Shraddhamanjari (Bapubhatta Kelakara) 6.1

Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) 6.1

Language: Sanskrit

6.1.1

iti pañcaviṃśatidevatā
āvāhya ṣoḍaśopacāraiḥ pūjayet | tato mātṛkāprītaye yugmānbrāhmaṇānbhojayedāmānnāni vā dadyāt | iti mātṛkāpūjanam
atha nāndīśrāddham | kartā yajñopavītī prāṅmukha ācamya pavitrapāṇiḥ prāṇānāyamya deśakālau saṃkīrtya dakṣiṇaṃ jānvācya mātṛpitāmahīprapitāmahyaḥ, nāndīmukhāḥ pitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhāḥ, mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahāḥ sapatnīkā nāndīmukhāḥ,
etānuddiśya kariṣyamāṇāmukkakarmāṅgattvena vihitaṃ sadaivaṃ sapiṇḍamannena
haviṣā nāndīśrāddhamadya kariṣya iti saṃkalpya brāhmaṇānnimantrayet
svayamudaṅmukhaḥ prāṅmukhopaviṣṭasya viprasya dakṣiṇaṃ jānuṃ spṛṣṭvā,
asminnāndīśrāddhe satyavasusaṃjñakānāṃ viśveṣāṃ devānāṃ nāndīmukhānāṃ
sthāne tvayā kṣaṇaḥ karaṇīyaḥ | oṃ tatheti vipraḥ | evaṃ dvitīyasya
iti vaiśvadevārthe dvau nimantrayet | sarvatreṣṭiśrāddhe karmāṅgaśrāddhe ca kratudakṣasaṃjñakānāṃ viśveṣāṃ devānāṃ nāndīmukhānāmullekhaḥ | asminnāndīśrāddhe nāndīmukhānāṃ mātṛpitāmahīprapitāmahīnāṃ sthāne tvayā kṣaṇaḥ
karaṇīyaḥ | oṃ tatheti | mātṛvarge dvau nimantrayet | asminnāndīśrāddhe nāndīmukhānāṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ sthāne tvayā kṣaṇaḥ
karaṇīyaḥ | iti pitṛvarge dvau | asminnāndīśrāddhe nāndīmukhānāṃ
mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānāṃ sapatnīkānāṃ sthāne tvayā
kṣa0 | iti mātāmahavarge dvau nimantrayet | evamaṣṭau brāhmaṇānnimantrayet
tataḥ kāle nimantritānviprānsamāhūya teṣāṃ maṅgalasnānādi kārayitvā
svayamācamya prāṇānāyamya deśakālau saṃkīrtya mātṛpitāmahīprapitāmahyaḥ,

6.1.2

nāndīmukhā ityādi prathamāyā vibhaktyā pūrvavaduccārya, etānuddiśyopakrāntaṃ nāndīśrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya yavodakaṃ kṛtvā pavitramantrānpaṭhitvā śucī vo havyā ityādibhiryavodakamabhimantryopakalpitānpadārthānyavodakena prokṣya viprāṇāmagre brahmadaṇḍārthaṃ hiraṇyaṃ nidhāya samastasaṃpadityādi tānpradakṣiṇīkṛtya nāndī śrāddhaṃ kartuṃ mamādhikārasaṃpadastviti bhavanto bruvantu | astu nāndī śrāddhādhikārasaṃpat | tataḥ pratyekaṃ
bhavataḥ svāgatam | iti prabrūyāt | susvāgatamiti prativacanam | tataḥ
pūrvavatpunarviprānnimantrayet | tatrāyaṃ viśeṣaḥ - asminnāndī śrāddhe satyavasusaṃjñakānāṃ0 nāndīmukhānāṃ sthāne yuvābhyāṃ kṣa0 yaḥ | iti dvau yugapadukte prāpnutāṃ bhavantāviti vadet | prāptavāveti viprau | evaṃ mātrādīnāṃ
sthāne dvau yugapannimantrayet | tataḥ pādyārthaṃ caturasraṃ maṇḍaladvayaṃ nirmāya
tayoḥ prāgagrāndūrvāṅkurāndarbhānvā''stīrya gandhapuṣpayavairabhyarcya prāṅmukhakhopaviṣṭayordaivikaviprayoḥ pādānmaṇḍale nidhāya satyavasusaṃjñakā viśve
devā nāndīmukhā idaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā nama iti ghṛtāktapādeṣu yugapaddhiryavodakaṃ dattvā śaṃ no devīriti krameṇa pādānprakṣālyābhivandeta
evameva dvitīyamaṇḍale dvayordvayoryugapat | mātṛpitāmahīprapitāmahyaḥ,
nāndīmukhā idaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā namaḥ | pitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā idaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā namaḥ | mātāmahamā0 prapitāmahāḥ sapatnīkā
nāndīmukhā idaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā namaḥ | tato maṇḍalāduttarato brāhmaṇānddhirācamayya (cācya) svayaṃ pādau prakṣālyā''camya pavitre dhṛtvā brāhmaṇaiḥ

6.1.3

saha śrāddhabhūmimāgatyā''sanānyupakalpya bhūrbhuvaḥ svaḥ samādhvamiti
pratyekaṃ vadansarvānprāṅmukhānupaveśayet | tataḥ pratipātraṃ ghṛtadīpaṃ sthāpayitvā vāmakaṭipradeśe sayavakuśasahitanīvīṃ baddhvā''camya deśakālau
smṛtvā pūrvavanmātrādīnprathamayollikhyetānuddiśya prakrāntaṃ nāndīśrāddhaṃ
kariṣye, apahatā asurā ra0 manaḥ | iti pradakṣiṇaṃ yavānavakīrya
yavā rakṣantvasurāndarbhā0 rakṣakaḥ | iti dvāradeśe kuśayavānprakṣipya
tadviṣṇoḥ paramaṃ0 tatam | iti mantreṇa gāyatryā cānnāni saṃprokṣya
pākādīnāṃ pavitratā'stu ityuktvā tathā'stviti pratyukte devārcanaṃ
kuryāt | devaviprahastayorapo dattvā satyavasusaṃjñakānāṃ viśveṣāṃ devānāṃ
nāndīmukhānāmidamāsanamityuktvā pratyekamāsanaṃ dattvā'po dadyāt | tataḥ
pratyekamāsanaṃ saṃspṛśyātrā''syatāmiti vadet | dharmo'sīti pratyukte
viprayorniraṅguṣṭhau dakṣiṇahastau dhṛtvā nāndīmukhadaive kṣaṇaḥ(ṇau?) kriyetāmiti sakṛduktvā oṃ tatheti viprābhyāṃ yugapadukte prāpnutāṃ bhavantāviti tṛtīyanimantraṇaṃ kuryāt | prāptavāveti viprau yugapadvadetām | tataḥ prāgagreṣu dūrvāṅkureṣu darbheṣu vā'rghyapātradvayamāsādya prokṣyottānaṃ
kṛtvā pavitre nidhāyāpa āsicya śaṃ no devīriti sakṛdanumantrya yavo'sīti mantrāvṛttyā yavānopya gandhapuṣpādi kṣiptvā devapātre saṃpane ityabhimṛśya susaṃpanne iti pratyukto yavānādāya nāndīmukhānviśvāndevānāvāhayiṣyāmi| viśve devāsa0 datta| iti viprayoḥ krameṇa dakṣiṇapādādiyugmakrameṇa pādajānvaṃsaśiraḥsu yavānavakīrya viśve devāḥ śṛṇute0 mādayadhvam | āgacchantu mahābhāgā0 tu te | iti sakṛdupasthāya svāhā'rghyā

6.1.4

iti mantrāvṛttyā nivedya hastayorapo dattvā prathamaviprahaste pavitraṃ nidhāya
prathamamarghyapātrādarghyamādāya satyavasu0 viśve devā nāndīmukhā idaṃ vo'rghyamiti dattvā yā divyā āpa iti sravantīranumantryāpo dadyāt| evameva
dvitīyamarghyapātrāddvitīyaviprahaste dadyāt | tataḥ satyavasu0 devā nāndīmukhā amī vo gandhāḥ svāhā namo na mama | gandhadvārāṃ0 āyane te0
dhūrasi0uddīpyasva0yuvaṃ vastrāṇi0iti mantrairgandhapuṣpadhūpadīpācchādanāni
dvirdvirdattvā puṣpamālābhirbhūṣayitvā yuvā suvāsā ityuktvā'rcanavidheḥ
saṃpūrṇatāṃ vācayitvā tābhyāmanujñātaḥ pitrarcanaṃ kuryāt | apo dattvā
nāndīmukhānāṃ mātṛpitāmahīprapitāmahīnāmidamāsanam| iti sakṛduktvā
mantrāvṛttyā vobhayoḥ krameṇa dakṣiṇabhāge sayavānyugmānprāgagrānṛjūndūrvāṅkurāndarbhānvā dattvā'po dadyāt| evamuttaratra nāndīmukhānāṃ pitṛpitāmahaprapitāmahānāmidamāsanam | nāndīmukhānāṃ mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥ
prapitāmahānāṃ sapatnīkānāmidamāsanamityūhaḥ| tato'trā''syetāmityādi
tṛtīyanimantraṇāntaṃ dvayordvayorviśvadevavat| nāndīmukhapitrye kṣaṇaḥ (ṇau ?)
kriyetāmiti viśeṣaḥ | tato'bhyukṣitāyāṃ bhuvi prāgagreṣu darbheṣu prativargaṃ
trīṇi trīṇi pātrāṇi prāksaṃsthānyāsādya prokṣyottānīkṛtya darbhadvayātmakāni prāgagrāṇi pavitrāṇi nidhāyāpa āsicya śaṃ no devīriti
sakṛdanumantrya
yavo'si somadevatyo gosave devanirmitaḥ
pratnavadbhiḥ prattaḥ puṣṭyā nāndīmukhānpitṝnimāṃllokānprīṇayāhi naḥ

