Vacaspatya 4.1

Vācaspatya 4.1

Language: Sanskrit

4.1.1

vargo caturthabhāgān 81
(07 ūnitvāt) 64pade prāpte 8
na ca śābdānubhavāt pūrvvamapūrvvamupasthitaṃ mānābhāvāt
apūrvvatvasyājñātādaśaktyāpātācca | na ca liṅādinā
tadupasthitiḥ vyutpattyanantaraṃ tatpravṛttāvanyonyāśrayāt | na ca
kāryya tvenopasthite tatra śaktigrahaḥ upalakṣaṇaṃ hi smāraṇamanumāpanaṃ vā grāhyahīte sambandhyāpahāt kathakamiti ?
maivam kāryya dharmikakāryyatena śaktigrahāt kāryyatvaviśiṣṭahyopasthitameva tatonvitābhidhānadaśāyāṃ yāgaviṣayakaṃ kāryyamityanubhavaḥ svargakāmāyogyatayā ghaṭādikaṃ tiraskṛtya kriyā
bhinne yogyatābaśādyāgaviṣayakāryye paryyavasyati, matpūrvvatvena śaktigraho na vā'pya kāryyamityanubhavaḥ bhavati ca
sāmānyataḥ sambandhabuddhiḥ sahakārivaśādviśeṣabuddhaprāyaḥ
yathātavaiva kartṛmātrasambandhagrahāt kartṛviśeṣasiddhiḥ | manu
kāryyatvenāpi kiṃ ghaṭādo śaktigrahaḥ utāpū ubhayatra vā ?
nādyaḥ, anyapratipattāvanvayāktigrahasyānupayogāt | nānyau,
prāganupasthiteriti cet ? na yena hi rūpeṇa śabdenānubhayo
janyate tena rūpeṇa śaktigrahaḥ padārtha smaraṇaśca śabdānubhavahetuḥ | nahi prameyatvena śaktigrahaḥ padārtha smaraṇañca ghaṭatvena śābdānubhavahetuḥ | evañca ghaṭādāveva kārye śakto
liṅiti śaktigrahaḥ tataḥ kāryyamiti smaraṇaṃ tato yogyatādibaśāt pracaradvṛttyanupakrarmaṇi kāryyāṇi vihāya yāga
viṣayakaṃ kāryyamityanubhavo bhavannapūrvamānambate yogyatvācca
tasya sthāyitvalābhaḥ | ataeva vākyārthānubhavāttātṛṣayatyāttadapūrvvam | na ca kṛtānāmākāṅkṣā dimattvādanyayabodhaḥ

4.1.2

padena kriyate, nāpūrvva smṛtagocara iti vācyaṃ ? śaktigrahapadārthasmaraṇaśābdānubhavānāṃ samānaprakārakatānāme ga
hetuhetusadbhāvāvadhāraṇāt lāghavādāvaśyakatvācca | na ca
kacit sahacāramātre yānyapadaprayogeṇa evopapattisambhavā,
gauravāt gopadādapūrlagamanamanubhavaprasaṅgācca, viśiṣṭavaiśiṣṭya
bodhe sarvvatra tathaiva, anyathā pavyaitīyayadbhivyāpakatayā nāvagata
iti katha tadvantyo'numitau | manu sāmānyalakṣaṇayā pratyāsattyā sarvvaeva vyaptāvo vyāptigrahe śaktigrahe da viṣayī
bhavanti kathamanyathā parvvatīyadhūmavyāptāgrahe tasya danumitaḥ ?
iti cet na, yena rūpeṇa vyāptigrahastena rūpeṇa vyāpyacena
vā pakṣadharmatāgraho'numitau kāraṇamastu kinnayā | api ca
sā yadyasti samāpi, nāsti cettatrāpi | kiñca tava darśane
nāstīti sutarāmapūrvvavācyatā kāryyatvena hi rūpeṇāpūrve'pi śaktigrahaviṣayasya padārthasyativiṣayatvañca | nacaiva
mapūrvva sthitiḥ yāgaviṣaya katvāderviśeṣasya kārye liṅaṃ vinānupasthiteḥ yathā parvatauyatvabhānaṃ vahrau, nānumiti vinā
nanu yadi kārye kriyāsādhāraṇe liṅaḥ śaktiḥ kriyā vābodhyeti yogyāpūrvvalābhaḥ tadā nityaniṣedhāpūrvvayoralābhaḥ na hi tatrāyogyatayā kriyā tyaktuṃ śakyate phalāśravaṇāt kalpanāyāśca vaujābhāvāt nacekaca nirṇītaḥ
śāstrārthaḥ paratrāpi tathaiveti nyāyāttatrāpyapūrvvameva liṅartha iti yuktaṃ mahāpūrvvatvena śaktigrahaḥ kintu kāryatvaviśiṣṭe dharmiṇi, kriyā ca tathā bhavatyeva, na ca kāryeṇa
samaṃ kriyāyāstulyarūpatvāpūrvva paryyavasānamabhedasyānvayasyāditi maivaṃ, na hi loke pacetetyādau kārye dharmiṇi śaktiḥ

4.1.3

kalpitā kintvananyalabhyakratiṣṭame kāryatvamātre, dharmiṇaḥ
pākāderdhātoraivāpasthitisambhavāt kriyākāryyatānvayasyānvitābhidhānalabhyatvāt tathāca dharmiṇi śaktirnaive kalpanīyā sā
ca kriyānirāsenyeva, na hi kriyāyāḥ kāryyatvāmvayayogyatvena dharmiṇi śaktiḥ kalpayituṃ śakyate tasyādayogratayā
kriyānirāsānantaraṃ tadatirikta eva śaktikalpanaṃ na hi
kriyātiriktākāryāt kāryyamātraṃ laghu tataḥ kriyāpi
śakyaiveti vācyaṃ yato na brūmaḥ kriyātiriktākāryyatvena
śaktiḥ kintvayogyatayā nirāsāyāṃ kriyāyāṃ dharmiṇi śaktikalpanasamaye yatkriyātiriktaṃ tatra śaktiḥ na tu śaktigrahe
kriyātiriktatvapraveśaḥ na hi yadyuktānupapattyā yat kalpyaṃ
tadeva tasya viṣayaḥ evañca kāryatvenāpi tadatirikta eva
śaktikalpanā | nityaniṣedhayorapi tadegropāsanādyānvayayogyaṃ
liṅā'bhidhīyate na tu kāryyatvamātre dharmiṇi bādhakābhāvāt
lacaṇāprasaṅgācca | ghaṭādistu liṅaḥśaktigraheṇa tiraskriyate
na vā puraskriyata upabhayathāpi gauravāt anvitābhidhāna
daśāyāṃ tvayogyatayā tasyāpraveśaḥ| vidhipratyayasya ca tatrāprayogaḥ kevalasya tasyāsādhutvāt dhātusamabhivyāhāre ca
tadarthanānvayabodhajanananiyamena ghaṭādyapratipādakatvāt ataevāprayogādevāprayogo'pūrvvatva vā prayogopādhiriti vadanti | vyathāpratipādyameva ghaṭādidṛṣṭitayā na kāryyatva pravṛttinimittaṃ pratipādyamātravṛttereva tathātvāt anyathā prameyatvameva tathāsviti cet na, yatprakārikā hi pratipattiḥ
padajanyā tadeva tatra pravṛttinimittaṃ phalabalakalpyatvācchakteḥ
natu pratipādyamātravṛttiḥ sākṣāttvādau vyabhicārāt na ca

4.1.4

prameyatvaṃ tathā, tadbodhāpravarttakatvāt ataeva loke liṅkṣāṇikau, kriyābhinne dharmiṇi vede, śaktikalpanāt | na ca
laukikānāmapūrvve tātparyyaṃ sambhavati pūrvvaṃ pramāṇāntareṇā
jananāyogyatayā | phalānvayastāt iti nityaniṣedhasthale ca phalānvayaṇādityarthaḥ | kalpanāyāśveti phalakalpanāyāścetyarthaḥ | bījābhāvāt pramāṇābhāvāt
kāryeṇa samaṃ-kriyārūpaka yeṇa samam | abhedasvāyoti yadyapi niṣedhasthale kalaṅgabhakṣaṇābhāvasya kāryatvābhāvena kāryalaṅgarūpeṇa liṅaḥ na tadbodhasabhavastathāpi
abhāvasyotpādavināśaśālitanaye 'bhāvasyāpi kāryatva
sambhavā dityabhiprāyeṇedaṃ dharmokharūpakāryatvābhiprāyeṇa vā
kocittu kāryacaṃ katisādhyatvaṃ tacca yogakṣemasādhāraṇa
mityabhāvasyāpi kāryatvasambhava ityāhuḥ | kṛtikūpa iti
sādhyatvasaṃsarge iti bhāvaḥ | anvitābhidhānetiśābdabodhetyarthaḥ | dhamaryāṃśa-kārye | kāryatā myayeti khargakāma
kṛtisādhyatvānvayetyarthaḥ ayogyatayā svargakāmakati sādhyatvānvayāyogyatayā | evamaye'pi | tata yatkiriti tanna
yatkiñcadityarthaḥ | yatprayuktati yasminsvargakāmakatisādhyatvānvayānupapacye tyarthaḥ | yatkalpanāditi vaidikaliṅamāttrayaktikalpanādityarthaḥ | upāsamādīti sandhyopāsamādītyarthaḥ vyadipadāviṣadhavidhisyale kalaṅgabhakṣaṇādyābhāvaparigrahaḥ | lakṣyeti vaidikaliṅaḥ kārye dhamrmmiṇyeva yatkilpanāditi bhāvaḥ | etacca lokasyale laukika
liṅasta kāryatvaśaktatāvacchedakamityabhiprāyeṇānyathā
tatra liṅatyasya śaktatāvacchedakatve lakṣaṇāyā asaṅgateriti

