prajñāpi saiva putrasya yā pituḥ, aśvādiprajñāyā manuṣyādiṣvabhāvāt .

7.35

yadapyuktaṃ dvitīyamudāharaṇaṃ tatraiva aguṇo guṇaḥ iti śāstrīyaṃ tadapi guṇabhūto'pradhāno dravyāśrayī upasarjana itīṣṭo'yamartho na bhavati, kiṃ tarhi ? svatantraṃ pradhānaṃ dravyameveti, uttarapadābhidheyanivāraṇārthatvād nañaḥ . na tu nāsya guṇo'stītyaguṇo guṇaḥ, tasya hi rūpādeḥ parasparato'nyarasādiguṇakasya guṇasadbhāvāt . sattvādervā guṇasandrāvavāde guṇavattvād guṇabhāvo guṇasya guṇatvameva pratiṣidhyate, na guṇasambandhaḥ . sa ca dṛṣṭo guṇasambandhaḥ yugapadayugapadbhāvitā, yugapadbhāvitā rūparasagandhasparśasaṅkhyānādīnāṃ guṇānāṃ sambandhaḥ, ayugapadbhāvimṛtpiṇḍaśivakasthāsakādīnāmayugapadbhāvitā, kṛṣṇanīlaśuklaraktādivarṇādibhedānāmayugapadbhāvitādi śeṣaguṇānāmiti . tathā sattvādīnāmaṅgāṅgibhāvena yugapadbhāvitā, mahadahaṅkāratanmātrādīnāmayugapadbhāvitā ceti . kasmāt ? bhavanalakṣaṇadravyatvāt, dravyaṃ ca bhavye pā॰ 5 . 3 . 104 bhavatīti dravyaṃ bhavyaṃ bhavanasambandhayogyam, guṇāḥ sandrutyaiva tiṣṭhanti bhavanti dravantīti guṇayanti guṇyante drūyante jñāyante cetyeka evārtha iti . saṅgrahavādavadvā, yathā vā saṅgrahanayavāde sarvasya sarvātmakatvāt ta eva rūpaparamāṇvādidravyaviśeṣāḥ svajātyaparityāgena yugapadayugapacca bhavanti dravanti drūyate bhūyate tairevetyuktam . tasmād bahuvrīhyasadapi nāsat, sadeveti prastutopanayaḥ . yathoktam--atthittaṃ atthitte pariṇamatīti ṇatthittaṃ ṇatthitte pariṇamati bhagavatīsū॰ 1 . 3 . 32 iti . tasmāt sampūrṇaniratiśayaṃ sadasad veti . tasmādasat kāryaṃ na sattayā sambadhyate satvābhāvādasampūrṇasadasattvābhāvādityuktam .