6.1.5

svāhā| iti mantrāvṛttyā yavānopya gandhapuṣpādi kṣiptvā'rghyapātrāṇi saṃpannānītyuktvā yavānādāya nāndīmuskhānpitṛnāvāhayiṣyāmītyuktvā''vāhayeti pratyukto mātṛpitāmahīprapitāmahīrnāndīmukhā āvāhayāmīti
dakṣiṇāṅgādikrameṇa pādajānvaṃsaśiraḥsu yavānavakiret | iti dvayoryugapadāvṛttyā''vāhanam | evamuttaratra | pitṛpitāmahaprapitāmahānnāndīmukhānāvāhayāmi | mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānsapatnīkānnāndīmukhānāvāhayāmi, ityāvāhya trīṇi trīṇyarghyapātrāṇi tattadbrāhmaṇayoragre nidhāya krameṇa dvābhyāṃ dvābhyāṃ viprābhyāṃ trīṇi trīṇi nivedayet
tatra mantrāḥ—nāndīmukhā mātaraḥ prīyantām | nāndīmukhāḥ pitāmahyaḥ
prīyantām | nāndīmukhāḥ prapitāmahyaḥ prīyantām | nāndīmukhāḥ pitaraḥ
prīyantām | nāndīmukhāḥ pitāmahāḥ prīyantām | nāndīmukhāḥ prapitāmahāḥ prīyantām | nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātāmahāḥ prīyantām
nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥpitāmahāḥ prīyantām | nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥprapitāmahāḥ prīyantām | tato mātṛvargaviprahastayorapo dattvā
prathamaviprahaste prathamārghyapātrasthaṃ pavitraṃ nidhāya prathamapātrādarghyamarghyamādāya devatīrthena nāndīmukhā mātara idaṃ vo'rghyamiti dattvā yā divyā
ityanumantrya tatpavitraṃ dvitīyabrāhmaṇahaste nidhāyāvaśiṣṭamarghyaṃ nāndīmukhā mātara idaṃ vo'rghyamiti saśeṣaṃ dattvā yā divyā ityanumantryobhayorapo dadyāt | evameva dvitīyapātrasthamarghyaṃ nāndīmukhāḥ pitāmahya idaṃ
vo'rghyamiti mantrāvṛttyā tābhyāmeva viprābhyāṃ vigṛhya dadyāt | tathaiva
tṛtīyaṃ nāndīmukhāḥ prapitāmahya idaṃ vo'rghyamiti mantrāvṛttyā tābhyāmeva

6.1.6

dadyāt | tataḥ pitṛvargārthānyarghyāṇi tadbrāhmaṇābhyāṃ pūrvavadekaikaṃ vigṛhya
vigṛhya dadyāt | tatra mantrāḥ—nāndīmukhāḥ pitara idaṃ vo'rghyam
nāndīmukhāḥ pitāmahā idaṃ vo'rghyam | nāndīmukhāḥ prapitāmahā idaṃ
vo'rghyam | tathaiva mātāmahavargārthāni tadbrāhmaṇābhyāṃ dadyāt | tatra
mantrāḥ—nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātāmahā idaṃ vo'rghyam | nāndīmukhāḥ
sapatnīkā mātuḥpitāmahā idaṃ vo'rghyam | nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥ
prapitāmahā idaṃ vo'rghyam | tataḥ saṃsravānsamavanīya tābhiradbhiḥ putrakāmo
mukhamanakti | tato nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ sthānamasīti prathamapātraṃ
nidhāya tṛtīyapātreṇāpidadhyāt | tato vaiśvadevavadgandhādyupacārānpuṣpamālāśca dattvā'rcanavidheḥ saṃpūrṇatāṃ vācayitvā bhojanapātrasthāpanārthaṃ
sarvāṇi caturasrāṇi maṇḍalāni kṛtvā sayavāndarbhānprāsya bhojanapātrāṇi saṃsthāpya paṅktau devadvandvasmamaryādāṃ kṛtvā karaśuddhyādi vidhāya
ghṛtāktamannamādāya mātṛvargaprathamabrāhmaṇahaste darbhānantardhāyāvadānadharmeṇa
pāṇinā'vadāya, agnaye kavyavāhanāya svāhā | agnaye kavyavāhanāyedaṃ0
iti prathamāhutiṃ hutvā pūrvavadavadāya somāya pitṛmate svāhā | somāya
pitṛmata idaṃ0 iti dvitīyāṃ juhuyāt | evameva dvitīyādi sarveṣāṃ
pāṇiṣu juhuyāt | brāhmaṇāḥ svasvapāṇisthamannaṃ svasvapātre saṃsthāpya
bahirgatvā''camya yathāsthānamupaviśeyuḥ | kartā mūrdhānaṃ divo0 devāḥ
āmāsu0 t | iti bhojanapātrāṇyājyenostīryānnāni pariveṣya pitrye
hutaśeṣaṃ ca dattvā'nnanivedanaṃ kuryāt | devapātrasthamannaṃ sāvitryā'bhyukṣya

6.1.7

tūṣṇīṃ pariṣicyetyādipātrālambhanāntaṃ kṛtvā pṛthivī te pātraṃ0 annāmṛṣmilloka ityabhimantrya, ato devā avantu no0 dhāmabhiḥ | viṣṇo
havyaṃ rakṣasveti viprāṅguṣṭhamanne niveśya savyapāṇinā pātramālabhya dakṣiṇena yavodakamādāya satyavasusaṃjñakebhyo viśvebhyo devebhya idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svāhā havyaṃ namo na mameti jalaṃ
kṣipet | evaṃ dvitīsyānnaṃ nivedayet | athobhayostantreṇa ye devāso0
juṣadhvam | ityupatiṣṭheta | evaṃ pitrye'pi devavat | tatra viśeṣaḥ-mātṛpitāmahīprapitāmahībhyo nāndīmukhābhya idamannamamṛtarūpaṃ0 pitṛpitāmahaprapitāmahebhyo nāndīmukhebhya idamanna0 mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahebhyaḥ sapatnīkebhyo nāndīmukhebhya idamanna0 ityannaṃ nivedya nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmityupatiṣṭheta | tataḥ sapraṇavavyāhṛtikāṃ sāvitrīṃ
japitvā brahmārpaṇaṃ0 samādhinā | harirdātā0 hariḥ | caturbhiśca0 datu
eko viṣṇu0 vyayaḥ | anena nāndīśrāddhe brāhmaṇabhojanena bhagavānnāndīmukhapitṛsvarūpī śrīparameśvaraḥ prīyatām | vṛddhirastu | āpośanārthamudakaṃ
dattvā prāṇāhutimantrānpaṭhet | viprāśca validānavarjamuktabhojananiyamayuktā bhuñjīyuḥ | kartā, apekṣitaṃ0 mānasaṃḥ | yathāsukhaṃ juṣadhvam | ityuktvā
savyāhṛtikāṃ gāyatrīṃ japtvā (pitvā) bhuñjānāñchakunisūktaṃ svastisūktaṃ pāvamānīḥ śaṃvatīraindrīrapratirathaṃ ca śrāvayet | na pitṛsūktam
śakunisūktaṃ kanikradadityādi | svastisūktaṃ svasti no mimītāmityādi
pāvamānyaḥ svādiṣṭhayetyādyāḥ | śaṃvatyaḥ śaṃ na indrāgnī ityādyāḥ

6.1.8

aindryaḥ surūpakṛtnumūtaya ityādyāḥ | apratirathamāśuḥ śiśāna iti
sūktam | tṛpteṣu siddhasya haviṣo madhye yadrocate tadyācadhvam | ityuktvā'lamivi vinairukta upāsmai gāyata naraḥ0 vatā madhu | ṛk 5 akṣannamīmadanta0 harī | iti ṣaḍṛcacaḥ śrāvayitvā satyavasusaṃjñakā viśve
devā nāndīmukhā rucatamiti pṛṣṭvā surucitamiti pratyukte nāndīmukhāḥ pitaraḥ saṃpannam | susaṃpannamiti pratyukte śeṣamannaṃ kiṃ kriyatāmiti
vadet | viprā īṭaiḥ saha bhujyatāmiti vadeyuḥ | svīkārapakṣe svī kuryuḥ
tata etasminneva kāle pūrvoddhṛtaṃ sārvavarṇikamannaṃ dvijocchiṣṭasamīpe prakiret | asomapāśca0daivikam | iti daive
ye kumārā yāḥ kumāryo ye ca garbhādviniḥsṛtāḥ
teṣāmannamidaṃ pretaṃ tṛpyantu ca mudantu ca
.iti pitrye | tata ucchiṣṭabhāgebhyo'nnaṃ dīyatāmityādi viprairuttarāpośanagaṇḍūṣakaraṇahastaprakṣālanādiśuddhyācamanāntaṃ kārayitvā dvijocchiṣṭapātrāṇi niṣkāśya śuddhabhūmau nikhāya bhuktāśayānsamyaggomayenopalipya
tatra piṇḍadānaṃ kuryāt | tadyathā-apahatā0dviṣadaḥ | iti mantrāvṛttyā
prāgagrā udaksaṃsthāstisro lekhā ullikhyābhyukṣya tāsu krameṇa prāgagraṃ
barhitrayamāsādya prathamalekhāṃ trirudakenopanayet | śundhantāṃ nāndīmukhā
mātaraḥ | śundhantāṃ nāndīmukhāḥ pitāmayaḥ | śundhantāṃ nāndīmukhāḥ prapitāmayaḥ | | tato dvitīyalekhāyām-śundhantāṃ nāndīmukhāḥ pitaraḥ
śundhantāṃ nāndīmukhāḥ pitāmahāḥ | śundhantāṃ nāndīmukhāḥ prapitāmahāḥ
tatastṛtīyalekhāyām-śundhantāṃ nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātāmahāḥ

6.1.9

śundhantāṃ nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥpitāmahāḥ | śundhantāṃ nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥprapitāmahāḥ | tataḥ pṛṣadājyadadhimadhubadarayavamiśritaśālyannena śrīphalasaṃnibhānaṣṭādaśa piṇḍānkuryāt | kevalapṛṣadājyamiśritānnena vā | sarpiṣi dadhyānayati tatpṛṣadājyam | etatte nāndīmukhe
mātarye ca tvāmatrānu tebhyaśceti mantreṇa devatīrthena mātre piṇḍaṃ dattvā
punarmantrāvṛttyā dvitīyaṃ dadyāt | evamagre'pi | etatte nāndīmukhe pitāmahi
ye ca tvāmatrānu tebhyaśca | etatte nāndīmukhe prapitāmahi ye ca tvāmatrānu
tebhyaśca | etatte nāndīmukha pitarye ca tvā0bhyaśca | etatte nāndīmukha pitāmaha ye ca tvāma0bhyaśca | etatte nāndīmukha prapitāmaha ye ca tvā0bhyaśca
etatte nāndīmukha sapatnīka mātāmaha ye ca0bhyaśca | etatte nāndīmukha sapatnīka mātuḥpitāmaha ye ca0bhyaśca | etatte nāndīmukha sapatnīka mātuḥprapitāmaha ye ca0bhyaśca | evaṃ krameṇa barhitraya ekaikasminṣaṭ ṣaṭ piṇḍāndadyāt | tato'tra nāndīmukhāḥ pitaro mādayadhvam | yathābhāgamāvṛṣāyadhvamityanumantrya savyāvṛdudaṅṅāvṛtya yathāśaktyaprāṇannāsitvā, amīmadanta0 nāndīmukhāḥ pitaro yathābhāgamāvṛṣāyīṣata | iti punaranumantrya
ndīśrāddhe satyavasusaṃjñakānāṃ kratudakṣasaṃjñakānāṃ vā viśveṣāṃ devānāṃ
nāndīmukhānāṃ sthāne tvayā kṣaṇaḥ karaṇīyaḥ | oṃ tatheti prativacanam
iti vaiśvadevārthaṃ dvau nimantrayet | asminnāndīśrāddhe nāndīmukhānāṃ
mātṛpitāmahīprapitāmahīnāṃ sthāne tvayā kṣaṇaḥ karaṇīya iti dvau mātṛvarge | evaṃ pitṛvarge mātāmahavarge ca dvau dvau nimantrayet | tataḥ kāle