4.1.5

dhyeyam | etaccāpātataḥ tacchaye'pyasya yatkiñcakadviṣayatve'pi śābdabodhaviṣayatvavat kriyāyā api kāryyarūpeṇa
vaidikaliṅaḥ yatkiñcādviṣayatve'pi śābdabodhaviṣayatva
sambhavāt na hi nyāyanayaiva tanmate pāñcapadārtha makti
dhīrapekṣitā kintu padārthatāvacchedakarūpeṇa yata klapiddhammaṇa śaktipadasya śābdabodhe yogyatvārthānam
kiñcaivamapi niṣedhasthale 'pūbvauilābhaḥ tatra kalaṅgabhakṣaṇābhāvasyāpi kriyātiriktatayā kāryyarūpeṇa liḍā
tasyeva bodhasambhavāt | vastutastu prakṛtipratyayārthayorabhedānvayasyāvyutpannatayā liṅā kriyādenaṃ bodhasambhava ityeva
tattvam | nanu ghaṭādilakṣakakāryatvasya śaktatāvacchedakatve
yajetetyādau kathamapūrvvalābhaḥ ghaṭādibhinnakāryatvasya śakyatāvacchedakatve 'pūrvvasyānupasthitatvāt kuta kārye yanigraha ityata āha ghaṭāditveti | ubhayathāpīti ghaṭādibhikṣakāryatvasya ghaṭādikāryyatvasya ca śaktatāvacchedakatve pratyarthaḥ | kintu kāryatvameva śaktatāvacchedakamiti bhāvaḥ | naha
sāmānvataḥ kāryyatvasya śakyatāvacchedakatve yajetetyādau ghaṭāderapi śābdabodhe bhānāpattirityata āhānviteti ayogyatayā-dhātvarthānvayāyogyatayā | nanvevaṃ kāryyatvena ghaṭāderapi
śakyatvāttatrāpi liṅaḥ kadācit prayogaḥ syādityata āha
vidhīti kevalasya-dhātvasamabhivyāhṛtasya, tasya-vidhipratya· yasya, apayogādeveti asādhutvādevetyarthaḥ | apayogaḥ vidhi
pratyayaḥghaṭāderaprayogaḥ | prayogāpārdhāta śaktipramājanya

4.1.6

śābdabodhe'bhāvasambandhena pratibandhaka'sattvaśaḥ | tādṛśabodhe'pannānaṃ kāraṇībhūta paryyavasito'rthaḥ | pratipattiḥ śakyapratipattiḥ | tadeva taveti tadvṛtti tadeveti yojanā śakyavṛtti tadevetyarthaḥ tathā ca tatpadaśakyavṛttitve sati tatghaṭajanyopasthitipakāratvaṃ tatpadapravṛttinimittatvamiti
lakṣaṇaṃ phalitam | ākṛterapi gopadādijanyapratītau
gavādāṃ ge svasamavāyisamavetatvasambandhena prakāratvāttatrātivyāptivāraṇāya satyantam | ākṛtistu vyāvayavasaṃyogaviśeṣarūpā na gopadaśakyavṛttiḥ samamavāyisamavetatvalakṣaṇaparamparāsambandhasya dṛṣṭyaniyāmakatvāt | dṛṭyaniyāmaka
sambandhena tta na kopi dharmaḥ kutrāpi śakyatāvacchedakaḥ
paśupadāderapi lomavallāṅga lādimamavetatvā dikameva śakyatāvacchedakaṃ na tu samavetatvasambandhe na lomavallā ṅgulādikam
tadādipadāt kadācit paramparāsambandhena kapāḍatvādiprakāreṇa ghaṭādibodhastu janyaeva, ākṛterapi
dravyādipadaśakyavṛttitvāt | tatpadeti na cākṛterapi
kālikyādisambandhena śakyagavādidṛttitvādativyāptistadavastheti vācyaṃ tatpadaśaktitriśeṣyatāvacchedakatāniya mika
sambandhena tatpadaśaktisyaviśeṣyatāvṛttitvasya vivakṣitatvāt sūkṣmasthūpādānāt bhurjodipade parimāṇatvādeḥ,
ghaṭādipade vyakktitvaścāntarajāteḥ śakyatāvacchedakatvavyudāsaḥ | jñānaviṣayaśakyatādipade jñānatvāpi śaktiśakya
viśeṣyatayā jñānatvasya śakyasambaddhacittve'pi na yathokta
sambandhena tadvṛttitvam | nacākāśāderapi ākāśādipada

4.1.7

śakyatāvacchedakatvāpattiriti vācyaṃ navyamate ghaṭatvāherghaṭādipadaśakyatāvacchedakatvavadākāśāderapyākāśādipadaśakyatāvacchedakatve dṛṣṭāpatteḥ | sampradāyamate cākāśādipadaśaktau viśeṣyāṃśe nirvikalpakarūpatayā viśeṣyatāvacchedakatāniyāmakasambandhāprasiddhauvātivyāptivirahāt,
vyathavāvayavivācidadhyādipade dadhyādeḥ śakyatāvacchedakatvavāraṇāya viśeṣyadalam | upasthitīhaṃ lakṣaṇābhakimaṇikṛtā tu etanmataṃ pūrvapakṣīkṛtya dūṣitam | tacca
tataevāvaseyam | vistārabhayānnoktam
kāryyakāraṇabhāva pu0 kāryyaśca kāraṇañca tayorbhāvaḥ | ekasya
svakāraṇāpekṣayā kāryyatve tadapekṣayā cānyasya kāraṇatve
hetuhetumadbhāve yathā ghaṭadaṇḍayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | “kāryakāraṇabhāvādo svabhāvānna niyāmakāt | avinābhāvaniyamo
darśanāntaradarśanāt” sarvvada0 bauddhadarśane | tatra kāryabhedena
kāraṇabhede kāraṇaśabde 1838pṛ0uktaprāye'pi kiñcidādhikyamucyate | kāraṇaṃ tāvat dvividhaṃ mukhyamamukhyañca tatra ghaṭādikaṃ prati mṭadādikaṃ mukhyaṃ, tathā pratyakṣe indriyamityādi
tadbhinna mamukhyaṃ tacca sahakāri kāraṇam | mukhyamapi trividhaṃ
nyāyamate samavāyi asamavāyi nimittamiti bhedāt tatra
ghaṭādikaṃ prati mṛdādikaṃ samavāyikāraṇaṃ, kapālasaṃyogādi asamavāyikāraṇaṃ, daṇḍādayo nimittakāraṇāni | tatrādye asādhāraṇe eva kāraṇe | asādhāraṇakāraṇamapi kāryyabhedāccaturvidham | nimittakāraṇamapi dvividhaṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedāt tatra sādhāraṇanimittakāraṇāni cāṣṭavidhāni īśvarastajjñānecchākṛtayaḥ

