Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 28: dvitīyāhnikam

Nyāyabhāṣya (complete text) 28

Language
Sanskrit

Contents

dvitīyāhnikam

28.p1

caturthe'dhyāyedvitīyamāhniham|

28.p2

---0---

28.p3.1

nyā. sū. || 4 || 2 || 1 || tadevaṃ saṃśayapramāṇaprameyāṇi parīkṣitāni| prayojanādayo 'pi yatra saṃśayastatraivamuttarottaraprasaṅga itayatideśena parīkṣitā iti ṣoḍaśāpi pramāṇādayaḥ parīkṣitāḥ| teṣāṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasādhigamaheturityuktam| tatrāpi prameyatattvajñānaṃ sākṣānniḥśreyasaheturitareṣāṃ tu tattvajñānāṅgatayetyuktam1 idamihedānīṃ parīkṣyate kiṃpratyekamātmādīnāṃ prameyāṇāṃ tattvajñānaṃ niḥśreyasādhigamaheturutāho kasya cideṣāmekadeśasyeti| tāmimāṃ parīkṣāmavatārayati bhāṣyakāraḥ| kiṃ nu khavalu bhoḥ yāvanto viṣayāḥ prameyāṇi tāvatsu pratyekamiti|pratiprāṇabhṛdbhedaṃ yāvanta ātmānaḥ yāvanti cendriyāṇipa cetyarthaḥ| pārśvasthaḥ pūrvapakṣiṇaṃ pṛcchati kaścātra viśeṣaḥ| pūrvapakṣiṇa uttaraṃ na tāvadekaikatreti| samudāyaikadeśābhyāmanupapatteḥ| pramāṇāditattvajñānānniḥśreyasādhigama ityayuktamiti pūrvaḥ pakṣaḥ| siddhāntamāha| mithyājñānaṃ vai khalu moha iti| vaiśabdaḥ khalu pūrvaṣakṣākṣamāyāṃ khaluśabdo hetyarthe| ayuktaḥ pūrvapakṣo yasmānmithyājñānaṃ moha iti| na tattvajñānamajñānanivṛttimātreṇa niḥ śreyasopayogi api tu saṃsāranidānocchedadvāreṇa dṛṣṭenaiva, na ca tattvājñānaṃ saṃsāraheturapi tu mithyājñānam| taducchindadvirodhitayā tattvajñānamapavargaheturiti| bhavatvetattathā 'pi pūrvapakṣasya kimāyātamityata āha| tacca mithyājñānaṃ yatra viṣaye pravartamānamiti|

28.p3.2

svasambandhino hyātmādayo viparyayeṇa paricchinnāḥ saṃsārahetava iti tadviṣayameva mithyājñānamapaneyaṃ nātmādyantaraviṣayaṃ jñānaṃ tena tatra mithyājñānaṃ mā nivartiṣṭa nivartatāṃ vā, svātmādidṛṣṭāntena, na tu tasya saṃsāranivṛttiṃ pratyupayogaḥ| yasya tūpayogastatra tattvajñānaṃ duṣkaramiti| pṛcchati| kiṃ punastanmithyājñānam ? santi khalu vādināṃ nānāvipratapittayaḥ| ke cidāhuḥ| vidhūtavividhanāmarūpaprapañcopaplavaviśuddhavidānandaghanādvaitabrahmasākṣātkārastattvajñānamiti| anye tu sattvapuruṣānyatākhyātim| dharmamudgalanairātmyajñānamityapare| śarīrendriyādyanitvavyatiriktanityātmadarśanamiti vṛddhāḥ| tadevaṃ vipratipatteḥ praśnaḥ| uttaram| anātmanyātmagraho 'hamastīti moho 'haṅkāraḥ| na tāvadadvaitānandaghanātmajñānaṃ tattvajñānam| bhedasya pratyakṣasiddhasyāsati bādhake 'pahnotumaśakyatvāt| na ca prakāśānandāvātmadharmātiriktāvātmasvabhāvau bhavitumarhataḥ| satyaṃ vijñānamānandaṃ brahmeti śrutirānandacaitanyaśaktyabhiprāpayā bheda eva ca tadvattayā kathaṃ cit sāmānādhikaraṇyamupapadyate| abhede tvānandavijñānayostatpadayoḥ paryāyatayā saha prayogānupapattiḥ| na ca prakṛṣṭaprakāśaḥ savitetyatra prakṛṣṭaprakāśayorabhedo'prakāśasyāpi prakarṣasambhavāt| aprakṛṣṭasyāpi khadyotādeḥ prakāśasambhavāt| tasmādyatkiṃ cidetat| sattvapuruṣānyatākhyātistu sattvasyaiva prakṛterasambhavādayuktā satkāryavādamūlatvātpradhānasadbhāvasya tannirākaraṇenaiva nirākaraṇam| dharmapudgalanairātmye tu kṣaṇabhaṅgabhaṅge nityātmasadbhāvakathanena nirākṛte|

28.p3.3

tasmātsuṣṭhūktamanātmanyātmagraho 'hamasmīti moho 'haṃkāra iti| ataeva sarvasyaivamātmāśīḥ kṛmerapi mā na bhūvaṃ bhūyāsamiti| so 'yamīdṛśo'bhiniveśaḥ śarīrādīnāmātmatvenādhyavasyato bhavati nātmatattvaviduṣaḥ sa khalvahinirlvayanīmivāhistato vyatiriktaṃ śarīrādi paśyanna tatra snihyati snehavirahānna tapyate nāpyanuśocatīti| atattvajñānavataḥ saṃsāraṃ darśayitvā tattvajñānavataḥ saṃsāranivṛttimāha| yastu duḥkhamiti| tadevamuktena prakāreṇa mohatattvajñānayoḥ saṃsārāpavargahetubhāvo yasmāttasmānmokṣamāṇaiḥ pretyabhāvaphaladuḥkhāni ca jñeyāni vyavasthāpayatītyādipūrvopasaṃhāraḥ| āsevamānasyābhya syato bhāvayata iti paryāyakathanaṃ bhāvanādārḍhyopadarśanārtham| arthagatiṃ pariśodhyātrārthe sūtraṃ paṭhati| doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ (sūḥ1)|| śāstrārthasaṃgraho 'nūdyate śāstratātparyasaṃgraho dvitīyasūveṇānūdyataityarthaḥ| kiṃ nu khalu bho iti bhāṣyaṃ tadanupapannaṃ yato na viṣayamātrajñānamapavargaheturapi tu prameyatattvajñānamityata āha vārtikakāraḥ| tatra viṣayāntarāṇāmiti| (500|8) yāvanto viṣayā iti na viṣayamātrābhiprāyamapi tu prameyābhiprāyamityarthaḥ| sugamamanyadvārtikam || 1 || nyā. sū. || 4 || 2 || 2 || śarīrādiṣvanātmasvātmabuddhirnivartanīyetyuktaṃ tatra prathamaṃ kasminnātmabuddhirnivartanīyetyapekṣāyāmāha| prasaṃkhyānānupūrvyā tu khalu| prasaṃkhyānaṃ samādhijaṃ tattvajñānaṃ tacca viṣaye sukaramiti tatraiva prāthamikasya prathamaṃ prayatno yuktaḥ| sūtram| doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ (sū. 2)||

28.p3.4

mithyājñānaṃ saṃkalpastena viṣayīkṛtā ityarthaḥ| kāmāḥ kāmyāḥ || 2 || nyā. sū. || 4 || 2 || 3 || anye khalu avayavisaṃjñāṃ nivartayanto'vayavinameva pratyācakṣate tān pratyācakṣāṇa āha| ataḥ paraṃ kāciditi (502|2) sūtram--- tannimittaṃ tvavayavyabhimānaḥ (sū. 3)|| nimittaṃ dantatvādi tadviśiṣṭā viṣayāḥ saṃjñāḥ priyāyāḥ kāmuko dantoṣṭhanāsikādīnavayavānanubhāvayan tasyāṃ sakto bhavati| vyañjanānyavayavino 'vayavāstaiḥ sahopalambhātteṣāmanuvyañjanaṃ tatsādṛśyaṃ tena tadāropaḥ| tathā ca straiṇānāṃ vyavahāraḥ| dravatkanakanirmaladyutiranaṅgalīlaikabha- rmahebhakaṭavibhramastanabharālasāṅgī yadi| priyā na parirabhyate tulitasiddhaṃsaṃjīvinī sahemahi kuto 'nyathā viṣamabāṇabāṇavyathām| madanasaritamenāṃ gāhamāno jano 'yaṃ jaghanapulinanābhīmaṇḍalāvartaramyām| mukhanalinasanāthāmullasadbhrulatormiṃ ciravirahahutāśāyāsamujjhāṃ cakāra| vivekinastvaśubhasaṃjñāṃ bhāvayantaḥ prāhuḥ| majjāmasthnāmatha plīhnāṃ yakṛtāṃ śakṛtāmapi| pūrṇāḥ snāyuśirāsyūtāḥ striyaścarmaprasevikāḥ| ṛṣayo 'pyūcuḥ| sthānādbījādupaṣṭambhānniṣpandānnidhanādapi| kāyamādheyaśaucatvātpaṇḍitā hyaśuciṃ viduḥ| aśubhasaṃjñābhāvanāprayojanamāha| tāmasyabhāvayata iti| tatkimidānīmavayavānuvyañjanasaṃjñayorviṣayo nāstyaśubhasaṃjñāviṣaya eva paramastītyata āha| satyeva ca dvividhaviṣaya iti| dvividha evāsau kāminīlakṣaṇo viṣayastathā 'pi rāgādiprahāṇārthamavayavādisaṃjñāgocaratvaṃ parityajyāśubhasaṃjñāgocaratvamasyopādīyate vairāgyotpādanāyetyarthaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha| yathā viṣasaṃpṛkta iti|