6.1.10

nimantritānsamāhūya teṣāṃ maṅgalasnānapādyācamanāni vidhāya nāndīmukhasatyavasusaṃjñakavaiśvadevasvarūpāviti dhyāyandvau prāṅmukhābupaveśya mamaite
nāndīmukhā mātrādyāḥ pitara iti dhyāyanṣaṭ prāṅmukhānupaveśayet
tata ācamya prāṇānāyamya deśakālau saṃkīrtya mātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhā ityādi prathamāyā vibhaktyā pūrvavaduccāryaitānuddiśyopakrāntaṃ nāndīśrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya kuruṣveti pratyuktaḥ, tadviṣṇoḥ
paramaṃ0rātatam | iti mantreṇa gāyatryā ca pākaprokṣaṇaṃ vidhāya devārcanaṃ
kuryāt | sarvatrā''sanādyācchādanānteṣūpacāreṣvādyantayorapo dadyāt
satyavasusaṃjñakānāṃ viśveṣāṃ devānāṃ nāndīmukhānāmidamāsanamiti dakṣiṇabhāga ṛjūndarmānubhayordattvā prāgagreṣu darbheṣu pātradvayamāsādya prāgagrāṇi
darbhadvayātmakāni pavitrāṇi nidhāyāpa āsicya śaṃ no devīriti sakṛdanumantrya yavo'si dhānyarājo veti mantrāvṛttyā yavānopya gandhādi
kṣiptavā devapātre saṃpanne ityābhimṛśya viśvāndevānnāndīmukhānāvāhayiṣyāmītyuktvā viśve devāsa0data| satyavasusaṃjñakānviśvāndevānnāndīmukhānāvāhaṃyāmīti sakṛduktvobhayoḥ krameṇa dakṣiṇapādādiyugmakrameṇa pādjānvaṃsaśiraḥsu yavānavakīrya viśve devāḥ śṛṇu0yadhvam | āgacchantu mahā0
tu ta iti sakṛdupasthāya svāhā'rghyā iti mantrāvṛttyā nivedya satyavasusaṃ0
nāndīmukhā idaṃ vo'rghyamityarghyaṃ dattvā yā divyā ityanumantrayet | evaṃ
dvitīye | tataḥ satyavasu0devā nāndīmukhā amī vo gandhāḥ svāhā namo

6.1.11

na mama | evaṃ puṣpadhūpadīpācchādanāni dattvā'rcanavidheḥ saṃpūrṇatāṃ vācayitvā tābhyāmanujñātaḥ pitrarcanaṃ kuryāt | tadya sarvatra yajñopavītyeva vaiśvadevārcanadharmeṇa | viśeṣastūcyate | nāndīmukhānāṃ mātṛpitāmahīprapitāmahīnāmidamāsanamiti sakṛduktvobhayoḥ krameṇā''sanaṃ dadyāt | evamuttaratra | nāndīmukhānāṃ pitṛpitāmahaprapitāhānāmidamāsanam | nāndīmukhānāṃ mātāmaha0prapitāmahānāṃ sapatnīkānāmidamāsanamityūhaḥ | tato
navārcyapātrāṇyāsādya pavitrāṇi nidhāyāpa āsicya śaṃ no devīriti
sakṛdanumantrya yavo'si somadevatyo gosave devanirmitaḥ | pratnavadbhiḥ
prattaḥ puṣṭyā nāndīmukhān‍pitṝnimām̐llokān‍prīṇayāhi naḥ svāheti pratipātraṃ mantrāvṛttyā yavānopya gandhādi kṣiptvā pātrāṇi tattadviprāgre nidhāya
dvābhyāṃ dvābhyāṃ trīṇi nivedayet | tatra mantrāḥ—nāndīmukhā mātaraḥ prīyantām| nāndīmukhāḥ pitāmahyaḥ prī0 | nā0prapitāmahyaḥ prī0| nā0pitaraḥ
prī0| nāndīmukhāḥ pitāmahāḥ prī0| nā0prapitāmahāḥ prī0| nā0sapatnīkā
mātāmahāḥ prī0 | nā0 sapatnīkā mātuḥpitāmahāḥ prī0 | nā0 sapatnīkā
mātuḥprapitāmahāḥ prīyantām | tato mātṛvargaviprayoḥ prathamaviprahaste
prathamapātrasthamardhamarghyaṃ nāndīmukhā mātara idaṃ vo'rghyaṃ dattvā yā divyā
ityanumantryāvaśiṣṭamarghyaṃ dvitīyeviprahaste nāndīmukhā mātara idaṃ vo'rghyamiti dattvā yā divyā ityanumantrayet | evameva dvitīyapātrasthamarghyaṃ
tṛtīyapātrasthaṃ ca tābhyāmeva viprābhyāṃ dadyāt | nāndīmukhāḥ pitāmahya
idaṃ vo'rghyam | nāndīmukhāḥ prapitāmahya idaṃ vo'rghyamiti dviridvirmantrau

6.1.12

tataḥ pitṛvargārthānyardhyāṇi tadbrāhmaṇābhyāṃ pūrvavaddadyāt | tatra mantrāḥ—
nāndīmukhāḥ pitara idaṃ vo'rghyam | nāndīmukhāḥ pitāmahā idaṃ vo'rghyam
nāndīmukhāḥ prapitāmahā idaṃ vo'rghyam | tathaiva mātāmahavargārthāni
tadbrāhmaṇābhyāṃ dadyāt | tatra mantrāḥ—nāndīmukhāḥ sapatnīkā
mātāmahā idaṃ vo'rghyam | nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥpitāmahā idaṃ
vo'rghyam | nāndīmukhāḥ sapatnīkā mātuḥ prapitāmahā idaṃ vo'rghyam
saṃsravānsamavanīya tābhiradbhiḥ putrakāmo mukhamanakti | apaḥ spṛṣṭvā
tatpātraṃ prapitāmahapātreṇāpidhāya mātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhā
ityādyuccārya gandhapuṣpadhūpadīpācchādanāni pradāyārcanavidheḥ saṃpūrṇatāṃ
vācayitvā maṇḍaleṣu bhojanapātrāṇyāsādya ghṛtāktamannamādāya pitryaviprapāṇiṣu hastenāvadānadharmeṇa, agnaye kavyavāhanāya svāhā | agnaye
kavyavāhanāyedaṃ0 | somāya pitṛmate svāhā | somāya pitṛmata idaṃ0
iti pratyekaṃ dve dve āhutī juhuyāt | api vaikaikāmāhutiṃ vigṛhya
vigṛhya juhuyāt | viprāḥ svasvapāṇisthamannaṃ sve sve pātre saṃsthāpya
bahirgatvā''camya yathāsthānamupaviśeyuḥ | kartā devapūrvaṃ bhojanapātrāṇyupastīryānnaṃ pariviṣya hutaśeṣaṃ pitṛpātreṣu dattvā devapātrasthamannaṃ
sāvitryā'bhyukṣya satyavasusaṃjñakebhyo viśvebhyo devebhyo nāndīmukhebhya
idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svāhā havyaṃ namo
na mametyubhayoryugapannivedya pitṛpātrasthamannaṃ sāvitryā'bhyukṣya mātṛpitāmahīprapitāmahībhyo nāndīmukhābhya idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svāhā havyaṃ na mameti sakṛduktvobhayornivedayet

6.1.13

evamuttaratra | pitṛpitāmahaprapitāmahebhyo nāndīmukhebhya idamannaṃ0 mātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahebhyaḥ sapatnīkebhyo nāndīmukhebhya idamannaṃ0 iti nivedya brahmārpaṇaṃ kṛtvā''pośānārthamudakaṃ dadyāt | viprā
balidānavarjamāpośanaṃ kṛtvā bhuñjīran | kartā bhuñjānāñchakunisūktaṃ
svastisūktaṃ pāvamānīḥ śaṃvatīraindrīrapratirathaṃ ca śrāvayet | tṛpteṣu,
upāsmai gā0 madhu | akṣannamī0 harī | iti ṣaḍṛcacaḥ śrāvayet | tato
brāhmaṇānapṛcchati saṃpannamiti | te ca saṃpannamiti pratyūcuḥ | kartā
piṇḍārthaṃ prakiraṇārthaṃ cānnamuddhṛtya śeṣaṃ nivedayet | śeṣamannaṃ kiṃ kriyatām | viprā iṣṭaiḥ saha bhujyatām | kartā prakiraṇīyamannaṃ sajalaṃ viprocchiṣṭasamīpe bhuvi tūṣṇīṃ prakīrya viprebhya uttarāpośanaṃ dattvā teṣāṃ gaṇḍūṣakaraṇādiśuddhā(ddhythā)camanāntaṃ kārayitvocchiṣṭapātrāṇi niṣkāśya
bhuktāśayānsamyaggomayenopalepayitvā (pya) tatra, apahatā asu0 padaḥ
iti mantrāvṛttyā prāgagrāstisro lekhā ullikhyābhyukṣya barhiṣvathamāsādya
krameṇodakaṃ ninayet | śundhantāṃ nāndīmukhā mātara ityādi | tataḥ pṛthagdājyamiśritānnenāṣṭādaśa piṇḍānkṛtvā, etatte nāndīmukhe mātarye ca
tvāmatrānu tebhyaśceti mantrāvṛttyā mātre dvau piṇḍau dadyāt | evaṃ pitāmahyādibhyastattannāmoccārapūrvakaṃ dvau dvau dadyāt | anumantraṇādipiṇḍapratiparyantaṃ pūrvavat | anye tvanumantraṇādi necchanti | tataḥ pūrvāsāditamarghyapātraṃ cālayitvā brāhmaṇebhyastāmbūlaṃ dattvā drākṣāmalakādi
tanniṣkrīṃ vā dakṣiṇātvena dattvā'laṃkarādi dattvā oṃ saṃpannamityuktvā