4.1.8

dikkālau adṛṣṭaṃ prāgabhāvaśceti bhedāt | asādhāraṇanimittakāraṇāni cānekavidhāni | pratibandhakābhāvasya
kāraṇatvaṃ naiyāyikā manyante | sa ca nimittakāraṇameva | vedāntinastu abhāvasya na kāraṇatvam icchanti
“kathamasataḥ sajjāyeteti” śruteḥ nāsatovidyate bhāvaḥ”
iti gītokteśca | tadetaccirṇotaṃ taittirīyopaniṣadbhāṣye yathā
kāryyavidvatiśca kāryyaśabde uktā | tatra samāyikāraṇotpādyaṃ samavetākhyamupādeyamityucyate tadbhinnaṃ kāryyaṃ kāryyītapādādiśabdena vyapadiśyate iti bhedaḥ
kāryyakuśala tri0 7ta0 | kāryyate kriyādakṣe
kāryyacintaka tri0 kāryaṃ cintayati cinti-khulū upa0
sa0 | karttavyaviṣaye kṛtākṛtacintake | “dharmajñāḥ śucayo
'lubdhābhaveyuḥ kāryyacintakāḥ” yājña0
kāryyatā strī kāryyasya bhāvaḥ tal | 1karttavyatāyāṃ 2katisādhyatāyām | tva kāryatva tattārthe na0 gurumate yathā ca tajjñānasyaiva
pravarttakatvaṃ tathā gabdaci0 gurumatapradarśane darśitaṃ yathā
“kāryyatājñānaṃ pravarttakamiti guravaḥ tathāhi jñānasya kṛtau
janayitavyāyāṃ cikīrṣītiriktā na karttavyamasti tatsattve
kṛtivilambahetvantarabhāvāt | cikīrṣā ca kṛtisādhyaprakārikā kṛtisādhyakriyāviśeṣyakā pākaṃ kṛtyā sādhayāmīti tadutpattavān | yattu balavadaniṣṭānānanubandhisādhye pāke pravarttate na tviṣṭasādhanatājñānasādhyā, sakṛtprasādhye cikaurṣotpatteḥ | sakṛtsādhyatājñānaṃ pratibandhakamiti
cet na tadabhāvasya kāraṇatve gauravāt abhāvāca ubhayasiddhaḥ
kṛtisādhyatādhārasiddhestato na lāghavāvasara iti cet na yattra

4.1.9

śabdādanumānādvā deśāt sā, tatra lāghavāvatārāt icchāyāḥ svaprakārakajñānasādhyatvaniyamena kṛtisādhyatvajñānasyāvaśyakatvāt janakajñānaṃ vighaṭayadeva jñānasya pratibandhakatvācca vyāptidhīvighaṭanadvārā'numitipratibandhakānekāntajñānavat anyathā sakṛtsādhyatāniṣṭasādhanatvopetta
kṣoyatvaniṣkaphalatvajñānaṃ pratibandhakaṃ kriyājñānameva pravṛttaka kalpyeta | nanu manodhātvarthagocarecchāvācitvānnācabādha kṛtāvicchā cikaurṣā sā ca dṛṣṭāviṣṭasādhanatājñānāditi cet na vahninā sādhayāmītivat kṛtyāsādhayāmotīcchāyāḥ kṛtiparthya manubhūyamānāyāḥ sanantavācyatvena gauraveṇa ca pratyākhyātumaśakyatvāt | kiñca
pākaṃ cikīrṣatītyatva pradhānyena pākasyecchāviṣayatvamanubhūyate
na tu kṛteḥ, dhātośca sanpratyayābhidheyecchāprakāravācitvam
odanaṃ bubhujata dūtyatva bhojanaviṣayanayodanasyecchāviṣayatvānubhavāt dṛṣṭasādhanatvena dṛṣṭāviva kṛtāvicchāsambhave'pi
kṛtīcchā na pravṛttikā kintu kṛtisādhyecchā | ghaṭaṃ jānāti
cikīrṣati karotīti jñānacikīrṣāpravṛttānāmekaviṣayatvānubhavāt | atha yadi kṛtyā sādhayitumicchāsyā tadā
cikīrṣitasya pākasyāntaḥ siddhau sā nāpagacchet nahya pāya
viśeṣasādhyatva ne cchopāyāntarādhīnaphalalābhena nivāryyate
dyūtyā dhanalābhe'pi pratipaheṇa tajjijñāsāyā anivṛtteriti
cet na svaviṣayasiddhatasya phalecchātvicchedasya copānecchā
virodhitvāt asti ca tatra pākodanayoḥ siddhatā | anyodanecchāyāṃ pākacikorṣā bhavedbhava pravṛtta asiddhatvāt kṛtā
vevecchā na vicchidyeta yadi kṛtiviṣayasiddhatvaphalecchāvicchedau na virodhinau dyūtyā dhanalābhe'pi tadadhika

4.1.10

dhanecchā na vicchidyate tasya asiddhatvāt tataphalecchāyāśca sattvāt dhanamāttrārthinaśca dyūtyā nlābhe pratigraheṇa
tajjijñā nāstyeva dhanamāttrasya siddhatvāt kiñciśeṣasya
siddhauva hi sāmānyecchāvicchedaḥ | anyathā sakalasvaviṣaya
siddherasambhavena tadicchedo na syādeva | vastutastu kriyānukūlā kṛtiriṣṭopāya dūti jñāne kriyāyāḥ kṛtisādhyatvam dūṣṭopāyatvañca bhātaṃ kriyādvāreva kṛteriṣṭasādhanatvāditi tadvodhāta kameṣviva kṛtisādhyatvena kriyāyāmapi
saṃveccheti cikīrṣāyāṃ kṛtisādhyatāprakāraneyayam | ataḥ
kṛtisamānaviṣayacikīrṣātvena cikīrṣāyāḥ kṛttikāraṇatvaṃ na tu kṛtocchātvena bhinnaviṣayatayā gauravāt
tathāpi yena rūpeṇa yasyeṣṭasādhanatvaṃ tena prakāreṇa talecchā yathā khakaiṭāradṛṣṭiyeneṣṭasādhanatvātsartha vecchā tathā
kṛtisādhyatvena pākasyeṣṭasādhanatvam ataḥ kṛtisādhyatvena tatre cchā bhavatīti kṛtī kṛtiviṣaye vā cikaurṣāyāṃ
na dṛṣṭecchāvilakṣaṇasāmagrāntarakalpanamiti cet bhavedevaṃ
yadi kṛtisādhyatvena pākasyeṣṭanasādhanatā syāt na caivaṃ,
gauravāt kintu pākatvena, sā tu kṛtiṃ vinā neśvanvayetat | vahninā sādhayāmīti vat kṛtyā sādhayāmotīcchā dūṣṭasādhanatājñānādeveti cet tarhi tava
vahnikhādhyatājñānavadatrāpi kṛtisādhyatājñānaṃ kāraṇamāvaśyakaṃ kṛtau cānubhavasihaṃ cikīrṣādhīnatvaṃ viśeṣaḥ, tena
prāṇapañcakasañcāre jīvanayonidkṛtausādhye na pravṛttiḥ
anyathā kṛtisādhyeṣṭasādhanatāpekṣe'pi tattra pravartteta

4.1.11

nanu cikīrṣādhīnatvasya upalakṣakṣaṇatve upalakṣyamātagatāntiprasaṅgadharmābhāvāt kṛtitvāttasya cātiprasaṅgāt tattatkṛtiviśeṣā upalakṣyāḥ tathā ca tadananugamāt pravṛtte
ranugamaḥ viśeṣaṇatve cikīrṣāyāṃ pravṛttau ca cikīrṣājñānakāraṇadhye gauravaṃ pramāṇābhāvaśca | kiñca cikīrṣāsādhyāvasthāyāḥ kṛteḥ siddhāvasthāsādhanasya virodhena kṛtisādhyatā pākādau na jñāyeteti cet na, asti hi kṛtiviśeṣo mānasapratyakṣasiddho jīvanayoniyatnavyāvṛttaḥ khacikorṣopalaccataḥ yattra cikīrṣākāraṇatvagrahaḥ sa ca tava jāti
rūpo mama tvanugatakāraṇopādhirūpaḥ | evañca cikīrṣādhīnatve nānugatena kṛtiviśeṣāṇāmupalakṣyamāṇānāmanugatatvamapi
yathā gotvena taṭasthenopalakṣitā mahiṣyādivyāvṛttā dhāma
karmavyaktiviśeṣeṣā dhenupadenocyante natu gotvamapi, tathā
cikīrṣāpi evaṃ jīvanayonivyāvṛttakṛtiviśeṣāṇāṃ kṛtitvena jñānaṃ kāraṇamiti nānanugamaḥ | nanu kṛtisādhye na
kṛtiviśeṣaṇam asattvāt sattve vā kṛtau satyāṃ jñānaṃ, jñāne
ca kṛtiritpanyonyāśrayaḥ nopalakṣaṇam atiprasaṅgāditi cet
na kṛtirhi jñāne viṣayatayā viśeṣaṇameva sādhye ca paricāyakatayopalakṣaṇam anyatreṣṭasādhane'pīṣṭaṃ na viśeṣaṇam
asatvādopalakṣaṇam atiprasaṅgāt liṅgajñānādau vā kāgatiḥ | nanvevaṃ bhrame'pi cikīrṣā syāt tasyāpi cikīrṣādhīnakṛtisādhyatvāt | śramastu bhojanādikriyāsādhyo na
asiddhyāvasthāvataḥ kāryyānupapatteḥ | tathā ca pākāderasiddhatvasaṅkalpajñāne sādhyatvasādhanatvagrahaḥ nacaikarūpeṇaikadā
siddhamasiddhañceti jñāyate | na ca svarūpagatatā sādhyatvasādhanatvayosto na virodha iti vācyaṃ yadi hi