28.p3.5

na hi viṣamadhunī paramārthato na staḥ api tu vairāgyāya viṣasaṃjñā tatropādīyataityarthaḥ || 3 || nyā. sū. || 4 || 2 || 4 || 5 || tadevaṃ svamatena prasaṃkhyānopadeśamuktvā parābhimataprasaṃkhyānaṃ nirākarttumupanyasyati| athedānīmarthaṃ nirākariṣyatā vijñānavādinā 'vayavinirākaraṇamupapādyate| arthaviśeṣe khalvavayavānuvyañjanasaṃjñe| tatrārthamātrasyābhāvātkuto 'vayavānuvyañjanasaṃjñe, tannirākaraṇāya prathamamavayavī nirākriyate paścātparamāṇuḥ, tataśca jñānamātramartharahitaṃ siddhaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ| tatra saṃśayapūrvakatvādupapādanasya vicārasya saṃśayaṃ prathamamāha| vidyā'vidyādvaividhyātsaṃśayaḥ (sū. 4)|| upalabdhirvidyā anupalabdhiścāvidyā| saccopalabhyate yathā taḍāge toyam| asaccopalabhyate yathā marumarīcikāyāmudakam| sacca nopalabhyate yathā ciranikhātaṃ bhūmau nidhyādi| asacca nopalabhyate yathā bhūtale dṛśyamāne tattulyopalambhanayogyato ghaṭādiḥ| tadevaṃ vidyā'vidyādvaividhyādavayavini saṃśayaḥ| yadyavayavyupalabhyate tathā'pi saṃśayaḥ atha nopalabhyate tathā 'pi saṃśaya ityarthaḥ| tatra siddhāntī vakṣyamāṇamapyavayavinirākaraṇahetuṃ nirākariṣyāmītyāśayavānāha| tadasaṃśayaḥ pūrvahetuprasiddhatvāt (sū. 5)|| avayavinaḥ| vārtikakārastu svayaṃ saṃśayaṃ nirākaroti| na vidyā'vidyādvaividhyaṃ saṃśayasya kāraṇamiti (502|21)|| 4 || 5 || nyā. sū || 4 || 2 || 6 || pūrvapakṣavādyāha vṛttyanupapatteriti || 6 || nyā. sū. || 4 || 2 || 7 || 8 || vṛkṣastiṣṭhati śākhādiṣu śākhādayo vā vṛkṣaiti laukikīṃ pratipattimanurudhyamāno vikalpayati vārttikakāraḥ|

28.p3.6

avayavā avayavinīti| (503|10) ekadravyaścāvayavaḥ prāpnoti| kutaḥ ekāvayavivṛttitvāt| bhavatu ko doṣa ityata āha| na caikadravyaṃ dravyamavinaśyadādhāramasti| kṛtakasya nityatvaprasaṅgāditi śeṣaḥ| avayavyekadeśeneti| avayavino ya ekadeśāstenāvayavo 'vayavini varttataityarthaḥ| na hyasyāvayavino'nye avayaveṣu ekadeśā avayavāḥ santīti ekenāvayavenārabhyataiti satatotpattiprasaṅgaḥ| saṃyogāya kila caramabhāvine avayavavyāpārastannimittāni cāpekṣyante| ekadravyasyotpattiṃ prati na saṃyogāpekṣeti yāvadavayavamavayavyutpadyetetyavayavyanavaruddho na kadācidavayavo dṛśyetetyarthaḥ || 7 || 8 || nyā. sū. || 4 || 2 || 9 || avayavyatirekeṇa varttamāno 'vayavyupalabhyeta na cāsyādhārāntamupalabhyate dṛśyamānaścāvayavo nādhikaraṇamasyeti bhavataiva vādinā 'bhyupagatamityabhiprāyeṇāha| nityaśca syāt || 9 || nyā. sū. || 4 || 2 || 10 || yastu manyate avayavānāṃ dharmamātramavayavī na tvavayavebhyo 'tyantaṃ bhinno 'bhinno vā bhinnatve gavāśvavadvarmadharmibhāvānupapatteḥ| abhede'pi dharmirūpavattadanupapatteśca| tasmātkathaṃ cidbhinno 'bhinnaśca kathaṃ ciddharmamātramavayavānāmamayavīti taṃ pratyāha| na cāvayavyavayavāḥ (sū. 10)|| na tāvadbhedābhedau parasparābhāvātmānāvekatra samaveta ityuktam| nāpyātyantike'bhede dharmadharmibhāvaḥ tasmādyathā ''tyantikabhede 'pi keṣāṃcideva kāryakāraṇabhāvaḥ tathā keṣāṃ cideva dharmadharmibhāva ityeṣitavyam| tathā ca dūṣaṇamityarthaḥ| avayavī caikadeśenāvayave varttataiti avayavasamūhamātramavayavī prāpnotīti| asyāyamaryaḥ|

28.p3.7

avayave hi varttamāno 'vayavītyucyate| avayavyekadeśāścedavayaveṣu varttante ekadeśa eva tarhyavayavinaḥ| te ca nānettyavayavasamūhamātramavayavī prāpnoti| ekasmiṃścāvayave ekadeśe varttamāno 'vayavīti na tāvadavayavī kvacidavayave varttataiti tadekadeśānāṃ tatra tatrāvayave vṛtteḥ tāvanmātreṇa cāvayavino grahaṇamiti yatraivāsyaikadeśo varttate tatraiva grahītavyaḥ| tathā caikasmin tantau paṭaikadeśo varttataiti tantāvekasmin paṭo dṛśyetetyarthaḥ || 10 || nyā. sū. || 4 || 2 || 11 || 12 || siddhāntavādyāha| ekasmin bhedābhāvadbhedaśabdaprayogānupapatterapraśnaḥ (sū. 11)|| avayavāntarābhāve 'pyavṛtterahetuḥ (sū. 12) ekadeśanena cāvayavī na svāvayaveṣu varttataityatra pratijñārthe avayavāntarābhāvādityahetuḥ| kasmād yadyapyavayavāntaramavayavino bhavati tathāpyavayavāntarāṇyavayavino 'vayavāntareṣu varttante kimāyātamavayavivṛtteriti| eka ścānekatra varttataiti pratijñānānaḥ kiṃ kārtsnyena kimekadeśeneti nānuyoktavyaḥ, kasmāt ubhayena kārtsnyena ekadeśena vā nānātvaikārthasamavāyinā ekasyāvayavino vyāghātāt| etadupajīvyāha yadyavayavī naikadeśena varttane na kārtsnyena atha kathaṃ varttataiti| śaṅkate rūpāntarānirddeśāditi cet| (506|7) sopahāsaṃ dṛṣṭāntamāha| yathā acitrāstantavaḥ paṭaṃ citramārabhantaiti| naiyāyikaiḥ kilācitraistantubhiścitraḥ paṭa ārabhyataityabhyupeyate| taccaitadayuktam| na tāvaccitraṃ rūpamekaṃ paṭasamevataṃ svavacanavirodhāt| nānā hi citramucyate tatkathamekamiti| tena yaduktaṃ bhavati nānaikamiti taduktaṃ bhavati citramekamiti|

28.p3.8

yadāhuḥ ‘citraṃ tadekamiti cedidaṃ citrataraṃ maha‘ diti| na ca nīlapītādaya eva bahavo'vyāpyavṛttayaścitrapadāspadamiti sāṃpratam| rūpādanāṃ vyāpyavṛttitvāt| te'mī vivādādhyāsitā nīlapītādayo vyāpanīyā āśrayavṛttayo rūpajātīyatvāt śuklapaṭagatarūpavaditi--upapanna upahāso yathā acitrāstantavaḥ paṭaṃ citramārabhantaiti| nirākaroti| nopalabhyamānarūpādhāratvāt| avayavino rūpaṃ nirddiśyatāmiti bruvāṇeneti| avayavo'syāstītyavayavī avayavaśca kāraṇaṃ tadvānavayavī kāryamiti kāryakāraṇabhāvābhyupagamaḥ kuto bhavati| na ca prasaṅgasādhanaṃ nāma kiṃ cidasti pramāṇam| tarkastu bhavet na cāyaṃ pramāṇenetikartavyatāṃ vinā pramāṇamarthaṃ sādhayitumarhatītyarthaḥ| yadapi tvayopahāsābhiprāyeṇa paṭarūpaṃ citraṃ dṛṣṭāntīkṛtaṃ tatrābhiprāyastāvattava yādṛśastādṛśovā sacanāttāvadayaṃ dṛṣṭāntaḥ pratibhāti| dṛṣṭāntaśca vādiprativādinoravivādaviṣaya iti tatsādhanaṃ vyartham| tathā 'pyupetya citravādaṃ brūmaḥ tvāṃ prati citraṃ rūpaṃ paṭasambandhitayā sādhayāmastvadabhiprāyavyāptopahāsanirākaraṇāyetyarthaḥ| paṭasya citraṃ rūpamityanubhava evātrābādhitaḥ pramāṇamiti bhāvaḥ| bauddhaḥ svābhiprāyamudghāṭayati anekatvaprasaṅga iti ścediti| nirākaroti| citraśabdasyaikānekaviṣayatvāt| yadi nānaiva citramucyeta tataḥ syādvirodhaḥ kiṃ tvekasminnapi citrapadaṃ prayujyate| tasmānnaikatvenāsya virodha ityarthaḥ| deśaka āha naikasminnadṛṣṭatvāt| ekasmiṃścitragrāhiṇo 'nubhavasyādṛṣṭatvāt| puruṣavivakṣādhīnapravṛttayastu śabdāḥ kva nāma durlabhā iti bhāvaḥ| pariharati nābhyupetahāneriti|