6.1.14

visṛjet | te ca oṃ saṃpannamiti bruvanta uttiṣṭheyuḥ | kartā prāṅmukho
baddhāñjalistiṣṭhanvarānyāceta-dātāro no'bhivardhantām0 bahu deyaṃ ca
no'stviti | viprā dātāro vo'bhivardhantāmityādyāśiṣo vadeyuḥ | kartā
mātā pitāmahī0 | pitā pitāmahaścaiva0 | mātāmaha0 | ete bhavantu
su0 | kartā, iḷāmagne0 tvasme | śivaṃ śivaṃ śivam | iti trirhiraṇyena
pātre śabdaṃ kuryāt | adya me saphalaṃ janmetyādi viprānsaṃprārthya prajāpate0 rayīṇām | anena nāndīśrāddhena śrīparameśvaraḥ prīyatām
tato mātṛkā visarjayet | sāṃkalpikanāndīśrāddhaprayogastu prayogaratnodbhāvavagantavyaḥ
atha śrāddhānukalpāḥ| tatra yathoktasarvaviprālābhe tvāha hemādrau vyāsaḥtatraiva vasiṣṭhaḥ-api cenmantravidyuktaḥ śārīraiḥ paṅktidūṣaṇaiḥ
paṅktidūṣaṇakaraiḥ kuṣṭhādiśarīradūṣaṇairyukto'pi vedapāragaścecchrāddhe bhojayedityarthaḥ | mātṛśrāddhe tu viprālābhe suvāsinyo'pi bhojanīyā ityuktaṃ
nirṇayasindhau | tatraivānekaviprālābhe tvāha śaṅkhaḥaśaktāvapi tathaivoktaṃ granthāntaretadvidhimāha vasiṣṭhaḥhemādrau devalaḥ-ekenāpi hi vipreṇa ṣaṭpiṇḍaṃ śrāddhamācaret
pādme ca-sakṛdabhyarcitaṃ liṅgaṃ śālagrāmaśilāṃ ca yaḥ

6.1.15

asminpakṣe pīṭhādau śālagrāmaśilāṃ śivaliṅgaṃ vā tadubhayaṃ vā prāṅmukhaṃ saṃsthāpya taddakṣiṇata udaṅmukhaṃ pitryavipramupaveśya sarvamavikṛtaṃ śrāddhaprayogaṃ kuryāt | vaiśvadaivikavipranimantraṇādīnāṃ lopaḥ | pariveṣaṇakāle sarvasmādannātpuruṣāhāraparimitaṃ pātrāntare kṛtvā devasamīpe nidhāyānnānivedanakāle tadannaṃ sāvitryā'bhyukṣya pariṣicya pātramālabhya viśvebhyo devebhya idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ svāhā havyaṃ namo na mameti viśvadevoddeśena devāya nivedya pitryapātrasthānnivedanādi kṛtvā devaniveditamannaṃ brahmacāriṇe dadyāt | tadalābhe'gnau dahediti' candrikāyāmeva
atha darbhabaṭuśrāddhavidhiḥ | sarvathā viprālābhe tatpratinidhitvenā''saneṣu darbhabaṭuṃ nidhāya tāneva viprāndhyāyansarvamavikṛtaṃ śrāddhaprayogaṃ kuryāt | brāhmaṇasaṃbandhimantraprativacanāni svayameva vadet | taduktaṃ candrikāyāṃ devalenanidhāya vā darbhabaṭūnāsaneṣu samāhitaḥ
praiṣānupraiṣasaṃyuktaṃ vidhānaṃ pratipādayet || iti
darbhabaṭurdarbhasamūhaḥ | hemādrau satyavrataḥnidhāya darbhanicayamāsaneṣu samāhitaḥ
praiṣānupraipasaṃyuktaṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakalpayet
nātra darbhasaṃkhyāniyamaḥ | tadāha kātyāyanaḥyajñavastuni muṣṭau ca stambe darbhabaṭau tathā
darbhasaṃkhyā na vihitā viṣṭarāstaraṇeṣu ca || iti
atrāgnaukaraṇaṃ darśādau gṛhyāgnimatā gṛhyāgnau kartavyam | tadabhāve laukikāgnāvapi | śrāddhe tvaupāsanāgnau tu niragnilaukike'nala iti vacanāt
maṇḍano'pi-naṣṭāgnirdūrabhāryaśca pārvaṇe samupasthite
saṃdhāyāgniṃ tataḥ kuryāddhomamagniṃ samutsṛjet || iti

6.1.16

yadyapyāśvalāyanānāṃ sūtre pāṇismārtāgnī vinā vidhānāntaraṃ noktaṃ tathā'pyetādṛśasthale svāviruddhamanyato grāhyamityuktatvācchāstrāntaramapi svīkaraṇīyam | agnaukaraṇaprayogastu pārvaṇaśrāddhānte darśita eva | annanivedanādau yathāśrutaṃ brāhmaṇaśabdasyaiva nirdeśa idamannaṃ havirayaṃ brāhmaṇa āhavanīyārtha ityādi | somapratinidhipūtikadivat | dakṣiṇāmanyasmai dadyāditi kamalākaraḥ | saṃkalpitānnapratipattimāha devalaḥpātrābhāve kṣipedagnau gave dadyāttathā'psu vā
na tu prāptasya lopo'sti paitṛkasya viśeṣataḥ || iti
āmahemapakṣayostu śrāddhaṃ nirvartya taddravyaṃ kālāntare brāhmaṇāya brāhmaṇebhyo vā dadyāditi | iti darbhabaṭuśrāddhavidhiḥ
atha kacitpratinidhinā'pi śrāddhaṃ kārayet | taduktaṃ hemādrau vārāhena śaknoti svayaṃ kartuṃ yadā hyanavakāśataḥ
śrāddhaṃ śiṣyeṇa putreṇa tadanyenāpi kārayet
niyamānācaretso'pi niyatāṃśca vasuṃdhare
yajamāno'pi tānsarvānācaretsusamāhitaḥ
skānde'pi-rājakārye niyuktasya bandhanigrahavartinaḥ
vyasaneṣu ca sarveṣu śrāddhaṃ vipreṇa kārayet || iti
iti pratinidhiśrāddham
athā''maśrāddham | tannimittānyāha candrikāyāṃ kātyāyanaḥāpadyanagnau tīrthe ca pravāse putrajanmani
āmaśrāddhaṃ prakurvīta bhāryārajasi saṃkrame
tatraiva marīciḥ-śrāddhavighne dvijātīnāmāmāśrāddhaṃ prakīrtitam
amāvāsyādiniyataṃ māsasaṃvatsarāhate
māso māsikam | saṃvatsaraḥ sāṃvatsarikam | smṛtidarpaṇemṛtāhaṃ ca sapiṇḍaṃ ca gayāśrāddhaṃ mahālayam
āpanno'pi na kurvīta śrāddhamāmena karhicit
grahaṇe tu pratyābdikaṃ bhoktṛsaṃbhave pakvānnenaiva kāryam | bhokturasaṃbhava

6.1.17

āmena hemnā vā kāryamiti candrikāyām | tīrthapravāsādām̐ tvāmādinā
śrāddhaṃ kāryam | pākathrāddhaṃ tu na bhavatyeveti hemādryādayaḥ | sarvatra pākābhāva āmādinā pākasaṃbhave tvannenaiveti vijñāneśvarādayaḥ | āmaṃ vituṣadhānyamiti candrikāyām | taccā''maṃ dvijabhojanaparyāptādannāccaturguṇaṃ
dviguṇaṃ triguṇaṃ vā sopaskaraṃ dadyāt | atyaśaktau samamapīti smṛtyarthasāre
vyāsaḥ-siddhānne tu vidhiryaḥ syādāmāśrāddhe'pyasau vidhiḥ
haste'gnaukaraṇaṃ kuryādbrāhmaṇasya vidhānataḥ
candrikāyām-āmaśrāddhaṃ yadā kuryātpiṇḍadānaṃ kathaṃ bhavet
gṛhapākātsamuddhṛtya saktubhiḥ pāyasena vā
piṇḍāndadyādyathālābhaṃ tilaiḥ saha vimatsaraḥ || iti
agnaukaraṇavikirādau tvāmameveti tatraiva
sindhau-tṛptipraśno'vagāhaśca juṣapraśno yathāsukham
āmaśrāddhe bhavennetadāpośanaṃ ca pañcamam
avagāho'ṅguṣṭhaniveśanam | āmaśrāddhamanaṅguṣṭhamagnaukaraṇavarjitam
tṛptipraśnavihīnaṃ tu kartavyaṃ mānavairbhuvam
āvāhanaṃ naiva bhavedarghyadānaṃ tathaiva ca || iti
hemādrau bhaviṣye-āvāhanaṃ bhavetkāryamarghyadānaṃ tathaiva ceti | vikiraṃ
naiva kurvīteti dharmapradīpe | tṛptipraśnādīnāṃ nyāyato'rthābhāvāllopasiddherayamanuvādaḥ | āvāhnārghyadānāmaukaraṇavikirāṇāṃ pūrvoktavyāsādivacanavirodhādvikalpa iti pratibhāti | śākhāntaraviṣayaṃ vā'stviti
kamalākaraḥ
marīciḥ-āvāhane svadhākāre mantrā ūhyā visarjane
anyakarmaṇyanūhyāḥ syurāmaśrāddhavidhiḥ smṛtaḥ || iti
yadyapi tasmādṛcaṃ nohedityūho niṣiddhastathā'pi vacanādbhavatīti
kamalākaraḥ | āvāhane pitṝnhaviṣe attava ityatra svīkartava ityūhaḥ

6.1.18

visarjanamantre tṛptā yātetyatra tṛpsyatha yātetyūhaḥ | svadhā pitryahavirdānaṃ
tatkaraṇaṃ ca svadhākārastadaṅgamantra idamannamityādistatredamrāmamityādirūpeṇohaḥ kārya iti svadhākāra ityasyārtha iti candrikākāraḥ | svadhākāre namo vaḥ pitara iṣa ityatra iṣa itipadasthāna āmadravyāyetyūha iti
kamalākaraḥ | asminnāmaśrāddhe brahmacaryādiniyamā na santīti pūrvamevoktam | sindhau hārītaḥāmaśrāddhaṃ tu pūrvāhne ekoddiṣṭaṃ tu madhyataḥ
pārvaṇaṃ cāparāhne tu prātarvṛddhinimittakam || iti
athā''maśrāddhaprayogaḥ-pūrvāhna eva deśakālau saṃkīrtya prācīnāvītī
ṣaṣṭhyantānpitṝnuccāryaiteṣāṃ tṛptyarthamamukaśrāddhaṃ sadaivaṃ sapiṇḍaṃ pārvaṇena
vidhinā''mānnena haviṣā sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya pūrvavadvaiśvadevārthaṃ
pitrarthaṃ ca brāhmaṇānniyamya, asmatpitrādīnbhavatsvāvāhayiṣyāmītyantamavikṛtaṃ sarvaṃ pārvaṇavatkṛtvā''vāhanamantra ūhaḥ kāryaḥ | yathośantastvā
nidhīma0pitṝnhaviṣe svīkartava iti viśeṣaḥ | pitṝṇāmācchādanapradānāntamarcanaṃ vidhāyārcanavidheḥ saṃpūrṇatāṃ vācayitvā''camya ghṛtāktamāmadravyamādāya tena viprapāṇiṣvagnaukaraṇaṃ vidhāya daivapitryaviprāṇāṃ purataḥ krameṇa
pātreṣvāmāni nidhāya daivikaṃ gāyatryā prokṣya tūṣṇīṃ pariṣicyetyādipātrālambhanāntaṃ kṛtvā pṛthivī te pātramityādi amutrāsāvamuṣmim̐lloke, idaṃ
viṣṇurvica0sure | viṣṇo havyaṃ rakṣasvetyuktvā purūravārdravasaṃjñakā viśve devā
devatā, idamāmaṃ havirayaṃ brāhmaṇa0gadādhara, idamāmaṃ brahmaṇe dattaṃ suvarṇapātrasthamakṣayyavaṭacchāheaderyeyam | purūravārdravasaṃjñakebhyo viśvebhyo devebhya