7.36

tathā svavacanavirodhādeḥ sadapyasaditi, yadapi sat iti dravyādi kāryamiṣṭaṃ tadapi svavacanavirodhāderdoṣādasadeva jāyata iti pakṣaḥ . svavacanādivirodhāścānumānavirodhadvāreṇaivodbhāvayiṣyante, tatra tāvat tasyāsattve hetuḥ --sattāsambandharahitatvāt . sattayā sambandhamanubhūya sat ityabhidhānaṃ pratyayaṃ ca labhate kāryam, viśeṣaṇasvarūpābhidhānapratyayabhāktvād viśeṣyasya, daṇḍanimittadaṇḍyabhidhānapratyayabhāgdevadattavat . sattāsambandhaśca sannihitālliṅgāt sadabhidhānapratyayadarśanādanumīyate, ataḥ sattāsambandhāt sad bhavati ityuktaṃ bhavatīti paramatasamarthanameva tāvadetat . tasmāt sattāsambandhena bhāvyamānaṃ sad bhavati, bhāvyamānaṃ sad bhavati, yacca bhāvyamānaṃ sad bhavati tadārambhakebhyo bhavati dravyādyārabdhadravyāntarādivad bhāvyamānabhavitṛtvāt . sattāpi yadi dravyāderbhāvikā tataḥ kāraṇam, bhāvakatvāt, ārambhakavat . sati sattāntarādhānād neti cet, na, tulyatvāt, evamapi kāraṇameva te sattā sati sattāntarādhāyitvāt paṭasattādhāyitantusaṃyogavat, vṛttasattvātiriktasattvakāraṇa- parata ātmānaṃ labhate na svata ityarthaḥ . tataḥ kim ? tata idaṃ bhavati --yacca bhāvyamānaṃ sad bhavati tadārambhakebhyo bhavati kāraṇadravyādibhya ityarthaḥ . sādhyānugatasādhanavacanāt sādharmyadṛṣṭānta eṣaḥ, tannidarśanaṃ hetunā'vyavahitaṃ pratipattilāghavārtham --dravyādyārabdhadravyāntarādivaditi, yathā dravyaguṇakarmabhirdravyaguṇāntarāṇyārabhyante, karma ca guṇaiḥ saṃyogavibhāgaprayatnagurutvasaṃskārādṛṣṭaiḥ, tathā sattayā ārabhyate tat sat kāryam . heturatra bhāvyamānabhavitṛtvāditi vyākhyātārthaḥ . tasmāt tasyāmavasthāyāmasat tad dravyādikāryam . asat tat iti ca bruvataḥ svavacanavirodho'numānavirodhaśca, pratyakṣābhyupagamarūḍhivirodhā api yojyāstathaiva . evaṃ tāvad dravyādikāryamutpattyavasthāyāṃ svata evāsti itīṣṭamapi sattāsambandhād bhavitṛtvāt asadeva ityuktam .

7.37

na kevalaṃ dravyamevāsat tadā, kiṃ tarhi ? sattāpi ca nāsti ityāpādayiṣyate hetusadbhāvena kāraṇatvādibhyaḥ . kāraṇatvāt tāvat --sattāpi yadi dravyādeḥ kāryasya bhavato bhāvikā tata uktavidhinā kāraṇam, bhāvakatvāt bhāvayitṛtvādityarthaḥ, tasilādiṣvākṛtvasucaḥ pā॰ 6 . 3 . 35 iti puṃvadbhāvāt . ārambhakavaditi paṭasya tantvādivaditi vakṣyate, iha tu sāmānyena yathārambhakāḥ paramāṇavastatsamavāyinaḥ saṃyogavibhāgā adṛṣṭādiguṇāśca sāpekṣā nirapekṣāḥ kriyāścādṛṣṭādihetukāḥ kāraṇāni bhāvakāni yathāsambhavaṃ dvyaṇukādikāryadravyāṇāṃ guṇānāṃ karmaṇāṃ ca tathā sattāpi kāraṇamiti .