28.p3.9

(507|1) na tāvadanekapadaparyāyaścitraśabdo'nekaṃ citramityaneka pradena sāmānādhikaraṇyaṃ pratipattumarhvati| paryāyaśabdānāṃ sahaprayogānupapatteḥ dṛśyate tu prayogo 'nekaṃ citramiti| tasmādyathā śuklāni nānā tathā citrāṇi nānetyabhyupetavyam| tathā caikaṃ śuklamanabhyupagacchato yathā śuklanānātvābhyupagamo hīyate evamevaikaṃ citramanabhyupagacchataścitranātvābhyupagamo hīyatahatyarthaḥ| śaṅkāntaramāha| athānekamacatrimiti| nirākraroti| evamapīti| śaṅkate| athācitrāṇīti| pariharati evaṃ ca na kiṃ ciditi| iṣyataevāsmābhiryathā 'vayavasamavetaiḥ sitaharitalohitādibhirasamavāyikāraṇairavayavini citraṃ rūpamārabhyataiti| deśayati puṭāntara iti| puṭāntaraṃ pārśvāntaram| pariharati| bhavataivedemuktamiti| eko'pi guṇa ārabhataiti matvā śaṅkate| citrapratyayastatreti| samādhate na prasakta iti| nanu yaccitrācitrābhyāmārabdhamavayavino rūpaṃ tadapi pītādivanniddiṃśyatāṃ na ca śakya nirddeṣṭuṃ tasmānnāstītyata āha| etāvaditi| anirvācyamapyanubhūyamānamaśakyāpahūvam| yathekṣukṣarīrādīnāṃ mādharyasyāntaraṃ mahadityarthaḥ| na tāvadavayavarūpādayavavino grahaṇaṃ yuktamiti| na dravyāntararūpeṇa dravyāntare cākṣuṣatvaṃ dṛṣṭaṃ na khalu pṛthivyādirūpeṇa vāyuścākṣuṣa ityarthaḥ| prakṛtamupasaṃharati| tasmāditi| avikalpitā avicāritā ityarthaḥ (508|5) || 12 || nyā. sū. || 4 || 2 || 13 || 14 || sarvāgrahaṇamavayavyasiddheriti atra pratyavasthitaḥ pūrvapakṣī athedamāheti| keśasamūhe taimirikopalabdhivattadupalabdherityādisūtrabhāṣyavārtikāni pūrvapakṣasiddhāntayoratirohitārthāni || 13 || 14 ||

28.p3.10

nyā. sū. || 4 || 2 || 15 || api cāyaṃ vṛttivikalpaṃ āśrayavyāghātādayukta ityāha| avayavāvayaviprasaṅgaścaivamā pralayāt (sū. 15)|| atra trayaḥ pakṣāḥ saṃbhavanti| yo 'yamavayaveṣu avayavivṛttivikalpānupapattyā avayavino'bhāvaprasaṅga āpādyate sa ā pralayādvā nivarttataā paramāṇorvā na kva cidapi nivarttate iti| tatra prathama dvitīyavikalpāvāśrityedaṃsūtram| yathaiva vṛttivikalpaḥ sthūle ghaṭādāvavayaveṣu tadavayaveṣviti tadabhāvātpralaye vyavatiṣṭheta| na ca tadā pralayaḥ sarvopākhyāvirahito darśanaviṣayaḥ saṃbhavatīti darśanaviṣayābhāvādanāśrayo vikalpa ātmānameva na labhate| upalakṣaṇaṃ caitadā pralayāditi| ā paramāṇorityapi draṣṭavyam| paramāṇūnāmapyatīndriyatvena darśanaviṣayatvābhāvādanāśrayatā vikalpasya tadavasthaiva| tadidamuktaṃ niravayavādvā paramāṇuto nivartteteti || 15 || athāpīti| api cetyarthaḥ| api ca pralayamabhyupetyedamuktamā pralayāditi| vastutastu| na pralayo 'ṇusadbhāvāt (sū. 16)|| niravayavatve pramāṇamāha| niravayavatvaṃ tu paramāṇoriti || 16 || nyā. sū. || 4 || 2 || 17 || athānanta evāyamavayavākyavivibhāgaḥ kasmānna bhavatītyata āha| paraṃ vā truṭeḥ (sū. 17)|| truṭistrasareṇurityanarthāntaram| jālasūryamarīcisthaṃ trasareṇa rajaḥ smṛtam| yadi truṭeḥ paraṃ dvitripadake 'vayavavibhago na vyavatiṣṭhate tato'vayavavibhāgasyānavasthānād dravyāṇāmasaṃkhyeyatvāt truṭitvanivṛttiḥ truṭirapi sumeruṇā tulyaparimāṇaḥ syāt| na khalvanantāvayavatve kaścidviśeṣa ityarthaḥ| vārtakiṃ yāvadvā pralayo'nivṛttirveti|

28.p3.11

pralayaparamāṇupakṣe vikalpanivṛtirnāsti darśanaviṣayastu nāstītyanāśrayo vikalpaḥ| anantāvayavatve sarvasya vikalpāghrātatveva darśanaviṣayābhāva ityanāśrayo vikalpaityarthaḥ| saṃkhyodāharaṇam| iyantaśca te paramāṇavaḥ saṃhatāstruṭibhāvamāpadyantaiti (510)| sāvayavatve tu paramāṇuśabdasyārtho vaktavyaḥ| kimuktaṃ bhavati paramāṇuriti paramatvaviśiṣṭo hyaṇuḥ paramāṇuḥ yataḥ kṣodīyo nāparamastīti yāvat| tasmādapi cet kṣodīyo'nyadasti naiṣa paramatvaviśiṣṭo 'ṇurityarthaḥ| atha bhinnaparimāṇāḥ paramāṇvavayavāstato nyūnaparamiāṇā iti yāvat| tato na paramāṇuḥ pratiṣidhyate paramāṇvavayavā eva paramāṇavaste cānavayavatvādakāryāḥ| tvayā ca paramāṇvārabdhaṃ kāryaṃ paramāṇuriti kṛtvā āropya vṛttitrikalpena pratiṣidhyataiti || 17 || nyā. sū. || 4 || 2 || 17 || athedānīmānupalambhikastasya vyākhyānaṃ sarvaṃ nāstīti manvānaṃ āha| ākāśavyatibhedāttasya paramāṇorniravayavasyānupapattiḥ| sāvayatve tu vṛttivikalpāttadabhāva iti śūnyataiva tattvaṃ bhāvānām| anāśritopi vikalpo yathā lokapratītikalpanāmātranirmitastāttvikīṃ śūnyatāṃ gamayati| mithyājñānānāmapi tattvāvagamahetutvadarśanāt| yathā dūrādvanaspatau hastipratyayapravāho vanaspatitattvapratipatterddetuḥ| yathā rekhāgavayo vā gavayatvapratipatterityādi bahūtprekṣitavyamiti bhāvaḥ| tedatadvārttikakārodūṣayati| ākāśavyatibhedādanityaḥ paramāṇurityabhidhāno vyatiśredārthaṃ praṣṭavya iti| (511|4) antarbahiriti vacanaṃ kāryasya kāraṇāntaravacanamiti (512|3) kāraṇāntaraṃ kāraṇaviśeṣaḥ tasya vacanamityarthaḥ|

28.p3.12

upetya paramāṇoravayavānna tadvibhāgasyākāśaṃ kāraṇamiti ākāśavyatibhedādityākāśahetukaṃ vyatibhedaṃ vibhāgamāha| na cākāśaṃ vibhajyamānayordravyāntarayorvibhāgasya kāraṇamapi tu karmetyarthaḥ| sarvato'vyavahitasya yasya madhye avayavā na santīti tatsupiramiti| sarvato 'vyavahitaspaya nirantarasyāvayavinaḥ svāvayavadvāreṇa| etaduktaṃ bhavati| yasyāvayavāḥ parito nirantaramavasthitā madhye ca na santi tatsuṣiramiti| yanmūrtimattena sarveṇasambadhyate| mūrtimatā sarveṇa sambaddhattvaṃ sarvatatvaṃ vadato vārtikakārasyājasaṃyogasyābhyupagamaḥ prauḍhivādatayeti lakṣyate || 18 || 19 || 20 || nyā. sū. || 4 || 2 || 22 || syādetat ākāśaṃ cetsarvagataṃ tato mūrtimatāṃ dravyāṇāṃ tena pratibandhādgaterāvaraṇaṃ vyūhāntarāpādanaṃ ca jalaughasyeva nāvādinā bhavenna cāsti, tasmānna sarvagatamityata āha| avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmāḥ (sū. 22)|| yata evāvyūhāviṣṭambhāvata evāpratyūhaṃ vibhutvamasyetyarthaḥ || 22 || nyā. sū. || 4 || 2 || 23 || punaḥ śūnyatāvādī pratyavatiṣṭhate| mūrttimatāṃva ca saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ (sū. 23)|| castvarthaḥ siddhāntaṃ nivarttayati| yadyapi mūrtimatāmiti saṃbandhitvamātreṇopāttaṃ sūtraṃ tathā'pi hetupadatayā vārtikakārovyācaṣṭe| sāvayavāḥ paramāṇavomūrttimattvād ghaṭādivaditi| (513|19) prayogāntaramāha saṃsthānavattvāditi || 23 || nyā. sū. || 4 || 2 || 24 || sūtrāntaramanuvṛttisahitaṃ paṭhati| saṃyogopapatteśca (sū0 24)|| iti| paunaruktyaṃ deśayati| nanvidamiti (514|4) pariharati| na caritārthamiti|