6.1.19

idamāmaṃ sopaskaramamṛtarūpaṃ svāhā na mameti nivedayet | nātra viprāṅguṣṭhaniveśanam | evaṃ pitrādibhyastattannāmādyūhenā''mānnāni nivedya ye ceha
pitara ityādi samānam | saṃkalpe'nena mama pitrādīnāmamukanāmne brāhmaṇebhya āmānnādānena pitṛsvarūpī janārdanavāsudevaḥ prīyatāṃ na mameti
saṃkalpya gāyatrīṃ japitvā madhu vātā iti tisro'kṣannamīti caikāṃ śrāvayitvā saṃpannapraśnaṃ kṛtvā gṛhasiddhānena pāyasena saktubhirvā piṇḍadānaṃ
kuryāt | tatropasthānamantre viśeṣaḥ | namo vaḥ pitara āmadravyāya namo
vaḥ pitara ūrje namo vaḥ pitaraḥ śuṣmāyetyādi | vikirāṇyāmadravyeṇa
śobhanaṃ havirityasya lopaḥ | visarjanamantre vāje0ṛtajñāḥ | asya madhyaḥ
pibata mādayadhvaṃ tṛpyatha yāta pathibhirdevayānaiḥ | ityūhaḥ | anyatsarvaṃ
pūrvavat | tattacchrāddhadharmeṇa pūrvamante'paredyurvā tarpaṇam | kāle vaiśvadevādi
kṛtvā bhuñjīta | nātra brahmacaryādiniyamaḥ | ityāmaśrāddhaprayogaḥ
athā''mābhāve hiraṇyaśrāddham | tatra nimittāni vidhidharmaḥ kālaḥ
prayogaścā''maśrāddhavat | viśeṣastūcyate | sakalpa āmānnena haviṣetyatra
hiraṇyenetyullehaḥ | gṛhasiddhānena pāyasena saktubhirvā'gnaukaraṇaṃ piṇḍadānaṃ prakiraṇaṃ ca | āmadravyamūlyādaṣṭaguṇaṃ caturguṇaṃ dviguṇaṃ vā'tyaśaktau
samaṃ vā hiraṇyaṃ nidhāya viśvebhyo devebhya idaṃ hiraṇyamamṛtarūpaṃ svāhā
na mametyādisaṃkalpaḥ | piṇḍopasthānamantre namo vaḥ pitaro hiraṇyāya
namo vaḥ pitara ūrja ityūhaḥ | atra śrāddhottaraṃ tatkāla eva tilatarpaṇaṃ
kṛtvā kāle vaiśvadevādi kṛtvā bhuñjīta | atra piṇḍadāne vikalpaḥ

6.1.20

akaraṇe sāṃkalpikaprayogaḥ | iti hiraṇyaśrāddham | atha sāṃkalpikaśrāddham | taccāśaktena kartavyam | taduktaṃ nirṇayasindhausamagraṃ yastu śaknoti kartuṃ naiveha pārvaṇam
api saṃkalpavidhinā kāle tasya vidhīyate
saṃkrāntau grahaṇe pāte yugamanvantarādiṣu
bharaṇyāṃ cāpi kurvīta śrāddhaṃ piṇḍaṃ vinaiva tu
yugādiṣu maghāyāṃ ca viṣuvatyayane tathā
bharaṇīṣu ca kurvīta piṇḍanirvapaṇaṃ na hi
paurṇamāsīṣu sarvāsu niṣiddhaṃ piṇḍapātanam
varjayitvā proṣṭhapadīṃ yathā darśastathaiva sā || iti
putre jāte vyatīpāte grahaṇe candrasūryayoḥ
śrāddhaṃ kuryātprayatnena piṇḍanirvapaṇādṛte
vivāhe vihitānmāsāṃstyajeyurdvādaśaiva hi
sapiṇḍāḥ piṇḍanirvāpaṃ mauñjībandhe ṣaḍeva hi
vivāhavratacūḍāsu varṣamardhaṃ tadardhakam
piṇḍadānaṃ mṛdā snānaṃ na kuryāttilatarpaṇam
tadvidhimāha pṛthvīcandrodaye vasiṣṭhaḥāvāhanaṃ svadhāśabdaṃ piṇḍāgnaukaraṇaṃ tathā
vikiraṃ cārthyadānaṃ ca sāṃkalpe paṅgavivarjayet
samantrakasyā''vāhanasya niṣedhaḥ | tūṣṇīṃ bhavatyeveti hemādyādayaḥ
nākṣayyavācanamiti sindhau | candrikāyāṃ vṛddhaśātātapaḥpiṇḍanirvvāparahitaṃ yattu śrāddhaṃ vidhīyate
svadhāvācanalopo'tra vikirastu na lupyate
akṣayyadakṣiṇāsvastisaumanasyaṃ yathāsthitam | iti
ato vikirākṣayyayorvikalpaḥ | sindhau smṛtyantaramaṅgāni pitṛyajñasya yadā kartuṃ na śaknuyāt
sa tadā vācayedviprānsaṃkalpātsiddhirastviti

6.1.21

atha sāṃkalpikaśrāddhaprayogaḥ | uktāparāhne deśakālau saṃkīrtya prācīnāvītī pitrādīnāṃ ṣaṣṭhyantaprayogeṇotkīrtanaṃ kṛtavaiteṣāṃ tṛptyarthamamukaśrāddhaṃ sadaivaṃ sāṃkalpikavidhinā'nnenā''mānnena vā haviṣā hiraṇyena vā
sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya pūrvavadvipranimantraṇādipādamakṣālanāntaṃ kṛtvā
pūrvavadupaveśyā''vāhanādhryadānavarjamāsanādyācchādanāntairupacāraiḥ pūjayet
atha vā tūṣṇīmāvāhanam | tato'gnaukaraṇavarjamāpośanadānāntaṃ kuryāt
brāhmaṇā balidvānavarjaṃ vidhinā bhuñjīyuḥ | bhojanānte tṛptipraśnaṃ kṛtvā
madhumatīrakṣannamīmadanteti ca śrāvayitvā saṃpannapraśnaṃ kṛtvā śeṣamannaṃ kiṃ
kriyatāmityādi ucchiṣṭabhāgebhyo'nnadānāntaṃ kṛtvā''cānteṣu vipreṣu
prakiraṇapakṣe'nnaṃ prakīrya viprahasteṣu śivā āpaḥ santu ityādibhirjalādi
dattvā, aghorāḥ pitaraḥ santvityādi pūrvavat | akṣayyavācanapakṣe tatkṛtvā
tāmbūladakṣiṇe dattvā viśve devāḥ prīyantāmityādikarmeśvarārpaṇānte viprānprati vadet | kṛtasyāmukaśrāddhasya saṃkalpātsiddhirastviti bhavanto
bruvantu | viprāstathā'stviti vadeyuḥ | kartā vaiśvadevādi kṛtvā bandhubhiḥ
saha śrāddhaśeṣaṃ bhuñjīta | tarpaṇaṃ tu śrāddhakālānurodhena sarveṣvapi śrāddhānukalpeṣu bhavatyeva | iti sāṃkalpikaśrāddham | atyaśaktau brahmārpaṇavidhinā śrāddhaṃ kuryāt | taduktaṃ padmapurāṇebrahmārpaṇena vidhinā kuryādvā bhaktimānsutaḥ
nimantrya brāhmaṇāñśaktyā dvāvekaṃ vā yathāvidhi
pādaprakṣālanaṃ kṛtvā pīṭhādāvupaveśya ca
pariviṣya tyajedannaṃ brahmārpaṇavidhānataḥ
govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ gaṅgāṃ kāśīṃ gayāṃ tataḥ

6.1.22

gadādharaṃ smaredbhaktyā śrāddhasāṅguṇyahetave || iti
saṃkaṭe'nye'pi śrāddhānukalpā uktā nirṇayasindhau bṛhannāradīyedravyābhāve dvijābhāve annamātraṃ tu pācayet
paitṛkeṇa tu sūktena homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣāmūlapradarśakaḥ
sūryādilokapālānāmidamuccaiḥ paṭhiṣyati
na me'sti vittaṃ na dhanaṃ na cānyacchrāddhopayogi svapitṛnnato'smi
tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau bhujau kṛtau vartmani mārutasya
gatvā'raṇyamamānuṣyamūrdhvabāhurvirautyadaḥ
niranno nirdhano devāḥ pitṝṇāmanṛṇaṃ kṛthāḥ
kakṣaṃ vā pradahetkāle'thavā dadyātphalādikam
athavā śrāddhadivase bhavenniśanaḥ svayam
gatvā'thavā mahāraṇye kakṣāmūlaṃ pradarśayet
dakṣiṇāsyo rudedevamūrdhvabāhuḥ samāhitaḥ
na me dhanaṃ na cānnaṃ bhoḥ pitaraḥ sarvasākṣiṇaḥ
prāpnudhvamatulāṃ tṛptiṃ kakṣāmūlapradarśanāt
abandhyaṃ taddinaṃ neyaṃ yena kenāpi karmaṇā
pūrṇaṃ karoti bhagavānbhaktyā bhaktajanāśrayaḥ
tatastu tarpaṇaṃ kāryaṃ śrāddhāṅgaṃ vidhicoditam
anyathā śrāddhavaiguṇyamaṅgahāninimittataḥ || iti
adravyo'pi yathāśakti kuryādevāṣṭakāṃ budhaḥ
yo'śaktika(yo hyaśakta?)stathā kartuṃ dāridryeṇāṣṭakāmimām
saṃpradadyādanaḍuhe tṛṇānyapyathavā'gninā
gulmamekaṃ dahedevaṃ me'ṣṭakā tviti cintayan
aṣṭakāsamaye jīvannantvaivānaṣṭako bhavet
atha kṣayāhaśrāddham | tatsvarūpamāha nirṇayasindhau vyāsaḥmāsapakṣatithisapṛṣṭe yo yasminmriyate'hani
pratyabdaṃ tu tathābhūtaṃ kṣayāhaṃ tasya taṃ viduḥ