7.38

sati sattāntarādhānād neti cet . syānmatam--svayamutpanne samavāyyasamavāyikāraṇārabdhe dravyādau kārye svabhāvataḥ satyeva sattāntaraṃ sambandhisattvamādhīyate tayā sattayā, tasmād nārambhikā sā, anārambhakatvāccā'kāraṇamaṇvādivat, ato vaiṣamyaṃ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ, bhāvakatvaṃ vā tasyā nāstīti . etacca na, tulyatvādanantaroktadaṇḍyādivad viśeṣaṇasvarūpasadabhidhānapratyayānumitasattāsambandhanivṛtteḥ . abhyupetyāpyabhāvakatvaṃ sati sattāntarādhāyitvaṃ ca sattāyāḥ evamapi kāraṇameva te sattā, sati sattāntarādhāyitvāt, paṭasattādhāyitantusaṃyogavat, yathā tantubhiḥ parasparasaṃyogāpekṣairārabdhe paṭe sati tatsaṃyogaḥ sattāsamavāyajaṃ sambandhisattvamādadhānaḥ kāraṇaṃ dṛṣṭaḥ tathā sattāpi syāditi . syānmatam— ārambhakāḥ paramāṇavo na saṃyogaḥ, tasmād vaiṣamyamiti . etaccāyuktam, saṃyogasyāpyārambhakatveṣṭeḥ kāraṇatvamātrasādhanād vā na doṣa iti . athavā vṛttasattvātiriktasattvakāraṇatvāt kāraṇameva sattā iti tvāt tantvādivat . tathā ca dravyādyanyatamadeva tat . ata eva ca nāsya sat tadidamasat iti svānvayavṛtti sattvavyatirekavṛtti ca nirūpitamanvayavyatirekābhyāṃ niṣkalaṃ sattvaṃ yasya tad dravyādi sidhyatyeva, tadarthamabhidhānapratyayahetunā anyena sattādinā nārthaḥ, svata eva siddhaprayojanatvāt . tatra dravyādivyatiriktasya sadabhidhānapratyayahetoranavakāśaḥ svata eva siddhābhidhānapratyayatvāt, sattādivat, ākāśādivat . svagataputratvasaṃsiddhānvayavyatirekā- vartate, yasmād vṛttasya niṣpannasya kāraṇāntaraiḥ svabhāvasataḥ tato'tiriktaṃ sambandhisattvaṃ karoti sattā tasmāt kāraṇameva . ko dṛṣṭāntaḥ ? tantvādivat, yathā vṛttasattvaṃ tantutvaṃ tadatiriktapaṭasattvakaraṃ kāraṇaṃ ca tathā satteti . athavā yathā vṛttasya tantubhirārabdhasya paṭasya janmottarakālamapi sattvaṃ kurvantastantava eva saṃyogāpekṣāḥ kāraṇaṃ paṭasyeṣyante tathā sattāpi vṛttasattvātiriktasattvakaratvāt kāraṇameva syāt, ādigrahaṇāt kapālavīraṇādidravyāṇyudāhartavyānīti .

7.39

tathā ca dravyādyanyatamadeva tat, sāmānyaṃ sattākhyaṃ dravyaṃ guṇaḥ karma vā, nānyat syāt . yaddhi kāraṇaṃ tad dravyaṃ guṇaḥ karma vā, nāto'nyad dṛṣṭam, yathā tantavastatsaṃyogāśca tatkriyāśca . tasmāt sāmānyaṃ sadanityaṃ dravyavat kāryaṃ kāraṇaṃ sāmānyaviśeṣavacca dravyādivat, ato dravyādīnāmeva sadādiṣaḍaviśeṣā iti vyākhyā vyarthā .

7.40

ata eva cetyādi . etasmādeva dravyādyanyatamasvarūpatvāt sattāyāḥ sāmānyākhyāyāḥ nāsya sat tadidamasat iti vigṛhya asya ityanvayāt na iti ca vyatirekād dravyaguṇakarmākhyasya trayasya sato'vadhāraṇārthaṃ pratiṣedhavācinā nañā vyavacchedyaṃ sattvamabhyupagamya svānvayavṛtti sattvavyatirekavṛtti ca nirūpitamanvayavyatirekābhyāṃ niṣkalaṃ paripūrṇaṃ svarūpato'vadhāritaṃ ca sattvaṃ yasya tad dravyādi dravyāntarādisadvyatirekeṇa svānvayena ca yathā vyākhyātaṃ sidhyatyeva . tasmāt tadarthaṃ dravyādyavadhāraṇārthamabhidhānapratyayahetunānyena sattādinā nārthaḥ na prayojanaṃ svata eva siddhaprayojanatvādityuktopasaṃhāraḥ .