28.p3.13

mūrtirnāmāvyāpino dravyasya ṣaḍvidhaṃ parimāṇamiti| paramahvasvatvaparamāṇutve paramasūkṣma eva dravye vyavatiṣṭhete vyāpi tu gṛhītvā paramamahattvaparamadīrghatvābhyāmaṣṭavidhaṃ parimāṇaṃ bhavati| paramamahattvaparamadīrghatvaṃ ca sarvagatavyāpinī iti na mūrtiḥ| asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrttiriti pāramarṣaṃvacanāt| saṃsthānaṃ nāma pracayākhyaḥ saṃyogo ghaṭādivṛttirghaṭatvādijātivyaktiheturiti| saṃyogaḥ saṃyogamātraṃ na tvaprāptipūrvikā prāptiriti| tasmādapaunaruktyam| tadetacchūnyatāmatamapākaroti| yattāvanmūrtimattvāditi| śūnyatāvādī pralayāntatvābhimānenāha| atha tāvaditi| siddhāntyāha anto niravayava iti| pralayāntatvamadhastānnikākṛtamiti bhāvaḥ| nanvadhastānnirākaraṇānmā bhūtpralayānto vibhāgo vibhāgāntastu bhaviṣyati kiṃ paramāṇvantatāgraheṇetyāśaṅkate| athānto vibhāgaḥ| nirākaroti| sa na yukta iti| nāsati guṇini guṇo 'stītyarthaḥ| etāvantaśca kalpāḥ sambhavinaḥ| tatra prathamakalpe anaikāntikatvavyāghātau dvitīye vibhāgasyānādhāratvaprasaṅgaḥ tṛtīye truṭerameyatvaprasaṅga ityāha| etāvaccaitat (kalpajātaṃ) syāditi| paramāṇvantatāṃ vibhāgasya bruvanniravayavaṃ mūrttimantaṃ paramāṇuṃ pratipadyasaiti| anantatve tu truṭerameyatvaprasaṅgo vyāghātaḥ| pralayāntatve ca vibhāgasyānādhārattvaprasaṅgo vyāghātaḥ| sāvayavaśabdasyārthaḥ samānajātīyāvayavaṃ na kevalaṃ tadāravdhamapi tu tadāśratim| tantvādyārabdhaṃ paṭādi dravyaṃ tantvādyāśritaṃ ca| nanvevamapi kutaḥ sāvayavatvamityata āha|

28.p3.14

avayavastadādhārastasya samānajātīyārabdhasya kāryadravyasyādhāraḥ tasmātsāvayavatvaṃ kāryaviśeṣaḥ tasmātsāvayavāḥ paramāṇava ityatibruvatā kāryaviśaiṣaḥ paramāṇurityuktaṃ bhavati| kāryaviṣeśca paramāṇuriti vyāhatam| (515|2) ānantye tu truṭerameyatvaprasaṅgāt| sā khalvanavayavasya kalpitasya paramasūkṣmatayā paramāṇvākhyā tena paramāṇuriti kimuktaṃ bhavati anavayavo 'kāryaśceti| sāvayava iti kimuktaṃ bhavati sāvayavaḥ kāryaśceti| pratijñāpadayorvyāghātaityarthaḥ| atha mā bhūttṛṭerameyatvamityekaparamāṇupūrvakatvaṃ paramāṇoḥ pratipadyase| śeṣamatirohitārtham| yadi dve dravya adhikṛtyābhidhīyata iti| madhyasya hi paramāṇorupayardhaḥ pārśvavartibhiḥ paramāṇubhirye saṃyogāstatra madhyasya pūrveṇa paramāṇunā yaḥ saṃyogo nāsau madhyapaścimaparamāṇvāśritaḥ evaṃ madhyamaparamāṇusaṃyogo naiva madhyamapūrvaparamāṇvāśraya iti| eva manyatrāpi draṣṭavyam| ṣaḍapi bhinnadeśā eveti samānadeśatvamaṃsiddham| atha paramāṇūnāṃ sambandhinaṃ paramāṇuṃ madhyamadhikṛtyocyate tadāśritā hi saṃyogāḥ ṣaḍapi bhavantīti tatrāha| na kiṃ cidbādhyata iti| (517|2) syādetat| saṃyogasamānadeśatvena paramāṇavo'pi saṃyuktāḥ samānadeśā iti piṇḍasyāṇumātratvaprasaṅga iti paroktamanuvadati| yatpunaretaditi| tad dūṣayati| tanneti| yatra yatsamavetaṃ sa tasya dośo yathā rūpādīnāṃ dravyaṃ, na ca paramāṇavaḥ kva citsamavayanti kiṃ tu tatsaṃyogāḥ| tena deśavatāṃ saṃyogānāmastu samānadeśatā na tu paramāṇūnāmadeśatvādityarthaḥ| deśayati| nanu kāryakāraṇe iti|

28.p3.15

yatheha kuṇḍe badaramiti yathā badaraṃ kuṇḍadeśa evaṃ tadavayavāstadavayavāḥ| na ca samavāya eva deśadeśitvanibandhanamapi tu saṃyogo 'pi| na hīha kuṇḍe badaramiha paṭe śuklatvamiti vā ādhāryādhārapratyayo viśiṣyate| tasmādbahūnāṃ dravyāṇāṃ samānadeśattvadarśanānnāsiddho dṛṣṭānta ityarthaḥ| tad dūṣayati| etadanabhyupagamena pratyuktam| dravyāṇāmekatra samavāyena samānadeśatāṃ vyāsedhāmo na tu saṃyogena, samavāyena hi samānadeśatā sthaulyaparipanthinī| yathā gandharasarūpasparśāḥ samānadeśā na sthaulyamārabhante tatkasya hetoḥ eṣāmamūrtānāṃ samānadeśasamavāyāt| mūrtāstu sparśavantaḥ samavāyenāsamānadeśāḥ parasparasaṃyogino yadi sthaulyamārabhante kiṃ bādhyate tasmātsaṃyogino yadi sthaulyamārabhante kiṃ bādhyate tasmātsaṃyogena samānadeśatā na pratiṣadhyate samavāyena tu pratiṣidhyate sā hi sthaulyavirodhinīti siddham| abhyupetyaivamuktaṃ saṃyogāḥ samānadeśāiti| paramārthatastu kuṇḍabadarasaṃyogasya kuṇḍabadareāśrayaḥ tadavayavakuṇḍabadarasaṃyogasya kuṇḍabadarāvayavā iti siddhaṃ saṃyogānāmapi bhinnadeśatvamityāha| na ca saṃyogā apīti| upasaṃharati| ṣaṇṇāṃ samānadeśatvāditi| vākyamiti| yatpunaruktaṃ digdeśabhedo yasyāsti tasyaikatvaṃ na yuktamiti| paramāṇoḥ kila bhavadabhimatasyaikasya digbhāgāḥ ṣaṭ, na caikasya digbhāge bhedo 'stīti ṣaḍeva paramāṇavaḥ| etad dūṣayati ka evamāha digdeśabhedo (yasyā) stīti| svarūpeṇaikā dik sarvagatā ca nāsyā bhedo 'stītyarthaḥ| yadyekaiva dik kva tarhi paramāṇāvasmādayaṃ paramāṇuḥ pūrvo 'yaṃ paścima ityādayo buddhivyapadeśabhedā ityata āha|

28.p3.16

digdeśabhedāśca diśaḥ saṃyogā ekatve 'pi diśa ādityodayadeśapratyāsannadeśasaṃyukto yaḥ saitarasmādviprakṛṣṭadeśasaṃyogātparamāṇoḥ pūrvaḥpa evamādityāstamayadeśapratyāsannadeśasaṃyukto yaḥ sa itatasmādviprakṛṣṭadeśasaṃyogātparamāṇoḥ paścimaḥ tau ca pūrvapaścimau paramāṇū apekṣya yaḥ sūryodayāstamayadeśaviprakṛṣṭadeśasaṃyogaḥ sa madhvavatīṃ| evametayoryau tiryagdeśasambandhinau madhyasya ārjavena vyavasthitau pārśvavartinau tau dakṣiṇottarau paramāṇū evaṃ madhyaṃdinavartisūryasannikarṣaviprakarṣau pūrvasaṃkhyāvacchinnatvaṃ cālpatvaṃ parasaṃkhyāvacchinnatvaṃ ca bhūyastvam| tasmādekasyāpi paramāṇoḥ paramāṇvantarasaṃyogā avyāpyavṛttaya eva bhāgāḥ| evaṃ diśo 'pyekasyā api saṃyogā eva bhāgāḥ so'yaṃ paramāṇoḥ ṣaṭkena yugapadyogo mūrttatvamātraprayukto na sāvayavatvaprayukta iti na sāvayavatvaṃ gamayitumarhatīti| tena yudacyate prasaṅgasādhanaṃ paraiḥ yannirayavaṃ tanna ṣaṭkena saṃyuktaṃ yathā vijñānaṃ tathā ca paramāṇuriti vyāpakaviruddhopalabdhiriti tannirastam| mūrtatvaprayuktatvena ṣaṭkasaṃyogasya sāvayavatvena vyāpterasiddheḥ| chāyātapayogo 'pi paramāṇorekasaṃyogasyāvyāpyavṛttitvenopapannaḥ| nanvanavasthā nopapadyata ityuktaṃ tatkuta ityata āha bhāṣyakāraḥ| anavasthāyāṃ pratyadhikaraṇaṃ dravyāvayavānāmānantyāt| kriyāvattvādīnahetūn sarvathā vikalpya vārtikakāro dūṣayati| ye tu kriyāvattvāditi| etenāsiddhatvena| na hi ghaṭādikamavayavinamanabhyupagacchato ghaṭādirastītyarthaḥ| matupaścārthāntare dṛṣṭatvādviruddha iti|

28.p3.17

kriyā paramāṇorarthāntaramanicchato matupprayogo viruddha ityarthaḥ || 25 || nyā. sū. || 4 || 2 || 26 || vijñānavādyāha yadidaṃ bhavān buddhīriti| yadi paṭastantubhyobhinno bhavettantvatinekeṇa gaurivāśvātirekeṇopalabhyeta| na copalabhyate tasmātpaṭa iti mithyābuddhiriyam| tanturityapi mithyābuddhiraṃśubhyo bhedenānupalambhāt| evamaṃśurityapi| tadanena krameṇa paramāṇuṣvapi buddhyā vivicyamāneṣu yāthātmyānupalabdherna bāhyavastu sthūlaṃ vā kṣodīyo vāstīti sarvā eva buddhayaḥ svākāramabāhyaṃ bāhyatayā ālambamānā mithyābhūtā iti| nanu paṭādayaḥ sāvayavā bhavantvevaṃ paramāṇūnāṃ tvanavayavatvād buddhyā vivecanādbhāvānāṃ yāthātmyopalabdhirityata āha| paramāṇavo 'pi bhāgaśovibhajyamānāmtāvadyāvatpralaya iti (519|17)| bhavantu paramāṇavo 'navayavāḥ saṃyogebhyastu ṣaḍbhyo buddhyā vivicyamānasya yāthātmyamupalabhyata iti || 26 || nyā. sū. || 4 || 2 || 27 || tadetad dūṣayati| vyāhatatvādaheturiti| yasya vivicyāmānasya yāthātmyānupalabdhistatkutaścidvivecanīyam avadhyabhāve tadanupapatteḥ| tathā ca tenāvadhipanā kva cidavasthātavyam| anavasthāyāṃ truṭerameyatvaprasaṅgādityuktam| tasmātparamāṇuṣu vā tatsaṃyogeṣu vā tenāvasthātavyam| tathā ca yato vivicyate bhāvaḥ sa evāspayāvadhiryāthātmyenopalabhyataiti buddhyā vivicyamānasya sarvabhāvānupapattyāvyāghāta iti siddham| dūṣaṇāntaramāha| sarvabhāvānupapattiriti| (250|5) pramāṇasyāpi bhāvāt tadgatatvena tadanupapattau sarvabhāvānupapattirityarthaḥ || 27 || nyā. sū. || 4 || 2 || 28 || tadāśrayatvādapṛthaggrahaṇam (sū. 28)||