6.1.23

taccādhimāsamṛtānāṃ prathamābdikaṃ trayodaśe māse kāryam | madhye yadyadhimāso bhavettadā ca trayodaśe māse kāryam | yadyante'dhimāsastadā tasminnevādhimāse kāryam
dvitīyādivārṣikaṃ tu śuddhamāsa eva | adhimāsamṛtānāṃ tu yadā sa
eva māso'dhikaḥ syāttadā tatraivādhimāse kāryam | darśe vārṣikaṃ cettadā
pūrvaṃ vārṣikaṃ kṛtvā tataḥ piṇḍapitṛyajño darśaśrāddhaṃ ceti nirṇayadīpe
smṛtisāre ca krama uktaḥ | kamalākareṇa tu piṇḍapitṛyajñānantaraṃ vārṣikaṃ
kṛtvā tato darśaśrāddhaṃ kartavyamiti siddhāntitam | tatpakṣe nātra vyatiṣaṅgo bhavati | pravāsamaraṇādinā kṣayāhatitherajñāne tanmāsasya kṛṣṇāṣṭamyāṃ kṛṣṇaikādaśyāmamāvāsyāyāṃ śuklaukādaśyāṃ vā kāryam | yadi
tithurvijñātā māso na vijñātastadā mārgaśīrṣe māghe bhādrapade āṣāḍhe
vā tattithau kāryam | tithimāsayoravijñāne māghe mārge vā'māvāsyāyāṃ
kāryam | athavā prasthānamāsadivasau grāhyau | tayorapi titherajñāne
prasthānamāsadarśa kāryam | titherjñāne māsājñāne tu mārgaśīrṣādau | ubhayasyāpyavijñāne mṛtavārtāśravaṇakālikau tithimāsau grāhyau | tayoranyatarājñāne prasthānadinegāsavanirṇayaḥ | etayorapyavijñāne mārgadarśa kāryam
idaṃ cā''bdikaṃ karturbhāryāyāṃ rajasvalāyāṃ satyāmapi sapiṇḍarumantraineva
kāryam | evaṃ garbhiṇyāmapi | mṛtasya bhāryāyāṃ rajasvalāyāmapi tathaiva
sā yadyaputrakasya bhartuḥ śrāddhakartrī cettadā pañcame'hni kuryāt | āśīce

6.1.24

tu āśaucanivṛttau taddina eva kāryam | tadatikrame kṛṣṇāṣṭamyekādaśyāṃ dvādaśyāmamāvāsyāyāṃ vā kāryam | kṣayāhe grahaṇaprasaktau bhoktṛsaṃbhave pakvānnenaiva kāryam | bhokturasaṃbhave āmena hemnā vā kāryam
grastodaye grastāste cāpi tathaiva | etanmūlavākyāni nirṇayasindhuparāśaramādhavīyādau draṣṭavyāni | śrāddhadine yadyatumatyā bhāryāyāḥ ṣoḍaśadinaṃ patettadā tatra viśeṣamāha vasiṣṭhaḥatra patrādipratyābdikaśrāddhe pārvaṇaikoddiṣṭayoḥ samabalatvādvrīhiyavavadvikalpaḥ | sa cā''cārādvyavasthita iti sarvanibandhakārasaṃmatiḥ
ata eva dākṣiṇātyāḥ pārvaṇaṃ kurvate maithilādaya ekoddiṣṭamiti candrikākāraḥ | pitṛvyādīnāṃ śrāddhe viśeṣaścaturviṃśatimatepitṛvyabhrātṛmātṛṇāṃ jyeṣṭhānāṃ pārvaṇaṃ bhavet
ekoddiṣṭaṃ kaniṣṭhānāṃ daṃpatyoḥ pārvaṇaṃ mithaḥ || iti
mātṛṇāṃ sapatnamātṛṇām | dākṣiṇātyāstvevamevā''carantīti candrikākāraḥ | atra bhrātṝṇāmeva vayasā jyeṣṭhatvaṃ kaniṣṭhatvaṃ ca jñeyam | pitṛvyasāpatnamātṛṇāṃ tu vayasā kaniṣṭhatve'pi sthānato jyeṣṭhatvātpārvaṇameva
ataḥ pitṛmṛtāhe pitṛpitāmahaprapitāmahāṃstrīnuddiśya pārvaṇavidhinā
śrāddhaṃ kuryāt | mātṛmṛtāhe mātṛpitāmahīprapitāmahīruddiśya kuryāt
tathā'putramātāmahasya tanmṛtāhe tasya tadvargamātrasya | evaṃ mātāmahyāstanmṛtāhe tadvargamātrasya | aputrāyāḥ sāpatnamātustanmṛtāhe tadvargamātrasya
tathā'putrāṇāṃ pitṛvyamātulabhrātṛṇāṃ mṛtāhe tattadvargamātrasya pārvaṇaṃ

6.1.25

kuryāt | kaniṣṭhabhrātṛṇāmavivāhitānāmekoddiṣṭameva | kecitsāpatnamātṛpitṛvyamātulajyeṣṭhabhrātṝṇāmaputrāṇāṃ tattanmṛtāhe taṃ tamevoddiśyaikoddiṣṭavidhinā śrāddhaṃ kuryādityāhuḥ | jyeṣṭhasyāpi jīvatpitṛkasya bhrāturekoddiṣṭameva | kecitpārvaṇamiti vadanti | sarvatra pārvaṇamityanye | atrāpi
deśācārādvyavasthā | ācārāvaśyakatvamāha vṛddhaśātātapaḥdeśadharmaṃ samāśritya vaṃśadharmaṃ tathā'param
sūrayaḥ śrāddhamicchanti pārvaṇaṃ ca kṣaye'hani || iti
bṛhannāradīye'pi-deśācārāḥ parigrāhyāstattaddeśīyajairjanaiḥ
anyathā patito jñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
sindhau bhṛguḥ-yasmindeśe pure grāme traividye nagare'pi vā
yo yatra vihito dharmastaṃ dharmaṃ na vicārayet || iti
mitrabandhugurvācāryasapiṇḍādīnāmaputrāṇāmapatnīkānāṃ yathādhikāraṃ
yathācāraṃ pārvaṇamekoddiṣṭaṃ vā kāryamiti | vidyamāne pitari saṃnyaste
patite vā tatkartṛkāṇi darśābdikamahāḷayādīnyāvaśyakāni nityanaimittikāni śrāddhāni tatputreṇa jīvatpitṛkeṇāpi pituḥpitrādyuddeśena
kāryāṇi | taduktaṃ kātyāyanenabrāhmaṇādihate tāte patite saṅgavarjite
vyutkramācca mṛte deyaṃ yebhya eva dadātyasau
athaikoddiṣṭaśrāddhakālaḥ | tadāha mādhavīye vyāsaḥ—
kutapaprathame bhāga ekoddiṣṭamupakrameta
āvartanasamīpe vā tatraiva niyatātmavān
ekoddiṣṭaṃ daivahīnamekārghyekapavitrakam
āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ tvapasavyavat || iti
kam | dvitīye vatsare'tīte dvitīyābdikam | tṛtīye vatsare'tīte tṛtīyābdikam | tadūrdhvaṃ pratyābdikamiti
atha mātṛśrāddhe viśeṣaḥ | candrikāyāṃ smṛtyantare—
bharturagre mṛtā nārī saha vā tena yā mṛtā

6.1.26

tasyāḥ sthāne niyuñjīta vipraiḥ saha suvāsinīm || iti
atha prayogaḥ | deśakālakīrtanānte'smanmātṛpitāmahīprapitāmahīnāmamukadānāmukagotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāmetāsāṃ tṛptyarthaṃ pratyābdikaśrāddhaṃ sadaivaṃ sapiṇḍaṃ pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣya
iti saṃkalpya darśaśrāddhoktavidhinā tadaṅgamātrasyaiva kuryāt | nimantraṇādiṣu mātrādināmādyullekhaḥ | mātrādyarghyapātreṣu tilāvāpe tilo'si somadaivatya ityasminmantre pitṛnnityasya padasya nohāḥ | yathāśrutameva pāṭhaḥ
evamuttareṣvapi mantreṣu sādhāraṇapitṛśabdasya nohāḥ | yatrohaprasaktistatpradarśyate | pātrābhimarśane mātṛpātraṃ saṃpannam | pitāmahīpātraṃ saṃpannam
prapitāmahīpātraṃ saṃpannamityūhaḥ | asmanmātṛpitāmahīprapitāmahīḥ dāḥ
gotrāḥ vasurudrādityasvarūpā bhavatsvāvāhayiṣyāmi | ityāvāhane | mātaridaṃ te'rghyam | pitāmahīdaṃ te'rghyam | prapitāmahīdaṃ te'rghyamityarghyadāne
mantrāḥ | arghyapātrāsādane mātṛbhyaḥ sthānamasītimantraḥ | asmanmātṛpitāmahīprapitāmahyo dāḥ gotrāḥ vasurudrādityasvarūpā eṣa vo gandha
ityādyarcanam | sati saṃbhave sadhavāyā mātṛmṛtāyāḥ sthāne viprapaṅktau suvāsinīmupaveśyāsmanmātuḥ, gaṅgādāyāḥ kāśyapagotrāyā vasurūpāyā idamāsanam | asmanmātaḥ, gaṅgāde kāśyapagotre vasurūpa eṣa te gandha iti
suvāsinyai gandhaṃ dattvā haridrākuṅkumasindūrādi dattvā puṣpadhūpadīpānsamparyā''cchādanārthaṃ strīparidhānayogyaṃ navaṃ śvetaṃ vastraṃ kañcukīsahitaṃ
dadyāt | mātṛśrāddhe'pi brāhmaṇebhyo yajñopavītāni dadyāditi hemādriḥ
annanivedane pātrālambhanādi kṛtvā mātā'mukadā'mukagotrā vasurūpā