4.1.12

svarūpanibandhanaṃ tadubhayaṃ tatsvarūpaṃ sadaivaṃ siddhamasiddhañca
syāt | bhinnanirūpitatve'pi tayo. nijatvāsiddhatve'navagamyājñānāt | tasmāt samayabhedopādhikaeva tadubhayasambandhaḥ | pāke idānīṃ sādhyatvam agre ca sādhanatvaṃ
jñāyata iti cet ? na, idānīmasyamapadārthayornānātvādadanugamena vyabhicārajñāt, śabdena tathā pratipādayitumaśakyatvāt gauravāñca | svala'tataḥ siddhamiṣṭasādhanamiti jñānāccikīrṣā, na ki sidhaṃ kariṣyikāryyata, kṛteḥ
pūrvaṃ kṛtitaḥ sirddhāmati jñānābhāvācca| na ca kṛtisādhyatvana pākādediṣṭasādhanatvāt sādhanatvamapi sādhyaṃ na hi
kṛtisādhyatvena pākasyaudanasādhanatetyuktam | tasmāt kṛti
kriyamāṇavikṣanaṇaṃ vyajyananarabhaviṣyattārūpaṃ kṛtisādhyatvaṃ
cikīrṣāyojakaṃ, tādṛgañca sādhanatvavirodhyeva kiñcasādhanatvasya siddhamātradharmatvāt sādhanatvajñānamicchāvirodhi | na hi kaścit siddhamicchatītyuktam | etena yacchādāviṣasādhanatājñānamupāyecchākāraṇatvena kṛptamiti nirastam kathaṃ tarhi svato'sundare yacchādāvicchā ? tatsādhyecchānāditi stahāṇa | anyetu sukhaduḥkhābhāvatatsādhanecchikāprayojaka manugatasaṅge khyālaṃ puruṣārtha padavedyaṃ
dharmmāntaramasti ananugatakāryyānugatakāraṇaniyasyatvāt tadeva duḥkhāsādhanavyāvṛttahakhatatsādhanādo cikīrṣāprayojakamiti | na ca duḥkhanivāryyādhameva tathā'stviti vācyaṃ svajñānavasthānāniyamavirodhasyāsamyapāt
sadhyaghātakabhāvahyekasamaye sāmānādhikaraṇayābhāvasya ca
śabdādisādhārakhāditi tanna tadajñāne'pi sukhatvajñānādicchotpatteḥ na hi sukhe jñāte dharmmāntarajñānaṃ vinā

4.1.13

necchā| tathātve svataḥ prayojanatvahānyāpatteḥ tadeva hisvataḥ prayojana-yadavagataṃ sat svavṛttitayeṣyate | kiñcāṅga
tadharmmakalpanopi kāraṇaṃ, na ca sukhādāvicchākāraṇatvaṃ
vyanāgatatvāt kintu tadavagamaḥ | tarhi sukhādijñāne tatsvarūpasaṃdevecchā prayojakama'stvati cen ? na, yathātā dṛśeśyatva' sukhajñānādipūtūṣadyate anyataratvāt tṛṇāraṇimaṇinyāyādā tayacchā jāyatām | jātavācyāca ma
ṣatyāmapipraṇale svarūpaṃ na kṛti binā | kṣemasādhāra yaścettat
kṛtisādhyatvaṃ na tu sateḥ pūrvvam| nanu katau naṣṭāyāṃ sannapi dharmmo na kāryya', tathā ca kathaṃ kāryya' pūrvva kāmino'nvayaḥ sraphilena kriyātulyatvāditicet ? na, yahṛtti
kāmyasādhanatvaṃ tat kāryyatāvajeḥ prayojakatvāt na tu
kāryatāviśiṣṭasya kāmyasādhanateti vyāptiḥ | nanu pākādo
kṛtisādhyatājñānaṃ na pravattaṇa, vyanantaraṃ pāke sati katisādhyatājñānaṃ tasmat sati kṛtirittyanyonyāśrayāt
kṛtisādhyatāṃsāṃdhya cikīrṣākayorasamvāntvetti cet na
pākamatka'tasādhyomatakṛti' vinā'sattve sati madiṭṭasādhanatvāt deśādyananna'tatve sati madiṣṭasādhanatvādvā madabhojanavat vyanumānāt svakṛtisādhālajñānaṃ, yasya yadiṣṭasādhanaṃ yatkṛti vinā yadā na sambhavati tattadā tatkṛti
sādhyamiti vyāpteḥ yasiddhasyeṣṭasādhanatvābhāvāt | banavada
niṣṭānanakatvañca liṅgaviśeṣaṇaṃ tena madhuviṣasampṛktānna
bhojane na vyabhicāraḥ atītapāke vyatisādhyatonnāyyaṃ ca
na vyabhicāraḥ sāmānyatastasyā'pi kṛtisādhyatvāt | vyatīṃtatādaśāyāñścātautodane rūpāniṣṭhe saṃṣṭasādhanatvābhāvān ataeva nidāghadūnadeho'rpati yārṭi toyadāntoya

4.1.14

lābhasambhāvanāyāṃ vā sarovagāhune na pravarttate dṛṣṭastantāpaśāntisādhanasya toyasamvandhasya svakṛtiṃ vinā'pi siddhimatisandhāne liṅgābhāvena svakṛtisādhyatvajñānābhāvāt| yadā ca
matkṛtiṃ vinā sa na sambhavatīti pratimandhatte, tadā pravarttate
yasya santāpaśāntimātrāniṣṭaṃ sa sarovagāhnasyeṣṭasādhanatvameva na pratisandhate | upasthitaraṭito'pi natatsampāditi
kvacit | tacca toyasambandhatvena na santāpaśāntisādhanatvaṃ tasya
saro'vagāhane'pi sambhavāt vyanyathā dṛṣṭerapi tatsādhanaṃ na
syāt saro'vagāhanādapi tatsiddheḥ kintu kāryyabhedasādhanatu
kṛtisādhyatvena liṅga pākādivadodanāderapi pravṛtteḥ
pūrvvaṃ kṛtisādhyatvajñāne hetvabhāvāt | nanvevaṃ liṅgajñānameva pravarttakamastu prāthamikatvādrāvaśyakatvācca | na ca lāghavāt kṛtisādhyatājñānaṃ tayā, kṛtisādhyatānumitau
tadā bhānābhāvena yugapadupāsthityabhāvāt pravṛttisāmagrayā
anumitipratibandhāñceti cet na liṅgajñāne kṛtisādhyatāprakāre tatprakārarucikīrṣāyāṃ taddhetutvāt | vyataeva liṅgāntarajñānamapi na pravarttakam | nanu pākādiḥ
kriyamāṇovā na pakvaḥ tasya katisādhyatve bādhāt
nāvyanāgataḥ bhāvipāke mānābhāvena nayā siddhera na pākala'
bhaviṣyatūṃ sa sāmānyatvāt gotvavaditi, mānamiti cet ?
tatakṛtisādhyo'cikīrṣitatvāt kṛteḥ svadhvaṃsasākṣātkārātirikta cikīrṣāviṣayaphale janakatvāt nahi bhojanādicikīrṣādhīnatayā gamanaṃ sādhyata dūti kecit tanna
gurutarabhārottolane kalpasādhye śramād dṛṣṭattasya nigaḍaniścalataṅgadeśasya vā kṛtau satyāmadehacalanakriyātṛtyāde'pi