28.p3.18

apṛthaggrahaṇāditi bruvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate| kiṃ vilakṣaṇavyavahārābhāvaḥ uta bhedābhāvaḥ uta tantuvyatirekeṇa deśāntare 'nupalambha iti| na tāvadādyaḥ tantavo hi bhinnābhabuddhivedyāḥ paṭastu abhinnābhabuddhivedya iti| nāpi dvitīyaḥ| tantūnāmaṃśudeśatvāt paṭasya tantudeśatvāt| tasmāttantubhyo'nyatrādarśanamapṛthaggrahaṇaṃ tacca bhede 'pi tadāśritatvenopapadyamānaṃ nābhedaṃ gamayitumarhatītyarthaḥ| bhāṣyaṃ buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ pṛthaggrahaṇamatīndriyeṣvaṇuṣu| yatra khalvavayavāvayavināvaindriyakau tatra pṛthaggrahaṇamavivecakānāmasphuṭataramatīndriyebhyo 'ṇubhya ānumānikebhyaḥ pratyakṣadṛśyānāṃ tadāśritānāmavayavināṃ pṛthaggrhaṇamityatisphuṭamityarthaḥ || 29 || nyā. sū. || 4 || 2 || 30 || saṃpratyaindriyake 'pyavayave 'vayavino vivicyamānasya yāthātmyena pṛthaggrahaṇamāha| pramāṇataścārthapratipatteriti| yadasti--paṭādikamavayavi dravyaṃ yathā ca svāvayavasamavetatvena guṇādhāratayā ca, yannāsti--śaśaviṣāṇādi, yathā ca--kāryakāraṇabhāvena, tatsarvaṃ pramāṇata upalabdhyā sidhyati| sugamaṃ bhāṣyam || 30 || nyā. sū. || 4 || 2 || 31 || yaduktaṃ pramāṇopapattyanupapattibhyāṃ na sarvabhāvānupapattiriti| tatra pratyavatiṣṭhate vijñānavādī| svapnaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ (sū. 31)|| na khalu vāstavaḥ pramāṇaprameyabhāvaḥ kiṃ tvanādivāsanānibandhanakalpanādhīnaḥ|

28.p3.19

yathā hi na svapne santi viṣayā atha ca pratibhānti kalpanāmatreṇa tathā ca sāṃvṛtenāparamārthasatā pramāṇaprameyabhāvena bāhyārthaśūnyatā sidhyati paramārthasatī pratyayānāṃ dṛṣṭā mithyāpratyayānāmapi tattvapratipattihetutetyāveditaṃ purastādityarthaḥ| tavdyācaṣṭe vārttikakāraḥ| yathā na svapne viṣayāḥ santīti || 31 || nyā. sū. || 4 || 2 || 32 || (|| 52 ||) nanu svapnapratyayānāmastvevaṃdharmakatvaṃ ye punarabhī jāgratyatprayāḥ stambha iti vā kumbha iti vā kimāyātaṃ teṣāmatyantavailakṣaṇyādityata āha| māyāgandharveti| jāgratpratyayā apyevaṃvidhāḥ sahasraśo dṛśyante na caite stambhakumbhādipratyayāstato vilakṣaṇā ityarthaḥ || 32 || tadetaddūṣayati| hetvabhāvādasiddhiḥ (sū. 33) || tavdyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ| svapnānte viṣayābhimānavaditi| antaśabdo 'vayavavacano 'pyāśritatvamātreṇāvasthāyāṃ prayuktaḥ| tena svapnāvasthāyā mityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati svapnajñānasyāyāthārthyamicchatā vādhakapantareṇa tadanupapatterjāgratpratyayo 'sya bādhako vaktavyaḥ na cāsāvasamīcīnastadbādhitumutsahataiti samīcīnatvaṃ jāgratpratyayasyābhyupagantavyam| tathā ca jāgaritānte viṣayopalabdhivadityanupapannam| vārttikaṃ khyātiriti cet| pratyayatvameva svapnodāharaṇasahitaṃ pramāṇaprameyābhimānabhithyātve heturityarthaḥ| viparyaye ca sāmarthyābhāvāditi| pūrvaṃ pratibuddheneti viśeṣaṇaṃ vivakṣitvoktam| adhunā tvanupalabdheriti vivakṣitvocyataityayau naruktyam| atra vijñānavādī svapakṣe pramāṇamāha| na cittavyatirekiṇo viṣayāḥ grāhyatvād vedanāvaditi| idamatrākūtam|

28.p3.20

vijñānasya hi bāhyo 'rtho grāhyo bhavannirākārasya sattāmātreṇa vā bhavet kāraṇatvena vā ekasāmagryadhīnatvena vā jñānāhitaphalādhāratvena vā| na tāvatsattāmātreṇānyasyānyo viṣayaḥ sattāmātrasya viṣayāntareṣu bhāvātsarve 'rthāḥ sarvaviṣayā iti sarvasarvajñatāpattiḥ| na ca sattāmātrāmapi viṣayatvavyavasthāpakam asato 'pi viṣayatvāt| ata eva na kāraṇatvena viṣayabhāvaḥ| api ca cakṣurādayo 'pi vijñānasya kāraṇamiti viṣayā rūpavijñānasya prasajyeran, varttamānāvabhāsi ca vijñānaṃ na bhavet| kṣaṇikatvenotpādakasyārthakṣaṇasyotpādyavijñānasamaye vinipātāt| ekasāmagryadhīnatvena tu viṣayatve varttamānāvabhāsitopapadyate| sā tu nopapadyate asatorapyatītānāgatayorgrahaṇe vyāpakatvādativyāpakatvācca indriyādikṣaṇasyaikasāmagryadhīnasyālambanatvaprasaṅgāt| vijñānāhitaphalādhāra ālambanamiti cet kiṃ punarvijñānenārthe janyate prākaṭyaṃ na caitadarthadharmo 'pi śuklādivatsarvapuruṣasādhāraṇam| jñānāhitasyārthadharmasyāpi jñānavantaṃ pratyasādhāraṇatvadarśanāt| yathā yasyāpekṣābuddhijanitaṃ dvitvamarthadharmaḥ so 'pekṣābuddhimantameva puruṣaṃ pratyasādhāraṇa iti| tanna avyāpakatvāt| santi khalvatītānāgataviṣayāṇi sahasraśo vijñānāni śabdānumānajāni ca, na caitanyarthe phalamādhātumutsahante arthasya tadānīmasambhavāt| na khalvasti sambhavo 'sannanutpannarūpo dharmī dharmo 'syāvinaśyan pratyutpannarūpa iti| svakāraṇādātmānātmaprakāśanaśaktiyuktamutpadyate jñānaṃ tādṛśaṃ yena kaścidevāsya viṣayo na sarvamiti cet| hanta bhoḥ śakteḥ śakyaniṣṭhatvātkimasya śakyamiti vaktavyam| artha iti cenna|

28.p3.21

na tāvadayamasya nirvartyaḥ arthasyaiva jñānanirvarttakatvāt| na cārthādhāraṃ phalamādhattaityuktam| na cāsati śakye śaktisaṃbhavaḥ tasmādanākāraṃ vijñānaṃ bāhmaṃ gocarayatīti manorathamātram| astu sākārameva bāhyagocaram| tathā hi nīlādyākāraṃ jñānaṃ nīlādigocaram| nīlamasya svarūpaṃ yataḥ| atraivaṃ vaktavyam| kiṃ sarvātmanā sārūpyabhāvād viṣayabhāva āho kathaṃ citsārūpyabhāvāt| na tāvadarthasya jaḍātmano jñānena prakāśātmanā sarvathā sārūpyaṃ sārūpye jñānamapi jaḍaṃ bhavediti jñānatvahāniḥ| ekadeśena ca sārūpye tat kva nāma nāstīti sarvaṃ jñānaṃ sarvaṃ vedayet| api ca nīlajñānātsamanantarapratyayādutpannaṃ jñānaṃ na tathā nīlārthasarūpaṃ yathā nīlajñānasarūpamiti samanantarapratyayatatsārūpyābhyāṃ viṣayaḥ syānana caitadasti, tasmānna sārūpyasamutpattī api viṣayalakṣaṇam| stāmasya sārūpyasamutpattī manaskārendriyādibhistathā'pi yamadhyavasyati so'sya viṣayo'rthaṃ cādhyavasyatīti artha evāsya viṣayo na manaskārādīticet| atha ko'yamadhyavasāyaḥ|na tāvadgrahaṇaṃ na khalu dvāvākārau gṛhyete nīlamityanubhavo na tu nīle iti| svākārasya bāhyasamāropo 'dhyavasāya iti cet| sa kiṃ gṛhyamāṇe bāhye utāgṛhyamāṇe| na hi nīladvayaṃ prakāśataityuktam| na cāropaviṣayamagṛhītvā ''ropyamāropayitumarhatīti| na hyananubhavan purovartti śuklabhāsvaraṃ rajatamāropayati tatra| api cāgṛhyamāṇe bāhye pravṛttiniyamo na bhavet| itareṣāmagṛhyamāṇatvenāviśeṣātteṣvapi pravṛttiprasaṅgāt| na ca sākārajñānanaye bāhyasadbhāve pramāṇamasti agṛhyamāṇatvāt| nanu nīlādyākārasya kādācitkatvameva pramāṇam|