6.1.27

deyatedamannaṃ havi0 asmanmātre'mukadāyai gotrāyai vasurūpāyai idamannamamṛtarūpaṃ0 pitāmahī amu0 devatā0 pitāmahī dāyai0 idamannaṃ0 prapitāmahī
amuka0 devatā0 prapitāmahī dāyai idamannaṃ0 tisṛṇāmekabrāhmaṇapakṣe'smanmātṛpitāmahīprapitāmahyo'mukadā gotrā rūpā devatā idamannaṃ havi0
asmanmātṛpitāmahīprapitāmahībhyo'mukadābhyo gotrābhyo rūpābhya idamannamamṛtarūpaṃ0 iti yathārthamūhaḥ | tataḥ suvāsinīpātrasthamannaṃ prokṣya
mātre dāyai gotrāyai vasurūpāyai idamannamamṛtarūpaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ
cā'' tṛpteḥ svadhā kavyaṃ namo na mameti nivedayet | mātrādvidvayoḥ suvāsinyormṛtau dve suvāsinyau bhojayet | tisṝṇāṃ tathātve tisraḥ | aśaktau
sarvāsāṃ sthāna ekāṃ vā suvāsinīṃ bhojayet | anena mama mātrādīnāṃ
pratyābdikaśrāddhe brāhmaṇasuvāsinībhojanena mātṛsvarūpī janārdanavāsudevaḥ prīyatām| iti saṃkalpaḥ| tṛptipraśne mātarastṛptāḥ| sthetyūhaḥ| mātṛsṛptyarthaṃ piṇḍapradānaṃ kariṣya ityādi | udakaṃ ninayet | śundhantāṃ mātaraḥ
śundhantāṃ pitāmahyaḥ śundhantāṃ prapitāmahya ityūhaḥ | piṇḍadāne etatte'smanmātaramukade'mukagotre vasurūpe ye ca tvāmatrānu tebhyaśceti mantraḥ
eva muttarayormātaramukade0 gotre rūpe'bhyaṅkṣvetyādyabhyañjanam | aṅkṣvetyañjanam | atra pitaro mādayadhvam0 amīmadanta pitaraḥ0 etadvaḥ pitaro0
namo vaḥ pitara iṣe0 mano nvāhuyāmahe0 paretana pitaraḥ0 vīraṃ me datta pitaraḥ
ādhatta pitaraḥ0 eṣu mantreṣu nohaḥ | yathāśrutameva pāṭhaḥ | aghorā
mātaraḥ santu ityūhaḥ | viprebhyo dakṣiṇādānānte suvāsinyai dakṣiṇāṃ

6.1.28

dattvā sati saṃbhave kaṇṭhasūtrādinānālaṃkārāndadyāt | mātaraḥ prīyantāmiti bhavanto bruvantu | uttiṣṭhata mātaro viśvedevaiḥ saha | anena mātuḥ
pratyābdikaśrāddhayajñena bhagavānmātṛsvarūpī0 ityūhaḥ | anyatsarvaṃ pitṛśrāddhavat | tarpaṇe'smanmātaramityādyūhaḥ | sadhavāyā māturmṛtāyāḥ śrāddhaṃ
jīvatpitṛkeṇāpi sapiṇḍakaṃ kāryaṃ vacanāt | sāpatnamāturapi tathaiva
tarpaṇaṃ tu tilarahitaṃ kevalajalena kāryam | śuklatilairiti kecit | evamevāputrāyāḥ sāpatnamātuḥ śrāddhaprayogaḥ | tatra mātṛsthāne sāpatnamāturullekhaḥ | asmatsāpatnamātṛpitāmahīprapitāmahīnāmityādi | evaṃ pitāmahyādiśrāddheṣvapi | patnīśrāddhe tu asmatpatnīmātṛpitāmahīnāmityuccāraṇam | mātāmahaśrāddhe'smanmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahānām | pitṛvyaśrāddhe'smatpitṛvyapitāmahaprapitāmahānām | mātulaśrāddhe
mātulamātāmahamātuḥpitāmahānām | bhrātṛśrāddhe bhrātṛpitṛpitāmahānāmityādi saṃkalpādau tattadvibhaktyoccāraṇam | vidhistu pitṛśrāddhavat
ūhapadeṣu pitrādisthāne mātāmahādiśabdaḥ prayojyaḥ | mayūre dakṣaḥ—
jyeṣṭhabhrātṛpitṛvyeṣṭhasapatnīmātarastathā
eteṣāṃ ca mṛtāhe tu pare'hani tilodakam || iti
athānvārohaṇaśrāddhaprayogaḥ | śrāddhadine pitṛśrāddhārthaṃ mātṛśrāddhārthaṃ ca
pākadvayaṃ saṃpādyā''pattāvodanabhedamātraṃ kṛtvaikainaiva pākena vā'parāhne deśakālakathanānte'smatpitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ śarmaṇāṃ gotrāṇāṃ vasurudrādityasvarūpāṇāmasmanmātṛpitāmahīprapitāmahīnāmukadānāṃ gotrāṇāṃ
vasurudrādityasvarūpāṇāñcaiteṣāṃ tṛptyarthaṃ pratyābdikaśrāddhaṃ sadaivaṃ sapiṇḍaṃ

6.1.29

pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā tantreṇa sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya tantreṇaiva vaiśvadevavipranimantraṇaṃ kṛtvā pitṛvargārthaṃ vipratrayaṃ mātṛvargārthaṃ ca
vipratrayaṃ prativargamekaikaṃ vā nimantrya sarvaṃ darśaśrāddhavatkuryāt | sati
saṃbhave viprapaṅktau mātrarthaṃ suvāsinīmupaveśya saṃpūjya bhojayet | vargadvayasya
darśavatpṛthakpiṇḍadānam | tithibhede pṛthakpiṇḍadānam | tithyekatve tu
dvayordvivacanohenaikaḥ piṇḍo deya iti kecit | pare'hani vargadvayasya
tilatarpaṇam | iti sahagamanaśrāddhaprayogaḥ
pitāmahe jīvati pituḥ śrāddhe pitṛprapitāmahavṛddhaprapitāmahānāṃ
śrāddhaṃ kuryāt | prapitāmahe jīvati pitṛpitāmahapravṛddhaprapitāmahānām
ubhayorjīvatoḥ pitṛvṛddhaprapitāmahapravṛddhaprapitāmahānām | evaṃ mātāmahyādīnāmapi jīvatve jñeyam
āśaucādinā mṛtāhātikrame deśakālakathanānte tadvargasya ṣaṣṭhyantamuccāraṇaṃ kṛtvā'tikrāntamābdikaśrāddhaṃ kariṣya iti saṃkalpya sarvaṃ pūrvoktavatkṛtvā śvobhūte tilatarpaṇaṃ kuryāt | ityatikrāntaśrāddhaprayogaḥ
athaikoddiṣṭaśrāddhaprayogaḥ | madhyāhna eva deśakālakīrtanānte'smatpitṛvyasyāmukaśarmaṇo'mukagotrasya vasurūpasya tṛptyarthaṃ pratyābdikaśrāddhaṃ
sapiṇḍamekoddiṣṭavidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣya iti saṃkalpya pitṛvyārthameva brāhmaṇānbrāhmaṇaṃ vā nimantryārghyapātrāsādanātprāktanaṃ sarvaṃ
darśavatkṛtvaikamarghyapātraṃ saṃsthāpyaikadarbhamayapavitrāntarhite'pa āsicyetyādyāvāhanavarjamarghyadānāntaṃ kṛtvā tatpātraṃ śucau deśe pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ kṛtvā'gnaukaraṇaṃ ca kṛtvā piṇḍadānakāla eka eva piṇḍaḥ

6.1.30

anyatsarvamavikṛtaṃ darśaśrāddhavat | dvitīye'hani śrāddhāṅgaṃ satitalarpaṇam
evaṃ mātulabhrātrādīnāṃ tattacchabdohena prayogo jñeyaḥ | sāpatlamāturapi
tathaiva | tanna saṃbhave suvāsinīṃ bhojayediti viśeṣaḥ | ityekoddiṣṭaśrāddhaprayogaḥ
atha saṃnyāsināmābdikaśrāddhaprayogaḥ | tatra deśakālotsaṅkīrtanānte'smatpituramukaśarmaṇo brahmabhūtasyāmukagotrasya vasurūpasyāsmatpitāmahasya
prapitāmahasyetyevaṃ pūrvavaduccāryaiteṣāṃ tṛptyarthaṃ pratyābdikaśrāddhaṃ sadevaṃ
sapiṇḍaṃ pārvaṇena vidhinā'nnena haviṣā sadyaḥ kariṣye | samuditoccāraṇapakṣe'smadbrahmabhūtapitṛpitāmahaprapitāmahānāmamukāmukaśarmaṇāmityādi
mantravyatiriktasthale sarvatra nāmoccāraṇe brahmabhūtapadoccāraṇamadhikam
mantreṣu tvabhidhyānamātram | anyatsarvaṃ pārvaṇaśrāddhavat | pitāmahaprapitāmahayordvayorekasya vā yatitve tannāmoccāraṇe'pi brahmabhūtapadoccāraṇam
evamanyeṣvapi śrāddheṣu | ābdikaśrāddhānantaraṃ tadānīmevāparedyurvā
gurorārādhanaṃ kuryāt | tatraivaṃ prayogaḥ | prātarhomānantaraṃ brahmabhūtasya
guroḥ samārādhāne gurvarthe bhavadbhiḥ kṣaṇaḥ kartavyaḥ | brahmabhūtasya
guroḥ samārādhane paramagurvarthe bhavadbhiḥ kṣaṇaḥ kartavyaḥ | brahmī0 dhane
parameṣṭhīgurvarthe bhava0 brahmī0 dhane parātparagurvarthe bhava0rtavyaḥ | evaṃ
vipracatuṣṭayaṃ nimantrya [ yadvā viśvarūpadharācāryārthe bhavadbhiḥ kṣaṇaḥ
kartavyaḥ | tatra gurutrayamiti vā caturo brāhmaṇānnimantrayet | ]
tataḥ śuklapakṣe divaṃ gatasya brahmabhūtasya guroḥ samārādhane keśavārdhaṃ

6.1.31

bhavadbhiḥ kṣaṇaḥ kartavyaḥ | evaṃ sarvatra nārāyaṇārthe0mādhavārthe0 govindārthe0 viṣṇvarthe0 madhusūdanārthe0 trivikramārthe0 vāmanārthe0 śrīdharārthe0
hṛṣīkeśārthe0 padmanābhārthe0 dāmodarārthe0 | kṛṣṇapakṣe saṃkarṣaṇārthe0vāsudevārthe0 pradyumnārthe0aniruddhārthe0puruṣottamārthe0adhokṣajārthe0nārasiṃhārthe0
acyutārthe0janārdanārthe0upendrārthe0haryarthe0kṛṣṇārthe0iti keśavādyarthe
saṃkarṣaṇādyarthe vā dvādaśa | evaṃ ṣoḍaśa viprānyatīnvā miśritānvā
nimantrya madhyāhne tānāhūya teṣāṃ snānādi vidhāya svayaṃ snātaḥ śucirācamya pavitrapāṇiḥ prāṇānāyamya deśakālau saṃkīrtya śrīnārāyaṇaprītyarthaṃ brahmabhūtasya gurorārādhanaṃ kariṣya iti saṃkalpya gandhākṣatatulasīkarpūramiśritajalena viprāṇāṃ pādaprakṣālanaṃ kṛtvā tānācamayya (cācamya)
svayaṃ cā''camya viprānprāṅmukhānudaṅmukhānvopaveśya pādaprakṣālanodakaṃ
pātrāntare gṛhītvā tatpātraṃ gandhādibhiralaṃkṛtya devasaṃnidhau sthāpayet
tato viprāṇāṃ pratyekaṃ gandhapuṣpatulasīdalaiḥ pādāvabhyarcya
ānandamānandakaraṃ prasannaṃ jñānasvarūpaṃ nijabodharūpam
yogīndramīḍyaṃ bhavarogavaidyaṃ śrīmadguruṃ nityamahaṃ namāmi
iti namaskuryāditi kecit | kuśāsane prāṅmukhānudaṅmukhānvopavi(ve)śya tataḥ puruṣasūktena pratyṛcam | oṃ namo nārāyaṇāyeti mantramuktvā
viprānkāṇḍānusamayena padārthāṃnusamayena vā'rcayet | gandhapuṣpadhūpadīpācchādanaiḥ pañcopacārairvā pūjayet | idaṃ viṣṇurvi0gurubhyo namaḥ | keśavādibhyo namaḥ | āsanādiatragandhapuṣpadhūpadīpācchādanāntāḥ sarve paripūrṇā