7.41

atra pṛthak sādhanam --tatretyādi . dravyādivyatiriktasya sadabhidhānapratyayahetordravyādāvanavakāśaḥ, svata eva siddhābhidhānapratyayatvāt, yatra svata eva siddhābhidhānapratyayatvaṃ tatrānyasya sadabhidhānapratyayahetornāvakāśo'sti yathā sattāsamavāyaviśeṣeṣviti . athavāśrayāśrayiṇoḥ pāratantryasvātantryavyākhyākusṛtipratyutthānaṃ mā kārṣīd vaiśeṣika iti nirāśaṅkamākāśādivaditi dṛṣṭāntaḥ, dikkālākāśadravyāṇi hi dikkālādimukhyasāmānyaśūnyānīti . athavā prastutodāharaṇameva dṛṣṭāntaḥ --svagatetyādi . anvaya bhidhānapratyayo devadattaḥ putra eva sūnvanapekṣaputratvaḥ, evamatra svabhāvasiddhereva dravyāditvaṃ netarasattvāt . evaṃ sattānirākaraṇaṃ kṛtam . dravyatvādyapyevameva nirākāryaṃ vyākhyātavat . etena satsatkaratvapakṣe'pi sākṣātkṛtameva vaiyarthyam . yastu 'anavasthā na, dṛṣṭāntāt . tadyathā--vācā gamite viniyogārtho na kṛta iti tadarthaṃ pradīpaprakāśa upādīyate, tasyopādānaṃ na vyartham, na ca punastasyānyaḥ prakāśaḥ prakāśanārtha upādīyate, tathehāpi dravyādikāryeṇa upabhogakriyā nāsti ityasat aśaktasadasattvāt vyatirekayuktāvabhidhānapratyayāvaśvarathavadanvayavyatirekābhidhānapratyayau, tau svagatena putratvena saṃsiddhau yasmin so'yaṃ svagataputratvasaṃsiddhānvayavyatirekābhidhānapratyayo devadattaḥ putra eva sūnvanapekṣaputratvaḥ svasūnumanapekṣya vyākhyātavidhinā puruṣāntarasya pituḥ putra eva sannaputraḥ svasūnvabhāvāditi yathā putra evāputra ityucyate . ityevaṃ dṛṣṭāntārthaṃ bhāvayitvā dārṣṭāntikamupanayati --atra svabhāvasiddherityādi . svabhāvasadbhāvasiddhereva dravyāditvam, netarasattvāt na sambandhisattvāditi, vicāraphalaṃ nigamyate --evaṃ sadaviśeṣavicāradvāreṇa sattāyā nirākaraṇaṃ kṛtam .

7.42

dravyatvādyapyevameva nirākāryam, dravyādyapyevameva dravyatvādinirapekṣamityatidiśati . dravyaṃ guṇaḥ karma ityatrāpi dravyatvaguṇatvakarmatvasāmānyaviśeṣanirapekṣāvabhidhānapratyayau svata eva dravyādīnāṃ sulabhau vyākhyātavaditi, tatrāpi tulyapracarcatvāt .

7.43

etena satsatkaratvapakṣe'pi sākṣātkṛtameva vaiyarthyam, nāsya sadityasatpakṣe yathābhihitaṃ vicārāvasāne --nāsataḥ satkarī sattā saddravyādivyatiriktasya sattādravyatvādestatsadabhidhānapratyayahetoranavakāśaḥ svata eva siddhābhidhānapratyayatvāt sattādivaditi tathā tadeva satāṃ dravyādīnāṃ satkarī sattā ityatrāpīti pratyakṣīkṛtamasmākaṃ tvayaiva vaiyarthyam, sattāsambandhasya svata eva siddhatvāditi .

7.44.1

yastvanavasthā netyādi yāvadarthavatprakāśanāvasthāvaditi pūrvapakṣapratyuccāraṇam . anavasthādoṣaparihārārthaḥ pratisamādhānavikalpaḥ --naiṣa doṣo dṛṣṭāntādityādi, dṛṣṭāntastadyathā--vācā gamite prakāśite ghaṭa iti jñānamātrādhāne kṛte tāvatā jalādyāharaṇādikriyāviniyogārtho na kṛta iti tadarthaṃ ghaṭagrahaṇadhāraṇādyarthaṃ ca pradīpaprakāśa upādīyate, tasya vākprakāśādanyaprakārasya pradīpaprakāśasyopādānaṃ na vyarthaṃ na ca punastasyānyaḥ pradīpo'nyo vā prakāśaḥ prakāśanārtha upādīyate . tasmāt tatraiva vyavasthitatvād nānavasthādoṣo'stītyeṣa dṛṣṭāntaḥ . upanayaḥ --tathehāpi dravyādikāryeṇa vastūdbhūtiprakāśamātreṇa svakāraṇotpāditamātreṇa vākprakāśitaghaṭasthānīyena dravyādeḥ kāryasyopabhogakriyā nāsti, puruṣopabhogārthāśca sarvāḥ kriyā ityataḥ kāraṇādasat, aśaktasadasattvāt aśaktasya svakāryakaraṇe sata evāsattvāt, kṣutpratīkārāśaktāsadvrīhivat, vicitropabhogasiddhyarthaṃ bhinneṣu abhinnābhidhānapratyayavyavahārasiddhyarthaṃ ca sattvaviśeṣaṇena sambandhaḥ arthavatprakāśanāvasthāvat' iti pratisamādhānavikalpaḥ so'pyanupapanno'vasthādṛṣṭāntāsattvāt anekāntatvāt . vākprakāśaprakāśakapradīpavat pradīpaprakāśasyāpi indriyaprakāśyatvāt tasyāpi bahuprabhedopakaraṇaprakāśyatvāt teṣāmapi labdhiprakāśyatvāt labdherapyupayogaphalāyā- aṅkurāvasthāyāmiva vrīherakaṭhināvasthāyāmiva vā kṣutpratīkārāśaktāsadvrīhivat .