28.p3.22

tathāhi yadyasminsatyapi kadā cidbhavettattaditarāpekṣam| yathā satyapi sopāne vicchinnagamanaracanapratibhāsāḥ pratyayāḥ santānāntarāpekṣāstathā ca satyapyālayasaṃtāne ṣaḍapi pravṛttipratyayā iti svabhāvahetuḥ| vāsanāparipākapratyayakādācitkatvāt kadā cidutpāda iti cet| nanvekasantānapatitānāmālayajñānānāṃ tattatpravṛttivijñānajananaśaktirvāsanā tasyāśca kāryajananaṃ pratyābhimukhyaṃ paripākaḥ tasya ca pratyayaḥ svasantānavarttī pūrvakṣaṇo hetuḥ santānāntarāpekṣānabhyupagamāt| tathā ca sarve ālayasantānapatitāḥ paripākahetavo bhaveyuḥ na vā kaścidapi aviśeṣāt| kṣaṇabhedācchaktibhedastasya kādācitkatvātkāryakādācitkatvamiti cet| nanvekasyaiva nīlavijñānajananasāmarthyaṃ śaktiprabodhajananasāmarthya ca kṣaṇāntarasya tanna syāt| sattve vā kathaṃ kṣaṇabhedātsāmarthyabheda ityālayasantānavatrinaḥ sarve samarthā iti samarthahetusadbhāve kāryakṣepānupapattiḥ| svasantānamātrādhīnatve tu niṣedhyasya kādācitkatvasya viruddhaṃ sadātanatvaṃ tasyopalabdhyā tu kādācitkatvaṃ nivarttamānaṃ hetvantarāpekṣatve vyavatiṣṭhataiti pratibandhasiddhiḥ| na ca saṃtānāntaranimittāni pravṛttivijñānāni santatyantarāṇāmapi nityasannidhānādvijñānānāmadeśātmakatvena dūratvānupapattervyatiriktasyānabhyupagamāt| nāpi kālato viprakarṣasambhavaḥ apūrvasattvaprādurbhāvānabhyupagamāt| tadidamanumānaṃ sautrāntikānāṃ bāhyāmyupagama iti| tadayuktam| svasantānamātranimittatve'pi nīlādivijñānānāṃ kādācitkatvopapattau sandigdhavyatirokitvena hetoranaikāntikatvāt|

28.p3.23

nanūktam na kṣaṇbhedaḥ kāryabhedaheturiti kalpitasya santānasya sarvasāmarthyavirahiṇo bhedaḥ kāryabhedaheturiti na tu paramārthasataḥ kṣaṇasya kāryabhedahetutvamiti ko 'nyo bhadantādvaktumarhati| nanu yadi kṣaṇabhedaḥ śaktibhedahetustato bhinānāṃ kṣaṇānāṃ naikā śakti syāt tathā caikena kena cinnīlajñāne janite tannīlajñānaṃ kṣaṇāntarānna syāt| yadi bhinnānāṃ naikaṃ sāmarthyam| atha bāhyārthavādino 'pi kathaṃ bhinnānāṃ nīlotpalasantānānāmekanīlotpalākārajñānadhārāsāmarthyam| yadyucyate anyadeva nīlavijñānaṃ yannīlotpalasantānāntarāt| vayamapi brūmahe anyadeva nīlavijñānaṃ yat kṣaṇāntarāditi| tasmātkaścideva tādṛśaḥ svalakṣaṇabhedo jāyate yaḥ kaṃ cideva kāryabhedaṃ janayati na kāryāntaramiti| tasmātsākārasyāpi jñānasyārtho na gocaro| na cāgocaraḥ śakyo 'numātumiti| na ca pratyakṣavadanumānamapyarthagocaraṃ tasmātsādhūktaṃ vārttikakṛtā na cittavyatirekiṇo viṣayaḥ grāhyatvādvedanāvaditi| nīlādayo hi viṣayā ubhayavādisiddhāsteṣāṃ cittabhedābhedayorvipratipattiḥ| tatraiṣāṃ cittavyatirekaḥ parairabhyupagataḥ pratiṣidhyate yāvāṃśca pratiṣidhyate sarvo 'nupalabdheriti grāhyatvādityayaṃ heturviruddhavyāptopalabdhiḥ pratiṣedhyaścittavpayatirekastadviruddhastadavyatirekastena vyāptaṃ grāhyatvaṃ tasyopalabdhireva tanniṣedhyasyānupalabdhiriti| atra tāvadetadvaktavyam| grāhyattvasyābhedena vyāptau satyāṃ bhedaṃ nivartayed na tvabhedenāsya vyāptiḥ| tathā hi yadetannīlaṃ sthūlaṃ vicchinnamupalabhyate tasyāsya vicchedaḥ sthaulyaṃ ca na jñānasyātmā, nānādigdeśavyāpitā hi sthaulyam|

28.p3.24

na caikamadigdeśātmakamanavayavi jñānaṃ nānādigdeśavyāpi sambhavati| yathā ''ha| tasmānnārthe na vijñāne sthūlābhāsastadātmanaḥ| ekatra pratiṣiddhatvādvahuṣvapi na sambhava iti| evamarthavicchedo 'pi na jñānātmakaḥ| tasya tathātve paramārthato 'rthādvicchinnaṃ jñānaṃ syāt| tasmādayamapi na jñānamityasannabhyupagantavyaḥ| na ca sadasatorekatvamityanātmā 'pi vijñāne prakāśataityanicchatā 'pi svīkarttavyam| tathā ca sadapi prakāśiṣyate| nanvanātmnyarthe 'kiṃñcitkaraṃ vijñānaṃ kathamarthaprakāśakam| athākiñcitkaraṃ jñānaṃ sthaulye kathamasya prakāśakam| svabhāvāditi cet atrāpyasau na daṇḍavāritaḥ| yaddhi yasya svabhāvaḥ tasya nānyāpekṣā yathā liṅgasya svasādhyasambandhe| svabhāvataścārthasya jñānamiti na tadīyatve anyadapekṣate| asambaddhatvātkathaṃ jñānamarthasyeti ced atha sambandha eva sambandhinoḥ katham| sambandhāntarakalpanāyāmanavasthā| tasmādyathā sambandha eva sambandhāntaramanteraṇa sambandhinoḥ evaṃ jñānamapi sambandhāntaramantareṇārthasyeti samānam| na cātiprasaṅgaḥ| svakāraṇādutpannasya kasya cidvijñānasya kaścideva viṣayo nānyaḥ| na svabhāvāḥ paryanuyogamarhanti evaṃ bhavataivaṃ mā bhavata evaṃ kasmānna bhavateti| akiñcitkarasya rūpavijñānasya kathaṃ rūpaviṣayateti cet| kiṃ rūpavijñānaṃ pramāṇaṃ vivakṣitvedamucyate āho phalaṃ vivakṣitvā| yadi pramāṇaṃ tato na tadakiñcitkaraṃ tatra hānopādānopekṣāprasavahetutvāt| atha phalaṃ tadayuktam| kva nāma phalaṃ kiñcitkaraṃ na hi gatijanyā nagaraprāptiścaitrasya caitranagarasaṃyogasamavāyāya kiṃ citkaroti|

28.p3.25

evamarthaviṣayatvāya svābhāvikāya na jñānena kiṃ cidaparaṃ janayitavyam| arthapratibaddhatvaṃ jñānasyārthaviṣayatvaṃ na hi jñānamanuvyavasāyajñānena nirūpyamāṇamarthanirūpaṇaṃ vinā śakyaṃ nirūpayitumityuktam| karmaṇyasamavetaṃ kathaṃ karmaṇaḥ| tatpāratantryāditi cet kimidaṃ pāratantryam| tannirūpaṇādhīnanirūpaṇatvamiti cet tadihāpi samānamanyatrābhiniveśāt| tasmādabhedena grāhyasyāvyāpyatvādgrāhyatvaṃ viruddhavyāptaṃ na bhedaṃ nivartayitumarhatīti dūṣaṇe sthavīyasi satyeva dūṣaṇāntaramāha vārtikakāraḥ vedanā sukhaduḥkhe cittaṃ vijñānamiti| abhyupetyāha athābhinnaṃvijñānaṃ vedanāta iti| (522|1)yathā 'ṅgulyagraṃ na tenaivāṅgulyagreṇa spṛśyate evaṃ jñānaṃ na tenaiva jñānena grahītuṃ śakyate| nanu na gṛhītirgrāhyā na hyasyāḥ karmabhāvo vidyate kriyāphalaśālitayā karma bhavati na cāsyāmasti phalāntaram, api tu svayamāvirbhūtasvabhāvā gṛhītiraparādhīnaprakāśā grāhyetyucyate| yadi vaiṣā svayaṃ na prakāśeta nārthā api prakāśeran tatprakāśādhīnaprakāśā hi te| tathā hi yadyatprakāśādhīnaprakāśaṃ tattasmin prakāśamāne prakāśate yathā daṇḍaprakāśādhīnaprakāśo daṇḍiprakāśaḥ jñānaprakāśādhīnaprakāśaśca viṣaya iti svabhāvahetuḥ na ca jñānādanyatsvasaṃvedanaṃ na dṛṣṭamityetāvatā svasaṃvedanaṃ vijñānaṃ na bhavediti darśanādarśanābhyāṃ na heturgamako 'pi tu svasādhyāvinābhāvāt sa ca viparyaye bādhakapramāṇapravṛttyā sidhyatīti kṛtaṃ dṛṣṭāntenetyatra āha| na karma kriyā caikaṃ bhavatīti| idamatrākūtam|