4.1.15

śramānubhavāt kṛtereva kāraṇatvāt | na tu tajjanyakriyāyāḥ,
sukhe vyabhicārācca na hi sukhaṃ kṛtisādhanacikīrṣāviṣayaḥ
upāyacikīrṣījanyā hi kṛtiḥ na tu sukhacikīrṣījanyā
cikīrṣījanyakṛtisādhyatvaṃ na bhrame, dehayoniyatnādapi tadutpatterityapare tatra balavadveṣeṣṭāsādhanatvena cikīrṣājanyakṛtisādhyatvāt dveṣasya yatnajanakatvāt hetvasiddhestu
yattu' dṛṣyotpādittānubhavabalāt | yattu śramaḥ kṛtitvena
kṛtisādhyona cikīrṣādhīnakṛ‌tittena, yadācikīrṣite'pi śrame
cikīrṣādhīnakṛtitvena kāraṇatā syāttadā cikīrṣitameva
bhojanaṃ kṛtvā sādhyate nācikīrṣitaṃ gamanādīti na syāt
śramavyanane'pi tajjanyatvaprasaṅgāt bhojanādiśca cikrīrṣādhīnakṛttiviśeṣastu yadi kṛttimātraṃ vyabhicarati jovayonikṛtastadanutpādāt | yadvā śramo na bhojanakṛtisādhyaḥ
kintu tañcirantarotpannājjovanayoniyatnādeveti tanna
nahi kṛtitvena bhramajanakatvaṃ nāpi kasyanarādeva śramotpattiḥ jīvanayoniyatnena vāpi bhārādvahanādi karma
kurvvatastādṛśaśramānubhavena tasya bhramājanakatvāt | tasmādbhojanādivat śramaviśeṣāṇāmapi bhojanādikṛtisādhyatva
mananyagatikatvāt | vṛddhasya svedādyanumitaḥ śramastajjanya
iti cet na svedādeḥ śramāvyahetu katvāt anyathā
jāgare'pi tadanuvṛttau śramānuvṛttiprasaṅgāditi bhayaṃ svecchādhīnatvasya kṛtiviśeṣaṇatvāt | śramaśca niyamato
'nyecchādhīnakatisādhyaḥ śrame duḥkhatvena dūcchāvirahāt
ataevānyecchājanyakṛtisādhyatvena śramonāntarīyuka ityucyate | svacikīrṣādhīnatvantu na kṛtau viśeṣaṇaṃ, gauravāt

4.1.16

anye tu kṛtigatadharmmāntaramevoddeśyatvaṃ tadviṣṭakṛtisādhyañca na śramaḥ acikīrṣitatvāt kintu kṛtimātrasādhyaḥ ataeva kaṣṭaṃ karmetyanubhavolokānām | evaṃ cikorṣāyāṃ sarvvatra kṛtisādhyatvaṃ prayojakaṃ tatra tu kṛtisādhyatve satīṣṭasādhanatvaṃ vṛttatvaṃ duḥkhaাভাবtvañceti catuṣṭayam dūcchāprayojakantu mama sukhatvaṃ duḥkhaাভাবstañce ti
dvayaṃ dṛṣṭisādhye sukhe hīcchā dṛṣṭimapi viṣayīkaroti
tatra tu layam viṣamacaṇe kṛtisādhya tve'pi balavadaniṣṭasādhanatvena cikīrṣā nāstīti kṛtau cikīrṣījanyatvaṃ viśeṣaṇamiti kaścit tannukta viṣabhakṣaṇe kṛtisādhyatvameva
na syāt jovanayonikṛtestatrāpyanuttareriti vyarthaviśeṣaṣaṇam | śyenetu dṛṣṭasādhanatāmamādviṣamakṣaṇe caityavandane ca
cikīrṣājanyakṛtisādhyatvamasti jñānaprayuktatvāt kāryyatvasya, tathāca saṅgātabādho'pi tatra kāryyatājñānāt pravartteta
tathā hyagnau'pi bhojane natu kṛtisādhyatānubhavadaśā,
anyatheṣṭasādhanatāsmaraṇe viṣamacaṇe'pi pravartteta | nanveṣṭa
sādhanatājñānaṃ vedoktānubhāvako'stviti cet na vastutastatra
kṛtisādhyatve liṅgābhāvenāpraśakyaṃna vā tadanubhavāsambhavāt
liṅgābhāvācchabdābhāvāddā prahvattiprasaṅgācca bheṭādyaṅgavādina
smāna tatra tadanubhavābhāvāt mevaṃ svaviśeṣaṇavattāpratisandhāna
janyaṃ hi kāryyatājñānaṃ pravarttakaṃ tathāddi kāvye puruṣaviśeṣaṇaṃ kāmanā tataḥ kāvyasādhanājñānena yāgapākādau

4.1.17

kāryyatājñānaṃ nitye ca kālaśaucādi svaviśeṣaṇaṃ tathācaitatsandhyāyāmahaṃ kṛtisādhyasandhyānandanaḥ sandhyāsamaye śaucādimattvāt pūrvvavanmayā'nuṣṭhitaveti, kāryyatājñānaṃ śaucādikhaviśeṣaṇajñānāmadhyam | taduktaṃ "sa kāryyaviśeṣaḥ puruṣaviśeṣaṇamavagataḥ pravarttiheturiti” saṃjātabādhasya ka viṣabhakṣaṇe caityavandane ca bhramadaśāyāmiva neṣṭasādhanatājñānamasti yena tajjanyakāryyatājñānāt pravartteta | dṛṣṭasya ca
hyamro kāmanādira heṇeṣṭasādhanatājñānābhāvācca tathā bodhaḥ
anye tvātmano jīvanapratisandhānajanyaṃ śrame kṛtisādhyatājñānaṃ na sambhavatīti jovamavyatiriktatvaṃ svaviśeṣaṇe
viśeṣaṇamiti, tanna śrame svecchādhīnakṛtisādhyatvajñānābhāvena sādhyatvābhāvāt | dṛṣṭasādhanatāliṅgaṃ kāryyatājñānaṃ
pravarttakamityapare tanna nitye tadabhāvāt | natu viṣamakṣaṇavyahattaviṣṭasādhanatvameva kṛtisādhyatājñāne viṣayatayā viśeṣaṇamastu svaviśeṣaṇavattājñānajanyatvāpekṣayā laghutvāt | kiñcopāyaviṣayā cikīrṣā dūṣṭasādhanatājñānasādhyā upāyecchāvat vṛṣṭaucchāvat | bhogacikīrṣāyāṃ tadabhāvādaprayojakamiṣṭasādhanatvamiti ceta na tatrāpi svaviśeṣaṇapattijanyatvābhāvena
tanna tasyāprayojakatvāt kṛtihetucikīrṣāyāṃ tatprayojakaṃ na
bhogacikīrṣāyāṃ tathā, upāyacikīrṣātaeva kṛtisambhavāditi cenna tulyamiti caivaṃ sādhyatvasādhanatvayorvirodhenaikatra
jñātumaśakyatvāt asiddhāvasyasya hi sādhyatvaṃ, siddhatāvaśāyāṃ tadabhāvāt viddhatādaśāyāñca sādhanatvam
na sāmānābhāvena gotve'pi tasyāprasiddheḥ | pākamātraṃ pakṣaḥ

4.1.18

iti cet na sākṣādyau yadi pākatvaṃ tadā bādho śaṅkāsiddhiśca | sarvvapākaparatve ca tatprasiddhapākabhāge bādhaḥ, anā
gatabhāge cāśrayāsiddhiḥ | varttamānādyudāsīnaḥ pākaḥ
pakṣaḥ pākatvasāmye ca kṛtisādhyatvaṃ bādhitamityanena
siddhasya pakṣatvaṃ nāsiddhasyetyanumiteśca siddhaviṣayatve bādhātsiddhaviṣayatve cāsiddhaviṣayecchāprayatnayoranutpādakatvāt
kṛtakriyamāṇasādhāraṇakṛtisādhyatājñānādevā siddhaviṣayā
cikīrṣā kṛtiścotpadyataṃ ananyagatikatvena tathā kāraṇatāyāḥkalpanāditi cet tarhi yādṛśaṃ kṛtisādhyatvaṃ
cikīrṣāyāṃ prakāraḥ tādṛśaṃ jñāne bhāsamānamyaprakāraka
jñānādeva cikīrṣā syāt | tathā ca liṅgajñānameva pravarttakaheturastu prāthamikatvāt | yattu smṛtapāke kattavyatāsaṃsargāgrahāt pravṛttiḥ, sacāsaṃsargāgraha iṣṭasādhanatājñānāditi, tanna smṛtapākasya siddhatvena tatra kāryyatāsaṃsargāgrahānupānabādhāt | smṛtapākasya siddhatvaṃ tadāna sphurate
iti cet tarhi smṛtapākasya siddhatvagrahe odanārtho pākena pravarttata siddhaudano'pi pāke, tṛpto'pi bhojane pravarttata
nanu tatra pākādau siddhatvagrahāt tadasaṃsargāgraha iti cet
tulyam | api ca smṛtapāke kāryyatāsaṃsargāpahādiṣṭasādhanāsaṃsargāgrahādvisaṃvādino pravṛttiḥ syāt | kiñcaivaṃ
siddhapākajñānādajñāne'siddhe pāke icchāpravṛttī syātāmiti