7.44.2

vicitropabhogasiddhyarthaṃ ghaṭapaṭakaṭādibhiḥ parasparavyatiriktairjaladhāraṇatvaktrāṇapracchādanādyupabhogasiddhyarthaṃ bhinneṣu ghaṭādiṣu deśakālādibhiḥ samānajātīyeṣu abhinnābhidhānapratyayavyavahārasiddhyarthaṃ ca sāmānyānviteṣu sattvaviśeṣaṇena prakārāntareṇa saṃbandhaḥ, arthavata eva vākprakāśasya punaḥ prakāśane pradīpaprakāśasyeva vākprakāśitaghaṭaviṣayasyāvasthāvadanavasthādoṣābhāvavacceti yo'yaṃ pratisamādhānavikalpaḥ so'pyanupapanna ityādi taduttaraṃ yāvat pradīpādiprakāśanavaditi . kasmādanupapanna iti cet, ucyate --avasthādṛṣṭāntāsattvāt, asāveva pradīpadṛṣṭāntaḥ avasthāvān ityabhimato'vasthāvān na bhavati, anekāntatvāt, ekāntarūpo hi niścito'rtho dṛṣṭāntaḥ syāt syāt . tvadudgrāhitasyārthasya tu na hi vyarthatvaikāntānugataṃ prakāśanam, yadi pradīpasya prakāśāntareṇa prakāśanaṃ vyarthaṃ syāt tatraivāvasthā syāt, sā tu nāsti . yasmād vākprakāśaprakāśakapradīpavat pradīpaprakāśasyāpi indriyaprakāśyatvāt, indriyeṇa hi pradīpo'pi prakāśyate vākprakāśaprakāśakapradīpavadindriyeṇānupalabdhasyāgṛhītasya ghaṭādervicitropabhogāsiddheḥ . kimindriye'vasthā syāt ? netyucyate, tasyāpi bahuprabhedopakaraṇaprakāśyatvāt, tadapi hīndriyaṃ nirvṛttyupakaraṇa yogyātmopāttendriyaparyāptyākhyapudgaladravyaprakāśyamañjana-pādābhyaṅga-nasya-pathyabhojana-pradīpādibāhyadravyaprakāśyaṃ jñānātmātmaprakāśyaṃ ca .