28.p3.26

kiṃ punaridamarthānāṃ saṃvitprakāśādhīnatvaprakāśatvaṃ nāma na hi saṃvitprakāśenārthe prakāśāntaraṃ janyate| api ca liṅgaprakāśādhīnaprakāśo hi liṅgiprakāśaḥ na ca liṅge prakāśamāne prakāśate kiṃ tu liṅgaprakāśe vinaṣṭe| yadyucyeta na jñānādatirikto 'rthaprakāśo jñānaprakāśaśca kiṃ tu jñānameva svasaṃvedanamarthasya svātmanaśceti| evaṃ tarhi kimāyātaṃ na hyātmaivātmāyattaḥ| na ca jñānamevātmanaḥ parasya ca prakāśa iti siddham| anyo hi jñānaprakāśo mānasa aindriyakaścārthaprakāśaḥ| na ca pramāṇajñānaprakāśādhīno 'rthaprakāśaḥ kiṃ tu pramāṇajñānasattādhīnaḥ phalādhīnaṃ tu na kiṃ cidityaviditam| tatsiddhametadvivādādhyāsitaṃ vijñānaṃ svaprakāśādbhinnaṃ prakāśamānatvāt| sattvāntaraprakāśasya sattvāntaraprakāśavat| tadanenābhisaṃdhinoktaṃ na ca karma ca kriyā caikaṃ bhavatīti| etena sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoriti parāstaṃ veditavyam| arthajñānopalambhayorekopalambhataiva nāsti kutaḥ punarasya niyama iti| atha yathāśrutaḥ sahopalambho heturityucyate tato viruddhaḥ abhede sahārthāsaṃbhavāt| kṛtaprapañcaścāyamartho nyāyakāṇikāyāmiha tu vistarabhayānna prapañcita ityuparamyate| so'pi dṛṣṭaṃ vijñānabhedamanuvayoktavya iti| na saṃtānamātranibandhano vijñānabhedo bhavitumarhati nīlapītādirūpaḥ nāpi saṃtānāntarādhipatyasannidhānanibandhano vijñānānāmadeśātmakānāṃ svarūpeṇa deśaviprakarṣāyogāt| nāpi kālaviprakarṣo 'pūrvasattvaprādurbhāvābhāvāditi bhāvaḥ| śaṅkate svapnavadvijñānaśredamiti| bāhyābhāve 'pyādhyātmiko vijñānabhedaheturastīti bhāvaḥ| nirākaroti so 'pīti|

28.p3.27

svapnajñānamapi pāraṃparyeṇa bāhyanibandhanamityarthaḥ| avāhyanimittakatvaṃ svapnapratyayasyābhyupetyāha| atha svapnapakṣe'pīti| vargaḥ pakṣaḥ| na caikaṃ vijñānaṃ cintanīyamaparaṃ cintakamiti vācyam| vyatiriktālambanatvānabhyupagamāditi bhāvaḥ| abhyupetya tvabāhyanimittatvaṃ svapnapratyayānāmetaduktam| bāhyanimittatvameva tu pāramārthikaṃ ityāha| ye caite svapna pratyayā iti| samāpīti| apiśabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ mama pakṣe saṃbhāvyataetat yatsarvaeva pratyayā mithyā bhavantītyarthaḥ| sugamamitarat| mithyā nidrā| viṣayamantareṇa vijñānasphuṭatā cāvaktavyeti| sāmānyaviśeṣatadvatāṃ grahaṇaṃ sphuṭatā sāmānyamātragrahaṇamasphuṭatā taccaitadasativiṣaye duṣkaraṃ tadākārotpatteraśakyatvādityarthaḥ| śaṅkate asatyarthe vijñānaśredo dṛṣṭa iti cet| (523|12) svapnamāyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇādivijñāneṣvanuvartamāneṣu viṣayenrdiyamanodoṣananimittatvamastu, ye punaramī pratīnāṃ sarveṣāmanuvṛttimantaḥ pūyapūrṇanadīpratyayā na te bāhyaviṣayā doṣavattvādbhavitumarhanti| doṣanimittatvādbahunāmanuvṛtterabhāvāt| aduṣṭendriyārthasannikarṣakatve tu jalarucirākāravirodhāt| tasmādanādivāsanāvaicitryalabdhajanmatayā 'rthanirapekṣā eva vicitrākārā buddhaya udayante vyayante ceti sāṃpratamiti śaṅkārthaḥ| na tatra nadyastīti svamatadārḍhyenoktam| na vyāghātāditi| ayamabhisaṃdhiḥ| janarudhirayo rasavīryavipākādibhedāttoyarasavīryaparipākādidarśanānnadyāstoyapūrṇatve niścite pūyapūrṇatvaniścayaḥ pretānāṃ mithyeti niścaye tadanuvṛtterdoṣānuvṛttiḥ kalpanīyā doṣaśca prettaśarīranivarttakaṃ karmaiva|

28.p3.28

yathoktaṃ tulyakarmavipākotpannāḥ pretā iti| karmaṇo vāsanā 'nyatra phalamanyatra kalpata iti| (524|6) phanapalaṃ putrapaśvāudi tadyadi vijñānaṃ tadā yatra jñānasantāne karmavāsanā tatraiva putrādyākāraṃ vijñānaṃ phalamiti sāmānādhikaraṇyamupapadyate| putrapaśvannādau tvartharūpe phale vaiyadhikaraṇyaṃ syāt tathā cātiprasaṅga iti bhāva| nirākaroti tannānabhyupagamāditi| na putrādi svarūpeṇa phalamapi tu tannimittā prītiḥ| tasyā eva cetanena kāmyamānatvāt tallakṣaṇatvācca phalasyeti bhāvaḥ| muktakenārthaṃ sādhayitvā prayogānāha| madīyāccittāditi| yadi cittamātraṃ pakṣīkriyate tadā dṛṣṭānto nāstītyata uktaṃ madīyāccitāditi| madīyāhaṃkārānāspadatve satīti viśeṣaṇānna svacittena vyabhicāraḥ| āropanirākaraṇārthatvācca hetūnāṃ nāsamarthaviśeṣyateti| api ca mityopalabdhīnāṃ bāhyānālambanatvamāsthāya tattvabuddhīnāṃ bāhyānālambanatvaṃ sādhanīyam| tāsāṃ bāhyānālambanatvaṃ bādhakādhīnaṃ bādhakaṃ cātra samāropitarajatādyabhimānaṃ nivarttayati na tu puro 'vasthitamarthasāmānyaṃ śuklabhāsvaram| tasmānna bādhakānurodhādapi mithyājñānaṃ bāhyānālambanamiti svapnavaditi dṛṣṭāntaḥ sādhyavikala ityāha| evaṃ sati mithyājñānasya pradhānāśrayatve mithyopalabdhervināśastattvajñānādbādhakāt svapnaviṣayābhimānapraṇāśavat pratiṣedho na sāmānyasyāpīti śeṣaḥ| śeṣaṃ bhāṣye| bhāṣyaṃ subodham || 35 || nyā. sū. || 4 || 2 || 36 || yastu mādhyamiko mithyābuddhi dṛṣṭāntena bāhyāpahnavaṃ kṛtvavā tenaiva dṛṣṭāntena vijñānābhāvaṃ kṛtvā vicārāsahatvaṃ tattvambhāvānāṃ vyavasthāpayāṃbabhūva taṃ pratyāha|

28.p3.29

buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt (sū. 36)|| arthe hi niṣiddhe bhavedapyetat| tavdyavasthāpane tadvadevāpratyūhaṃ buddhisadbhāvo 'pi sidhyati| na caivaṃ vādinaḥ pramāṇamastyasatā ca pramāṇena vicārāsahattvaṃ bhāvānāṃ vyavasthāpayan ślāghanīyaprajño devānāṃpriya iti| na ca kalpanāmātrarmita upāyastattvajñānāya paryāptaḥ| na ca vanaspatyāditattvajñānasya mithyāhastijñānaṃ nibandhanamapi tu praṇihitamanasa indriyārthasannikarṣaviśeṣaḥ| na cāsau mithyājñānasamaye āsīt| na ca mohābhyāsaḥ samīcīnāya jñānāya kalpate sa hi māhemeva draḍhayatīti sarvamavadātam| so 'yaṃ mādhyamiko 'nubhūyamānāṃ mithyābuddhiṃ nāpahnotumarhati| tathā ca mithyābuddhiṃ pratipadyamānena tasyā nimittaṃ vaktavyamityuktam || 36 || nyā. sū. || 4 || 2 || 37 || tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapatiḥ (sū. 37)|| mithyābuddhyā svanimittaṃ lakṣyate tena mithyājñānanimittasya dvaividhyamityarthaḥ| yatra sthāṇau puruṣa iti jñānaṃ bhavati tatra tattvaṃ sthāṇuriti pradhānaṃ puruṣa iti yaḥ pūrvaṃ puruṣo'bhūdityarthaḥ| evaṃ tāvadrūpabuddhīḥ pratipādya gandhādibuddhīrapi pratipādayati bhāṣyakāraḥ| gandhādau ca prameyaiti| upasaṃharati| tasmādayuktametaditi || 37 || nyā. sū. || 4 || 2 || 38 || doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttirityuktam| atha tattvajñānaṃ kathamutpadyataiti| (525|9) na tāvadāgamata upapattito vā tattvajñānamahaṅkāranivṛttiṃ kartu mutsahate| doṣanimitteṣūtpannajñānānāmapi pūrvavadahaṅkāradoṣānuvṛtteḥ sākṣātkārastūpāyābhāvādayukta iti| asyottaraṃ sūtram| samādhitattvābhyāsāt (sū.