4.1.19

atra brūmaḥ | pāke kṛtisādhyatvaṃ siddhavat siddhe bādhādanāgataṃ pākamādāya siddhyati | pakṣatāvacchedakadharmmāsānadhikaraṇasya sādhyamānasya siddhena siddhāntyānumāne kutratyāt yathā prasiddhavahnibādhe'pi vahnimātraṃ na bādhitamityaprasiddho'pi vahniḥ siddhyati | aprasiddhayoḥ pakṣasādhyayoḥ siddhāvaviśeṣāt tasmāt “asiddhasya kvacit siddheḥ
siddhe siddhasya ca kvacit | aprasiddhasya cāsiddhe siddhistenānumā vidhā” | anyathā kṛtisādhyeṣṭasādhanatāpakṣye'pi
pākādau kṛtisādhyatvaṃ kathamavagamyate ?| kiñca tavārpeṣṭasādhanatājñānāt kathaṃ tṛptādervibikṣā ? siddhatvasyecchāvirodhitvātvānāgatasya jñātumaśakyatvāt | ataeva siddhāmiddhiparyyudāsena sukhādijñānāt phale'pi neccheti na icchāṭatviṣṭasādhanatāpi | na ca vastyādimātreṣṭajñānād icchāṭāvivakṣā icchāyāḥ siddhāmiddhecchāditatpānīyapakṣyakasya
vikalpagrāsāt | atha sāmānyalakṣaṇapratyāsattyā icchādityena
sukhādityena ca siddhāsiddhecchāditatphalaviṣayakajñānamanupannaṃ tena viddhaṃ virodhinaṃ tyaktvā'siddhaviṣayecchotpadyate
yadi ca sāmānyalakṣaṇā nāsti tadā yena rūpeṇa iṣṭasādhanatāpakṣastena rūpeṇa jña te'siddhe cecchotpadyate anvaya
vyatirekābhyāṃ tādṛśajñānasya tādṛśecchājanakatāvadhāraṇāt | kṛtiecchāyāmapyevamiti cet tarhi mamāpi pākatvāvacchedena kṛtisādhyatājñānādanāgate cikīrṣā | tacca jñānaṃ
sakalapākaviṣayaṃ saṃdigdha'pākaviṣayaṃ vetyanyadetat | bāhyasya vyāpārasyeṣṭasyeddyā pravṛttirjīvanādṛṣṭodvodhitajanmāntarīyasaṃskārajanyāt stanapānaṃ kāryyamiti smaraṇāt tatrā

4.1.20

pīṣṭasādhanatāsmaraṇāttatna pravṛtcirananyagatikatvāt | na ca
janmāntare'pi paryyanuyogaḥ, janmadhārāyā anāditvāt
pratyakṣānumānamūlāyāśca nāvyavaparamparā| vastutastu śuṣkāsyahatatayā bālo duḥkhamanubhavan virodhitayā sukhaṃ smarati tataḥ
sukhakṛti kāryatvaṃ sukhaṅkṛtitayā cāntaraṅgatvāt mātuḥstanapānaṃ
miṣṭasādhanamiti jñātvā sukhāvṛttitvena bahiraṅgatvāt
sukhakāryyatvañca stanapānadvārā janmāntarānubhūtamiti kāryyatvasmaraṇe stanapānamapi viṣayaḥ tena stanapāne kāryyatvajñānādeva pravṛttiḥ iṣṭasādhanatājñānasya tadānīṃ sāmagryabhāvāt
evañcādyapravṛttau kāryyatājñānaṃ prayojakaṃ tṛptamikṣvorvvāpi
tadeva pravarttakaṃ lāghavāt”
padottaradvitīyāyā ādheyatvamarthaḥ ghaṭādipadasya ghaṭatvādyaparaṃ dhātvākhyātayorvyāpāraprayatlau yathāyogyamarthaḥ tathā ca kapālavṛntighaṭatnānukūlavyāpārajanaka
yattavāniyādyanvayadhīḥ | kapāla ghaṭantaṃ karotītyādit
kapāle ghaṭaṃ karomītyādiprayogo'pa pyataevetyapi vadanti
aparā ca upādānatāperaṇālanī 'samutthākhyaviṣayatā
sā ca viṅgakalaśakṣavakṣaeḍu śvādyupāya nayā| kapālena ghaṭaṃ
karomi vṛtiṣo ya ga' karomītyādyanuvyavasāyāt tatra
upādānatvākhyaviṣayatāyā eva tṛtīyārthatvānna tasya ca
sādhanatvāgamyavān | na ca tata janyatvaṃ vivakṣitvā tṛtīyovāpattayā ca ghaṭayāgatvāvegāṇyasya dūti vācyam sarvvatra
kṛta kāryya vya bhavārtha eśanayavya vyatvaśaktvāna vyanyathā
tayaku lāvayavena taṇḍulaṃ pacamītyapi vyavahārāpatteḥ

4.1.21

anyā ca uddeśyatvākhya viṣayatā sā ca yattvādhamanājñānādhīnā cikīrṣā tadviṣa tattu jalāharaṇasvargāṭanādirūpaṃ jalāharaṇārthitayā ghaṭaṃ karomi svargārthitayā yāgaṃ karomītyanvayavyavasāyāt | jalāharaṇamuddiśya
ghaṭaṃ kāromi svargamuddiśya yāgaṃ karoma tyanuvyavasāyācca
evañca tajjanatāprayattāvacchedakasapta bādhakasapravṛttitvāvacchinnaṃ
prati tattatsādhanānāvacchedakaviṣayatāprayavacchedakatattatlādhaviśeṣyakakṛtisādhyatājñānaṃ heturiti na vyabhicāraḥ evaṃ
cikīrṣāyā api hetutvamasyevaṃ tena tasyā api kapālaruvintagaṅgaḍa dau na vyabhicāraḥ | anyathā naiyāyikamate 'pi
vyabhicārasya durvvaratvāt tairapi kṛtisādhya ta jñānacikīrṣayorhetutvopagamādita bhāvaḥ | yattu pravṛtterviṣayatātvaividhya
bhānābhāvaḥ kintu kagalahavikṣaṇḍa śvādyupāya eva
pravṛttiviṣayaḥ pravṛttiviṣayatvameva copādānatvam | marvva
ghaṭaṃ karoti yāgaṃ karotītyādivyavahārādupapattiḥ katavācidhātoya gṛtoyāyā viśeṣyārtha katvādvanyathā kapāla
karotaḥtyādivyavahārāpattirita vācyam tat ghaṭayāgayākādipadasya kapālahavikṣaṇḍa lāṭo lākṣaṇikatvāt
kkativācidhātuyo gahitīyāyā viśeṣyatā nakūlatvānvitarārthakatvaniyamenānukūlatva' viṣayatā vā tattra dvitīyārthaḥ iti
prāñco naiyāyikā vadanti | tadasat lacaṇayā ṣaṣṭhaprayogarūpa
vyavahārasamarthane'pi ghaṭādviviśeṣyakatvāvagāhitvenānubhūyamānāyā ghaṭaṃ karomītyādipratītikapratīteranupapādanāt
anavāyā mānābhāvācca | kiñca jalāharaṇasvargādirūpa
phalasya uddeśyatvākhya viṣayatāyā ghaṭayāgapākādeva sādhyātatvākhyaviṣayatāyā anabhyupagame dṛṣṭasādhanatā jñāna

4.1.22

kṛtisādhyatā cikaurṣāṇāṃ kāryakāraṇabhāvo'pi durvvava
etyuktaprāyasya vakṣyamāṇasyopāraṣṭhāt iti dik | yattu
ca tatprakārakattadiṣvayakatatsādhanatā jñāna tatsādhyatāvacchedakapra ntyadhākattadviṣaya'prakārapratāvacchedakaṃ na vā,
jñānatadardhipravṛttaya' tatsādhanatājñānajanyavṛtti nayekhādi
vipratipattayaḥ tena naiyāyikairapi kṛtisādhyatājñānasya
pravattakatvābhyupagame 'pi na kṣatiḥ | mahāviṣeṣu pravṛṣṭa nyakatvaṃ
na tu iṣṭasādhanatā jñāna pravatakaṃ na vā tatsa dhanatājñānaṃ
tadarthapravattikāraṇaṃ navetyādiṣvipratipattiḥ parebhya itirādyeṣu dāntamivayāgādirūpaviṣayatāviṣayasādhanatājñānasya
yāgādigocarapravṛttau hetutvasyābhyupagamāt dṛṣṭasādhanatvakṛtisādhyatvobhayaviṣayakasamūhālambanasya pravṛttihetutvābhyupagamāceti dhyeyam | cikīrṣitiriti na kartavyamastīti
karttavyaṃ hāraṃ cikīrṣā avaśyaṃ hāra'mati samarthitārthaḥ
tathaiva prakṛtīpayogāt | macevaṃ pravarttakajñānavyāpakaṃ vikaurṣāvyāpāratatvamiti phalitārthaḥ tadyuktaṃ upādāna
pratyakṣe vyabhicārāt tasya sākṣādeva pravṛttiketutvānna upādāne cchayotsadya hāratvamate'pi cikīrṣāyā vyahāratvāñca
iti vācya' jñāneṣṭecchasya pravṛttaṃ prati sākṣātsādhanībhūtasya
jñānasyecchāṃt upādānapratyakṣasya na sākṣāt sādhana'
upādānaphalabavirahe mahatyudayāt upādānecchāyā vyavahāratvamate'pi tasya sākṣānlādhamatvāpakṣyakṣatvāt | na ca
tathāpi phalajñāne vyabhicāraḥ phalacikīrṣāyāḥ pravṛttāvahetutvāt iti vācya' phalajñānasya phale sākṣārā upāyecchāmāttasapādakatvāttathāvidhecchāyā pravṛttijanakatvādyeva