7.44.3

tānyapi hi nirvṛttyupakaraṇatadyogyaparyāptidravyāṇyañjanādibāhyadravyāṇi cātmanyuditakṣīṇopaśāntāṅgopāṅganāmakarmodayajñānadarśanāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamāpekṣātmalabdhiprakāśyāni, tasmāt teṣāmapi labdhiprakāśyatvādanavasthā . sāpi labdhirātmanaḥ praṇidhānākhyena vīryeṇāpanīte jñānāvaraṇādikāluṣye jīvasyopayogalakṣaṇasya prasādamātraṃ jñānamupayogastena prakāśyate labdherapyupayogaphalāyāstatpra statprakāśyatvāt tasyāpi bāhyopayogyadravyopayogaprakāśyatvādanavasthā . tasmāt kāśyatvādanavasthā . tasyāpi matijñānopayogādārabhya yāvat kevalopayogasya bāhyopayogyadravyopayogaprakāśyatvādanavasthā . so'pi hi jaṃ jaṃ je je bhāve pariṇamati pa+ogavīsasādavvaṃ . taṃ taha jāṇāti jiṇo apajjave jāṇaṇā ṇatthi .. āvani॰ 794 iti bāhyavastupariṇāmānurūpopyogāt tatprakāśya upayogo'pītyataḥ paraṃ punaruktaṃ bhavati prakāśyaprakāśaka prakāśyaḥ prakāśaḥ atadrūpabhāvādhigamyatvāt . sattāpi ca dravyādyatadrūpapratyayena prakāśyate vākprakāśāvagamitārthapradīpādiprakāśanavat . pradhānamapi caivaṃ syād bhavatparikalpitā sattā viśvarūpopabhogapratipādanārthatvāt puruṣārthatvād guṇatrayavat . kāryamapi te prāgapi sadeva prāpnoti, aśaktasadasattvenādhyāsyamānatvāt satkriyamāṇatvāt, utpannamātradravyādivat . yadvā na tat satkriyate na bhāvyate vā kenacidarthāntareṇa, sadbhūtatvāt, sattādivat . na tatsattā sattāntaramapekṣate sattātma- cakrakarūpeṇa . tasmāt prakāśyaḥ prakāśaḥ prakāśāntaraprakāśyaḥ pradīpaprakāśo'pi, atadrūpabhāvādhigamyatvādityavasthādṛṣṭāntāsattvasamarthanopasaṃhāraḥ .

7.44.4

sattāyāmapyanavasthāmatadrūpaprakāśyasādharmyādāpādayitumāha prastutāyām --sattāpi cetyādi . sattāpi cāśrayasya dravyāderatadrūpasya pratyayenātmānaṃ labhate, tena prakāśyate, vākprakāśāvagamitasyārthasya pradīpādinā prakāśanavat, na svata evetyanavasthādoṣo'trāpi tadavasthaḥ .

7.45

kiñcānyat, pradhānamapi caivamityādi . sāṅkhyaparikalpitaṃ sakalajagatkāraṇaṃ pradhānādiparyāyaṃ syād bhavatā vaiśeṣikeṇa parikalpitā sattā viśvarūpopabhogapratipādanārthatvāt puruṣārthatvād guṇatrayavat, yathā sattvarajastamonāmakaṃ puruṣārthaṃ pravartamānaṃ puruṣasya viśvarūpamupabhogaṃ pratipādayituṃ pravartamānaṃ pradhānameva na tato'nyad vyatiriktaṃ kiñcit tadvikāratvādevaṃ sattāpi pradhānameva syāt . aniṣṭaṃ caitat .

7.46

kiñcānyat, kāryamapi ta ityādi yāvad dravyādivaditi . kāryamapi tava dravyādi janmakālāt prāgapi sadeva prāpnotītyetadapyaniṣṭāpādanam . kathaṃ tantvādikāraṇāni prāgapyuttarakālabhāvyabhimatātmasambandhīni ? aśaktasadasattvenādhyāsyamānatvādityādihetavo gatārthā yāvat satkriyamāṇatvāditi . utpannamātradravyādivaditi dṛṣṭāntaḥ .

7.47

yadvetyādi . athaivaṃ neṣyate na tat satkriyate dravyādyutpannamātraṃ na bhāvyate vā kenacidarthāntareṇa, sadbhūtatvāt, sattādivaditi, ādigrahaṇād dravyatvādisāmānyaviśeṣa-viśeṣa-samavāyavat . katvādatyantānupravṛttasattāvat . anarthasattā cānyatrānādheyā, tata eva, svasattāvat . yadi tat kāraṇasamavetaṃ svata eva sanna bhavati asadeva tarhi tat, svato nirupākhyatvāt avyapadeśyatvāt tathā'viśiṣṭatvāt khapuṣpavat asat syāt . kāryamapi vā prāk sadutpatteḥ, ebhya eva, utpannamātradravyādivat . na tatsattā sattāntaramapekṣate, dravyādīnāmutpannānāṃ svabhāvasattā sambandhisattāṃ nāpekṣate sattāsambandharahitatve'pi sattātmakatvāt, atyantānupravṛttasattāvat mahāsāmānyavadityarthaḥ . anarthasattā, arthaḥ iti dravyaguṇakarmasu saṃjñāniyamādanarthāḥ sāmānya-viśeṣa-samavāyāḥ, teṣāmanarthānāṃ yā sattā sāpi cānyatrānādheyā anāśritetyarthaḥ . tata eva hetoḥ, svasattāvadityetānyaniṣṭāpādanasādhanāni .