28.p3.30

38)|| samādhipadaṃ vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ| sa tu pratyāhṛtasyendriyebhyo manasa iti| anena vikṣepaṃ nivarttayati| indriyebhyaḥ pratīpamāhṛtasya manasaḥ kva cit hṛtpuṇḍarīkapradeśe ātmano nijaukasi dhārakeṇa prayatnena dhāryamāṇasyātmanā saṃyogo 'yam| sa khalu suptāvasthāyāmastītyata uktaṃ tattvabubhutsāviṣiṣṭa iti| tadabhyāsaśca tadviṣayaprayatnotpādaṣaunaḥpunyaṃ tasmādādaranairantaryadīrghakālaviśiṣṭāttattvabuddhirutpadyate || 38 || nyā. sū. || 4 || 2 || 39 || 40 || etadākṣepasūtramavatārayati yaduktaṃ sati hi tasminniti| indriyaviṣayairapahṛtamanaso dhāraṇā| tathā ca tadabhyāsābhāvānna sattvasākṣātkāra iti sūtrārthaḥ || 39 || 40 || nyā. sū. || 4 || 2 || 41 || 42 || samādhānasūtramavatārayati| astvetatsamādhivyutthānanimittamiti| sūtram| pūrvakṛtaphalānubandhāttadutpattiḥ (sū. 41)|| pūrvakṛtaḥ samādhiḥ tasya phalaṃ saṃskāraḥ tasyānubandhaḥ sthemā tasmāditi sūtrārthaḥ| tavdyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ| pūrvakṛta iti| pravivicyate 'neneti pravivekaḥ prakṛṣṭaḥ saṃskāraḥ sa tvātmadharma iti| kasmātpunaradṛśyamānaḥ saṃskāraḥ kalpyataityata āha| niṣphale hīti| prayatnaviśeṣā hi viśarāravo bahavo 'pi parasparamasahabhavanto na tattvasākṣātkārāpaya pāryāptā iti tajjanitāḥ saṃskārāḥ kalpyante teṣāṃ sthemnā sambhavati sambhūyakāritetyarthaḥ| pracayakāṣṭhā pracayāvadhiḥ yataḥ paramaparaḥ pracayo nāsti| tatsahakāriśālitayā prakṛṣṭāyāṃ samādhibhāvanāyāṃ samādhiprayatnaḥ samādhibhāvanā tasyāmityarthaḥ || 42 || nyā. sū. || 4 || 2 || 43 || pūrvapakṣavādyāha| yadyarthaviśeṣaprābalyāditi|

28.p3.31

sa khalvayamīdṛśo bāhyārthasya mahimā yata indriyādyanapekṣādevātmano buddhiṃ janayivyatītyabhimānaḥ pūrvapakṣiṇaḥ || 43 || nyā. sū. || 4 || 2 || 44 || 45 || siddhāntasūtram| na niṣpannāvaśyaṃ bhāvitvāt (sū. 44) vyākhyātam| na khalu taṇḍulā atyantaṃ phalīkṛtā api piṭharodakadahanasaṃyogapracayamantareṇa pulākā bhavantīti bhāvaḥ || 44 || 45 || nyā. sū. || 4 || 2 || 46 || kiṃ samādhiviśeṣa eva tattvajñānasādhanam| maivam| kiṃ tu| tadarthaṃ yamaniyamābhyāmātmasaṃskāro yogaccādhyātmavidhyupāyaiḥ (sū. 46) samānamāśramiṇāṃ dharmasādhanam| ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryamaparigraha iti yamaḥ| niyama iti| yasyāśramiṇo 'sādhāraṇo dharmopāyaḥ| yoga iti viṣayeṇa yogaśāstraṃ pātañjalaṃ lakṣayati| yogācāraḥ ekākitāāhāraviśeṣaḥ ekatrānavasthānamityādi yatidharmoktam| ete'pi tattvajñānakramotpādakrameṇāpamargasādhanamityarthaḥ || 46 || nyā. sū. || 4 || 2 || 47 || nanu yadyete tattvajñānotpādakrameṇāpavargopāyaḥ kṛtaṃ tarhyānvīkṣikyetyata āha| jñānagrahaṇābhyāsastadvidyaiśca saha saṃvādaḥ (sū. 47)|| tavdyācaṣṭe tadarthamiti prakṛtam| ātmavidyā''nvīkṣikī| abhyāsaḥ satatakriyā tatra prayatna ityarthaḥ| prayojanamāha prajñāparipākārtham| paripākastu saṃśayacchedanam| kiṃ dehādyatirikta ātmā uta neti saṃśayaḥ| tasya cchedanaṃ lokasya tattvajñānamātmani tadavarodhaḥ adhyavasitaṃ pramāṇena| tasyābhyanujñānaṃ tarkeṇa || 47 || nyā. sū. || 4 || 2 || 48 || sabrahmacārī sahādhyāyī| guruśiṣyasahādhyāyibhyo'nyaḥ śāstreṇānuśiṣṭaḥ śiṣṭaśreyorthinaḥ śreyasi mokṣalakṣaṇe śrāddhāḥ|

28.p3.32

teṣāmapavarge śraddhādarśanādasti tadupāyābhyāsaḥ prāgabhavīya ityanumīyate| tena teṣāmapi prāgbhavīyasaṃskāravaśātpratibhopāvasanīyeti| abhyupeyādabhimukhamupetya jānīyāt gurvādibhiḥ sahetyarthaḥ| nītārtham gatārtham || 48 || nyā. sū. || 4 || 2 || 49 || tadanena gurvādibhirvādaṃ kṛtvā tatvanirṇaya uktaḥ| yadi ca manyeta pakṣapratipakṣaparigrahaḥ pratikūlaḥ parasya gurvādestasmānna vādo'pyucita iti| tatredaṃ sūtramupatiṣṭhate| pratipakṣahīnamapi vā prayojanārthamarthitve (sū. 49)|| vyācaṣṭe tamabhyupeyāditi varttate| parato gurvādeḥ prajñāmupāditsamānastattvabubhutsāprakāśanenātmanaḥ śarīrādibhyo bhedaṃ bubhutsaityabhidadhānaḥ svapakṣamanavasthāpayan svadarśanaṃ gurvādikṛtādvicārātpūrvapakṣocchedena siddhāntavyavasthāpanalakṣaṇāt svadarśanaṃ pariśodhayet| anyonyapratyanīkāniṃ ca prāvādukānāṃ darśanānyayuktaparityāgena yuktaparigrahaṇena ca pariśodhayediti saṃbadhyate || 49 || nyā. sū. || 4 || 2 || 50 || nanu yatra vādasyaiva daśeyamīdṛśī tattvanirṇaye dattajalāñjalī tarhi jalpavitaṇḍe ityata āha| svapakṣarāgeṇa caikai nyāyamativarttante| tatra| tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat (sū. 50) iti sūtram| tad vyācaṣṭe anutpannatattvajñānānāmiti || 50 || nyā. sū. || 4 || 2 || 51 || na kevalaṃ tadarthaṃ ghaṭamānānāṃ jalpavitaṇḍe api tu vidyānirvedādibhinaśca pareṇāvajñāyamānasya| tābhyāṃ vigṛhya kathanam (sū. 51) iti sūtram|

28.p3.33

yastu svadarśanavilasitamithyājñānāvalepadurvidagyatayā sadvidyānavairāgyādvā lābhapūjākhyātyarthitayā kuhetubhirīśvarāṇāṃ janādhārāṇāṃ purato vedabrāhmaṇaparalokādidūṣaṇapravṛttastaṃ prati vādī samīcīnadūṣaṇamapratibhayā'paśyan jalpavitaṇḍe avatārya vigṛhya jalpavitaṇḍābhyāṃ tattvakathanaṃ karoti vidyāparipālanāya| mā bhūdīśvarāṇāṃ mativibhrameṇa taccaritamanuvartinīnāṃ prajānāṃ dharmaviplava iti| idamapi prayojanaṃ jalpavitaṇḍayoḥ| na tu lābhakhyātyādi dṛṣṭam| na hi parahitapravṛttaḥ paramakāruṇiko munirdṛṣṭārthaṃ parapāṃsulopāyamupadiśatīti| śaṅkāvārttikam| vyāpakatvādantaḥ karaṇasyeti| (525|13) asya vakṣyamāṇo'bhisandhiḥ| nirākaroti| noktottaratvād sāṃkhyaṃ dūpayadbhirityarthaḥ| śaṅkitā svābhiprāyamudghāṭayati| svāṅgagatīkṣaṇeti| yāvaddhastāvacchinne ātmapradeśe prayatno na jāyate na tāvattatrakarma na ca tatrātmamanaḥ sannikarṣaṃ vinā prayatnaḥ| na ca manasa indriyasaṃyogaṃ vinekṣaṇam| na cāṇunā manasā indriyeṇa haste cāparyāyeṇa sambhavaḥ| tasmāvdyāpakaṃ mana iti śaṅkārthaḥ| nirākaroti na śarīrātmamanaḥ saṃyogayaugapadyāt prayatnadarśanayoryupagadutpatteḥ| tatrātmanaḥśarīrasambandhātsvāṅgagatiriti| pāṇicālanecchāpekṣeṇātmamanaḥsaṃyogena pāṇiṃ cālayāmītyevamākāraḥ prayatno jāyate tatra prayatnavadātmamanaḥsaṃyogātpāṇau kriyā jāyate| yadyapyātmanaḥ sarvāṅge saṃyogo na viśiṣyate tathā'pīcchāviśeṣādutpannaḥ prayatnaviśeṣaḥ pāṇāveva karma karoti| nānyatra prayatnavadātmasayogāccakṣuṣaḥ preraṇam|

28.p3.34

yadyapi cānayoḥ prayatnayorna yugapadutpādaḥ tathā'pi tadatyantasaukṣmyātkālabhedo na lakṣyate| nanvekasminnātmapradeśe varttamānasaṃyogo vā prayatno vā kathaṃ deśāntare asaṃyogityaprayatnavati kāryamārabhata ityata āha| na cātmanaḥ pradeśāḥ santīti| pariśiṣṭavārttikaṃ bhāṣyavyākhyayā vyākhyātam || 51 || iti miśraśrīvācaspativiracitāyāṃ nyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ caturthodhyāyaḥ samāptaḥ || ---ū-0-0-0-i--- 4 adhyāye 1 āhnike 67 sūtrāṇi 24 prakaraṇāni| 2 āhnike 51 sūtrāṇi 6 prakaraṇāni| ādita ārabhyamilitvā 460 sūtrāṇi 60 prakaraṇāni|

Linked texts (3)