4.1.23

tatnaḥsiddheḥ | yadi ca phalajñānamapi pravṛttijanakaṃ tadā
upāyacikīrṣāyā eva tadvyāpāratvena cikīrṣāvyāpāra katva
rūpasādhyasyāpi tatra sutarāṃ sattvānna vi syasamānaviśeṣyakacikīrṣāvyāpāra katvaparyanta' sādhyamanupayogāditi dhyeyam | nanu cikīrṣāṃ rūpavyāpārasattvāpi kuto
na kaścit kapālamādriyata grāha tallakṣaṇa iti | hetvantareti hetvantaraṃ daṇḍakapālādyupādānalaukikapratyakṣaṃ, pratibandhakābhāvaceti bhāvaḥ | nanu tattadupādānatāvacchedakapratyakṣadupādānakapravṛttisvaina tattadupādānatāvacchedakaprakaḥraka
tattadupādānaviśeṣyakacikīrṣāsākṣātkārale gopādānapratyakṣasya
hetutvettuladbhāvāt daṇḍakapāla yupādāna pratyakṣābhāve tadupādānakapravṛttimāṃstu ghaṭādisādhyakapravṛtti' vināpi
saṃyoga disādhyapravṛttau daṇḍādyupādānapravṛttitsattvena
tadupādānapravṛttisāmagryā ghaṭadisādhyapravṛttisāmagryapekṣayā viśeṣasāmagryautpattirahāt daṇḍopādānaka
pravṛttiṃ vināpi kapālopādānakaghaṭasādhyakapravṛttyā ghaṭa
sādhyakapravṛttisattvena tadupādānakapravṛttisāmagyā ghaṭādi
sādhyakapravṛttisāmagryapekṣayā sāmānyasāmagryātvitrikṣāṅgīta
cenna sāmagryāḥ sāmānyaviśeṣabhāvābhāpasattve 'pi
daṇḍacakrarūpa svādyanyatamopādānakapravṛttyatiriktāyā ghaṭa:disa dhakapravṛtverapra katayā tādṛśa nyatamopādānakapravṛtti
sāmagrīvirahādeva tādṛśānyatamopādanapravṛttyabhāāvadaśāyāṃ
tadanutpattastaḥ margikāryyakaścidvyaktisāmagrīmahikṣāyā

4.1.24

eva tajjātīyacakrasāmagrāstadrgācchakyakāryopadhāyakatvāt ityeva ca kāraṇasamājādhīnā kāryotpattiriti gīyate | etena ghaṭādi kamrmotpattirave'pi daṇḍagocarapratyakṣāt daṇḍopādānakamavṛttyāpattistadarthādhikasya
sattva dilyapi nirastaṃ saṃyogaśrādyādyanyatamasādhyakapravṛttyatiriktāyā daṇḍopādānakapravṛtteralīkatayā tādṛśānyatamasādhyakapravṛttisāmagrī virahādeva nadanutpādāt
kāryotpatteḥ kāraṇasamājādhīnatvāt | navyāstu upādānapratyakṣasya hi sātantryeṇa na hetutā, kintu ghaṭādinikīrṇīyā daṇḍādyupādānacikīrṣakasākṣātkarasya ca
sattve 'pi daṇḍādau ghaṭasādhanatvajñānābhāvadaśāyāṃ ghaṭasādhakadṇḍopādānakapravṛttivāraṇāya daṇḍopādānacikacittīviṣayaghaṭādisādhanatājñānasyāpi ghaṭādisādhakad
ṇḍādyupādānakapravṛttyāpattirārayitvādeva cikīrṣāviṣayasādhanatājñāna
supādānāṃśe laukikapratyakṣātmaka heturūpeyate kāryakāraṇabhāvadvayakalpanā mapekṣya lāghavāt | na ca ghaṭasādhyakakapālopādānakaghaṭadhvaṃ sasādhyakadṇḍopādānakasabhūjhānamvanapravṛttau daṇḍaviśeṣyaghaṭasādhanatā jñānasyā hetutvāt tatra
vyabhicāravāraṇāya ghaṭatvāvacchinnasādhyatānirūpitadaṇḍatvā
vacchinnopādānatāśālipravṛttitvameva kāryyatāvacchedakasaṃpeyaṃ
tathāca daṇḍatvāvacchinnopādānatānirūpitaghaṭatvāvacchintrasādhyatāśālipravṛttitvamādāya vinigamanāvirahāsavāpi
gurutara kāryakāraṇabhāvadvayamāvaśyakamiti vācyaṃ daṇḍādyupādānacikīrṣīviṣayaghaṭasādhanatājñānasya ghaṭādisādhyakadaṇḍādyupādānakapravṛtti prati viśeṣakāraṇatvāvaśyakatayā

4.1.25

vinigamanāvirahāt tādṛśakāryyakaraṇabhāvadvayasya sarvasammatatvāt | iyañca viṣayamaprāmaporivahādeva upādānapratyakṣābhāvadaśāyāṃ na ghaṭādikamadhyakapravṛttyapattiprasaṅgaḥ | etena
ghaṭādinikīrṣāviśiṣṭe'pi daṇḍagācarapratyakṣāt daṇḍaniṣṭaghaṭasādhanatājñānātsaviśeṣāsampīḍasattatāna daṇḍopādānakapravṛtsya patistadadhikasamasyāyāṃsapsa diti dvitīyoktiprasaṅgo'pi nirastaḥ, kevaladaṇḍopādānakapravṛttitvasya kāyyatāmavacchedakatvāt ghaṭādisādhyakadṇḍopādānakapravṛtteva
ghaṭādinikīrṣāṇaviśiṣṭaghaṭādisādhyakapravṛttitsāmānyāsāmagrrīvirahādevāsambhavāditi prahuḥ | atha tattadviṣayakapālavyaktau dṛṭa ma kapālamityasaṃsargagrahasattve'pi kapālatvaprakāreṇa kapālaṃ ghaṭasādhanamiti kapālātāva nirdhārmatāvacchedakatatkapālaviṣayakakikipannatāta kapātvaprakāreṇa tatkapālopādānakapravṛttyāpattiḥ | na ca kapālatvaprakāreṇa tadvyaktau bṛṭiṣṭiveṭa pattira ta vācyam
anubhavavirodhādita cetra tadupādānatāvacchedakavi
śeṣyadharmmitāvacchedakatadupādānaviśeṣyakapratyakṣasyedaṃ ghaṭasādhanamityākārakasya vā tatsadupādānatāvacchedaka
kādupādānakapravṛttiṃ prati hetutvena niruccimarnāvacchedakakalābhasyāhetutvāt | nacaivamidaṃ ghaṭasādhanamiti lokikapratyakṣādiṭatvaprakāreṇatadgrahātpāda nakapravṛttinaṃ syāt
tasya iṭalyauye nirddhāmitāvacchedakatvāditi vācyam
upādānatāvacchedakabhedena kāryakāraṇabhāvabhedāṭidambasthale nirddhārmmitāvacchedakajñānasyāpi pravarttakatvāt
idamiṭaṃ netyasaṃsargāvahādasambhavena tatrāpi gamakavirahādityāstāṃ vistaraḥ | cikīrṣā detī vyāpārībhūta