7.48

punastatraiva doṣaḥ prakārāntareṇocyate --yadi tat kāraṇasamavetamityādi . yadi kāraṇeṣu samavetamātraṃ kāryaṃ svata eva sanna bhavati, sattāsambandhāt sad bhavati, sadeveti sadeva na bhavati, aguṇaguṇatvādivadasadapīti, yadyevamiṣyate tata evamāpannam --asadeva tarhi tat . kutaḥ ? svato nirupākhyatvāt, nirupākhyatvāt iti siddhe svataḥ iti viśeṣaṇaṃ vedanādīnāṃ svasaṃvedyānāṃ nirupākhyānāṃ sattvāt tadvadanaikāntikatā mā bhūditi . taddhi vedanādyasādhāraṇarūpeṇa nirupākhyamapi svata eva vastvātmanaiva sāmānyātmanā aṃśāntareṇa pararūpeṇa ca vyāvṛttena sopākhyamiti . tathā vividhaṃ viśiṣṭaṃ vā apadeśyo vyapadeśyaḥ, na vyapadeśyaḥ prakārāntareṇa vedanādivad vyapadeśyo na bhavatītyarthaḥ, khapuṣpavailakṣaṇyena tathā'viśiṣṭatvāditi viśeṣaṇena hi sadādinā vastveva sāmānyāṃśādinā vedanādi sambadhyate nāvastviti evaṃ sādharmyāt khapuṣpavadasat syāditi gatārtham . etadanabhyupagame kāryamapi vā prāk sadutpatteḥ, ebhya eva hetubhyaḥ svato nirupākhyatvāt ityādibhyaḥ, utpannamātradravyādivat .

7.49

yadapi ca kartrādītyādi . kartrādīnāṃ kārakāṇāṃ samavāyināmasamavāyināṃ ca mṛdādīnāṃ devadattadaṇḍādīnāṃ ca yo vyāpāraḥ sametya svakāryārambhaḥ, tasya phalaṃ ghaṭādi kāryamutpannaṃ vastumātram, tasyātmāvadhāraṇaṃ kāryamityataḥ prāgudgrāhitārthanirākāṅkṣīkaraṇārthamāha --aśeṣaviśeṣaṇavinirmuktaṃ sattva-dravyatvaguṇatva-karmatvādibhiḥ sarvairviśeṣaṇairvinirmuktaṃ sambandhisadbhāvaśūnyaṃ svabhāvasadbhāvamātraṃ yat taducyate kāraṇasamavetaṃ tadātmā itītthamātmāvadhāraṇaṃ kṛtvā svayameva yaccoditam--vastumātrasya niratiśayatvāt sattvādidravyatvādiviśeṣaṇasambandhaniyamānupapattiḥ, na hi tasyāmavasthāyāmidaṃ dravyam, mayā dravyatvenātraiva nilayanīyaṃ na guṇakarmatvābhyām iti dravyatvasya nilayananiyamakāraṇaṃ nāsti, atiśayābhāvādeva . tathā guṇatvakarmatvayorapi guṇakarmaṇoriti . tat tathaivetyādi tvaduktameva kāraṇamiti tadevoccārayati yāvadanupapattireveti . sattādigrahaṇāt sattva-dravyatva-guṇatva-karmatva-ghaṭatva-rūpatva-gamanatvādyasambandhāt kāraṇasamavetasarvadravyaguṇādikāryasattādravyatvādiviśeṣakṛtasambandhātiśayābhāvāditi .

First 52 of 203 passages. Read on

Linked texts (1)