6.1.32

bhavantu | arcanavidhe0 nyūnaṃ vi0yasya smṛtyā ca0 maṇḍalādi kariṣye
pātrāṇyāsādyābhighārya tataḥ sarveṣu pātreṣu pāyasādiviśiṣṭamannaṃ vyañjanādiyuktaṃ sājyaṃ sopaskaraṃ pariviṣya gāyatryā prokṣya gurava idamannaṃ pariviṣṭaṃ parivekṣyamāṇaṃ cā'' tṛpteḥ svāhā| evamuttaratra | paramagurava idamannaṃ02
parameṣṭhigurava idamannaṃ03 parātparagurave04 keśavāyedamannaṃ05 nārāyaṇāye06
mādhavāye0 7 govindāya0 8 viṣṇave0 9 madhusūdanāya0 10 trivikramāya0 11 vāmanāya0 12 śrīdharāya0 13 hṛṣīkeśāya0 14 padmanābhāya0 15 dāmodarāyedamannaṃ0 16 | kṛṣṇe keśavāditthāne saṃkarṣaṇāyedamannaṃ05 vāsudevāya0 6 pradyumnāya0 7 aniruddhāya0 8 puruṣottamāya09
adhokṣajāya0 10 nārasiṃhāya0 11 acyutāya0 12 janārdanāya0 13
upendrāya0 14 haraye0 15 śrīkṛṣṇāya0 16 ityannanivedanaṃ kṛtvā
oṃ tadbrahma | oṃ tadvāyuḥ | oṃ tadātmā | oṃ tatsatyam | oṃ tatsarvam
oṃ tatpurornamaḥ | antaścarati bhūteṣu guhāyāṃ viśvamūrtiṣu | tvaṃ yajñastvaṃ
vaṣaṭkārastvamindrastva1 rudrastvaṃ viṣṇūstvaṃ brahma tvaṃ prajāpatiḥ | tvaṃ tadāpa
āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ suvarom | ityanuvākaṃ japitvā brahmārpaṇaṃ0 ityādi brahmārpaṇaṃ kṛtvā (S nena brahmabhūtasya guroḥ samārādhanena
brāhmaṇabhojanena bhagavānnārāyaṇaḥ prīyatām | oṃtatsadbrahmārpaṇamastu | yathāsukhaṃ juṣadhvam | amṛtaṃ bhuñjītām (ñjīta) | amṛtopastaraṇamasi | śraddhāyāṃ

6.1.33

prāṇa ityādi | apekṣitaṃ yāci0 ) bhuñjānānupaniṣadvaiāgamamantrāñśrāvayet | tṛpteṣu oṃtadbrahmetyanuvākaṃ japitvā viprairuttarāpośanādiśuddhyācamanāntaṃ kārayitvā punarāsaneṣūpaveśya tāmbūladakṣiṇāvastrāṃlaṃkārādibhiḥ
paritoṣya tīrthapūjanaṃ kuryāt | tadyathā | gurvārādhanāṅgabhūtaṃ tīrthapūjāṃ
(janaṃ)kariṣya iti saṃkalpya caturasraṃ maṇḍalaṃ gomayenopalipya parito
raṅgavallyādibhiralaṃkṛtya maṇḍale dhānyarāśiṃ kṛtvā tadupari pūrvasthāpitapādodakakalaśaṃ saṃsthāpya tatra gaṅgādisarvatīrthāni bhāvayitvā puruṣasūktena
pratyṛcaṃ tīrtharājāya nama ityuktvā ṣoḍaśopacārairabhyarcya tatpātraṃ śirasi
dhṛtvā oṃ lokaḥ sarasvatyāyāntyeṣa vai devayānaḥ panthāstamevānvārohantyākrośanto yāntyavartimevānyasminpratipadya pratiṣṭhāṃ gacchanti yadā
daśaśataṃ kurvantyathaikamutthānam̐ śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriya āyuṣyevendriye
pratitiṣṭhanti yadā śatam̐ sahasraṃ kurvantyathaikamutthānam̐ sahasrasaṃmito vā
asau loko'mumeva lokamabhijayānta yadyeṣāṃ pramīyeta yadvā ghā jīyerannathaikamutthānaṃ taddhi tīrtham | ityanuvākaśeṣam | oṃ bhīṣā'smādvātaḥ pavate
bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti
saiṣā''nandasya mīmām̐sā bhavati | yuvā syātsādhu yuvā dhyāyakaḥ
āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ | tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt
sa eko mānuṣa ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāma0

6.1.34

6.1.35

gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ
gurureka(kaḥ) paraṃ brahma tasmai śrīgurave namaḥ
ityādimantrairviprāṃstīrtharājaṃ ca namaskṛtya gurvarthaviprahaste pādodakakalaśaṃ dattvā tadājñayā tattīrthaṃ mantreṇa gṛhṇīyāt | tatra mantraḥ—
avidyāmūlaśamanaṃ sarvapāpapraṇāśanam
gurupādodakaṃ citraṃ saṃsāradrumanāśanam
putrādikāmanāyāṃ tu—
śoṣaṇaṃ pāpapaṅkasya dīpanaṃ jñānatejasaḥ
gurupādodakaṃ citraṃ putrapautrapravardhanam
iti mantreṇa gṛhṇīyāt | tato viprānpraṇamya tānanyāṃśca dakṣiṇālaṃkārādibhistoṣayitvā sanmānapuraḥsaraṃ tānanuvrajya karmeśvarārpaṇaṃ kṛtvā
suhṛdyuto bhuñjīteti | itthaṃ vistareṇā''rādhanakaraṇāśaktau yathāśakti
brāhmaṇānāhūya pādaprakṣālanapūrvakaṃ gandhādibhiraṣṭākṣaramantreṇābhyarcya brahmībhūtagurūddeśena bhojayediti | sakṛnmahālayaśrāddhānantaramapyevamevā''rādhanam | idamārodhanaṃ caturvidhānāmapi saṃnyāsināṃ samānameva | caturvidhā
bhikṣavastuktāścandrikāyām—
caturvidhā bhikṣavastu vikhyātā brahmaṇo mukhāt
kuṭīcako bahūdako haṃsaścaiva tṛtīyakaḥ
caturthaḥ paramahaṃsaśca saṃjñābhedaiḥ prakīrtitāḥ || iti
eṣāṃ lakṣaṇāni tatraiva jñeyāni | iti saṃnyāsināmārādhanaprayogaḥ
atha vidhavākartṛkaśrāddham | smṛtisamuccaye—
svabhartṛprabhṛtitribhyaḥ svapitṛbhyastathaiva ca
vidhavā kārayecchrāddhaṃ yathākālamatandritā || iti
catvāri pārvaṇānīha vidhavāyāḥ sadaiva hi
svabhartṛśvaśurādīnāṃ mātāpitrostathaiva ca
tato mātāmahānāṃ ca śrāddhadānamupakramet || iti

6.1.36

asmatputrasyāsmatkanyāyā asmatpitṛvyasyāsmanmātulasyāsmadbhāturityādi yathādhikāramullekhaṃ kṛtvā'mukaśrāddhaṃ kariṣya iti svayaṃ saṃkalpaṃ
kṛtvā kaṃcidbrāhmaṇamṛtvikatvena parikalpya taṃ brūyāt | mamā''jñayā tvamidamamukaśrāddhākhyaṃ karma kuru iti | kartā kariṣyāmītyuktvā sarvamapi
samantrakaṃ śrāddhavidhiṃ kuryāt | tatra viśeṣaḥ | anujñākartryā bharturamukaśarmaṇaḥ0tatpituramukaśarmaṇaḥ0tatpituramukaśarmaṇaḥ0 | anujñākartryāḥ piturityādi tattadvibhaktyūhena prayogaḥ | ṛtvikarmakāle tadyajñopavītitve'nujñātryā'pi yajñopavītitā kartavyā | tatprācīnāvītitve tayā prācīnāvītitā kartavyā | tarpaṇaṃ tu vidhavākartṛkameva | śrāddhakartṛniyamāstu ṛtvijo'nujñākartryāśca samānāḥ | athavā vidhavā svayameva vaidikamantravarjaṃ
sarvaṃ vidhiṃ kuryāt | mantrasādhyaṃ karmāpi tūṣṇīṃ kartavyameva | brāhmaṇadvārā
śrāddhaprayoge'pi mantrarahitaḥ prayoga iti bahavaḥ | kṣayāha ekoddiṣṭapakṣe
taddharmeṇa śrāddhaṃ kuryāt| kanyāyāḥ svapitṛśrāddhaprasaktāvapyevameva vidhiḥ
aputrasya vidhavā patnī nityatarpaṇamapi kuryāt
tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryaṃ bhartuḥ kuśatilodakaiḥ
tatpitustatpituścāpi nāmagotrādipūrvakam
iti skāndokteḥ | aputrā putravatpatnī putrakarma samācaret | iti
vacanāt | yadi vidhavā pūrtādau vṛddhiśrāddhaṃ karoti tadā svabhartṛprabhṛtitrayāṇāṃ svamātrāditisṛṇāṃ svapitrāditrayāṇāṃ svamātāmahāditrayāṇāṃ

First 36 of 45 passages. Read on

Linked texts (10)

Marīcismṛti (fragments) — Sanskrit
Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
Satyavratasmṛti (fragments) — Sanskrit
Dharmasindhu — Kāśīnātha Upādhyāya 1790, Sanskrit
Dharmasindhusāra — Śivānanda Gosvāmin 1766, Sanskrit
Caturdaśī — Sanskrit
Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
Nirṇayasindhu — Kamalākarabhaṭṭa 1612, Sanskrit
Śrāddhacandrikā (Divākarabhaṭṭa) — Divākarabhaṭṭa 1655, Sanskrit