4.1.26

cikīrṣā cetyarthaḥ | anyathā-cikīrṣāsāmānyasya satve
janye phalacikīrṣāyāmanyavāraka sāṃtasādhyakriyā
viṣayatvaṃ viśeṣaṇaṃ vyartha syādityanupadameva sphuṭībhaniṣyati | kṛtasādhyatvaprakāreti | atra phalacikīrṣāyāvyāpāratvābhāvena lakṣyīvāttanātivyāptivāraṇāya kati
sādhyakriyeti kriyāpadaṃ dharmmi mātraparam kṛtisa dhyatva ma
sādhyatvākhyaphalībhūtaviṣayatāyājiniṣṭhasya tathā ca mandhyatvākhya phalībhūtāvitaviṣayatāgāladharmmi viṣayakailyarthaḥ phalañca tādṛśa|vaṣayatāśātīti bhāvaḥ | kīvakū kriyāpadameva sādhyatākhyaphalībhūtaka taviṣayatāyāṇiparam na
caivaṃ pṛthak kṛtisādhyatvaṃ kriyāviśeṣaṇa' vyarthamiti
vācyaṃ kṛtisādhyatvaprakārakatābhasya vyāparībhūtā yā cikārṣā saiva prakṛte sajāyā vā ca saṃgādikau kiṣayaiva, viṣaṃprayojakatvāt, phalecchāvicchedasya pratibandhakalābhāvena yathā
śrutāsaṅgateḥ | tata-cikīrṣitasya pākasyābhyataḥ siddhatvajñāna
sthale| maṅgatyapa-siddhatyagrahaḥ pākasya siddhatvajñānāt svaviṣaya ṅgavṛttya nānam odanasya siddhatvajñānāt phalecchāviccheda
iti bhāvaḥ| nanvasvaviṣayatāvacchedakadharmaprakārakāvaśeṣyatākasiddhatvajñānatvena pratibandhakatva svatvānabhīvāt ananugamaḥ, na
ca taddharmāvacchinnaviśeṣyakacchāṃ prati tādṛśasiddhatvajñānaṃ virodhīti vācyaṃ visaṃvādīcchāyāmavyabhicārāt | atha taddhammīvacchinnaviśeṣyakasiddhatvajñānaṃ virodhi naced bhūdādipāke siddhatvajñāne'pi brāhmaṇasya pāke cikīrṣāna syāditi
vācyaṃ tadānīṃ strīyapākatvādirūpeṇaitra brāhmaṇasya cikīṣotpādāt pākatvarūpeṇa tadanutpādāt iti cenna yāme

4.1.27

svatvaṃ me bhavatvityasiddhaśyāmādigocarecchāyāṃ yāmatvādi
rūpeṇa siddhatvajñāne'pi jāyamānāyāṃ vyabhicārāt kapāladvitvādirūpeṇa siddhatvajñāne'pi kapāladvayitvādupādānecchāyāṃ vyabhicārāt siddhatvahya nadaśāyāṃ tadanabhyupagame tadānīṃ pravṛtterapyapalāpaprasaṅgāt upādānecchāyāḥ pravṛttauhetutvādataeva taddharmmaprakārakecchāyāstaddharmasyaviśeṣyatākecchāṃ prati taddhamāvacchinnaviśeṣyatākasiddhatvajñānaṃ virodhi
nāto yāme svatvaṃ me bhavatviti siddhaśyāmādigocareccha yāṃ
vyabhicāra iti kasyacit pralapitamapāstaṃ, kapāladvayi
rādyapādānecchāyāṃ vyācārāt pākatvādirūpeṇa siddhatva
jñānadaśāyāṃ mama kṛtisādhyapākobhavatviti cikīrṣāyā
anutpādavat ghaṭatvādirūpeṇa siddhatvajñānadaśāyāmapi nīloghaṭobhavatvitīcchāyā anutpattiprasaṅgācca iti cet ? maivaṃ
taddharmoddeśyatāvacchedakecchāṃ prati taddharmāprakārakasiddhatvajñānasya pratibandhakatvāt | uddeśyatvañca bhavatvityādipadābhi
dhāyamāno viṣayatāviśeṣaḥ yāme svatvaṃ me bhavatvityādau
yāmādirnoddeśyaḥ kintu svatvameva evaṃ kapālāyupādāna
gocarecchāyāmapi kapālādirnoddeśyaḥ| uddeśyatāvacchedakatvañca
tatpayryāptādhikaraṇatvaṃ tena ghaṭatvādirūpeṇa siddhatvajñāna
daśāyāṃ nīloghaṭobhavatvitīcchotpattiḥ | ataeva yasyāṃ
pākādiviśeṣyakacikīrṣāyāṃ, pākatvādisāmānyoddeśyatā
pākatvādirūpeṇa siddhatvajñānādeva vāryyata, yasyāntu svakṛtasādhyapākatvādirūpeṇa, sā tu svakṛtisādhyapākatvādirūpeṇa

4.1.28

siddhatvajñānādevāryyata iti vibhāgaḥ | tādṛśasiddhatvaṇaviṣayatānaṅgīkāre tu tattadvaktitvenaiva pratibadhyatā, pratibandhakatā tu sāmānyatastaddharmāvacchinnaviśeṣyatākasiddhatvajñānatvena tattadvyaktitvena vetyanyadetat | kecittu yaddharmāvacchedeneṣṭasādhanatājñānādhīnā icchā taddharmāprakārakasiddhatvaniścayo virodhī | iṣṭasādhanaviṣayatvañca yatra pākatvarūpeṇa gṛhītaṃ, tatra pākatvaprakārakasiddhatvadhiyeva sāpahviyati
yatra matkṛtisādhyapākatvādina| tadavagataṃ, tatra tadavacchinnasiddhatvadhiyaiveti vibhāgaḥ | tena pratipakṣasādhanamattvamattvasyeṣṭasādhanatāvacchedakatvāt prakārāntareṇa tajjñane'pi na
tadapagamaḥ | na ca siddhatvajñānadaśāyāṃ ghaṭayāgādisādhyakaprahattijanakamapālahavirādyupādānecchāyāṃ vyabhicāra iti
vācyam gurunaye upādānavirṣāyakā ryyaviṣayasādhanatājñā
nasya sākṣādeva praṭattihetutvena tādṛśecchāyāṃ mānābhāvāt
tajñāce sphuṭībhaviṣyati evaṃ nyāyanaye'pi | na ca tathāpi
yathā pākatvarūpeṇa iṣṭasādhanatājñānāt kṛtisādhyatvaprakārakajñānasahakṛtāt pākaḥ kṛtisādhyo bhavatu itīcchāyā
yāmatvādirūpeṇa siddhaśyāmādāviṣṭasādhanatā jñānāt strīyasvatvaprakārakajñānasahakṛtāt yāmo me svatvavān bhavatu iti
siddhayāmaviśeṣyakecchāyāścotpattau bādhakābhāvāt tatra vyabhicāraḥ yāmatvādirūpeṇa siddhatvajñāne'pi tadutpatteriti
vācyam svargātasādhyatātiriktasthale tatprakārakaphalārthī
cchāyāṃ tatprakārakaphalasādhanatājñānasya phalabalena hetutayā
yāmatvarūpeṇeṣṭasādhanatājñāne tadrūpecchāyā evāsiddherityāhuḥ,
tadasat gurunaye nirvviṣayakecchāyā vyaṃpatyaṅgāt

4.1.29

ghaṭādisaḥdhapravṛttau ghaṭādinamīrthavat kapālādyupādānapravṛttau ghaṭādivikīrṣāvatkapālāyupādānakapravṛttau
kapālādīcchāyā api hetutvena kapālādyudānakecchāyā
vyabhicārasya durvāratvāñca, anyathā cikīrṣāviṣayasādhanatā
jñānasya laukikapratyakṣasya cāviśiṣṭatve 'pi yatrecchā tattaivopādānatayā pravarttata necchā tatra neti niyamānupapatteḥ | nyayīmīmāṃsāsidvāntasya ca yuktiviruddhatvenānupādeyatvāditi saṃkṣepaḥ" | vyadhikaṃ tadgranthe dṛśyam
nyāyanaye tu kāryyatvajñānamiṣṭasādhanatvajñānaṃ balavadaniṣṭā
nanubandhitvajñānaṃ ceti yathāyatham pravarttakamiti bhedaḥ
vistarastu vyākare dṛśyaḥ
kāryya paṭa pu0 kāryyā karttavye karmāṇi na puṭati puṭa-kṣepe
ka 7ta0 | 1nṛpapāke unnatte śdhanarthakare tri0 medi0
kāryya praheṣa pu0 kāryya prahipyanena pra+hiṣa-karaṇe ghañ
6ta0 | vyadhyakṣe rājñi0 vyadhyakṣena hi kāryya deṣaṇāttasya tathātvam
kāryāṅgastikā tri0 kāryāḥ śaṅka ityāha ṭhak | kāryyaḥ
śaṅka iti kathake naiyāyike tena śaṅkajñāninyalasya khaṃḥ kārājñasya tathātvam
kāryāsiddhi strī kāryyāṇāmiṣṭasya siddhiḥ

Linked texts (3)

Tattvacintāmaṇi — Gaṅgeśa Upādhyāya, Sanskrit
Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
Upamānakhaṇḍa — Pragalbha, Sanskrit