Pramāṇa · Search · About · API

A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25: Sanskrit Texts

A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. v1.c25

Language
English

Contents

Sanskrit Texts

v1.c25.1

CHAPTER FOURTEEN

Extracts from Vrinda

v1.c25.s1.1

Abbreviations used: M. Ms. = Madras Manuscript. K. Ms. = Kásmír Manuscript. R. R. S. = Rasaratnasamuchchaya. Rr. by Nág. = Rasaratnákara by Nágárjuna.

v1.c25.s1.2

वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि —

v1.c25.s1.3

रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः ।
ताम्बूलपत्रजो वाथ लेपनं यौकनाशनम् ॥ VI, 13.
त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुत्थरसाञ्जनम् ।
प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ॥
द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्त्तिः कार्या नभोऽम्बुना ।
नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥
LX, 148-149.
सर्वेषां लोहजातानां कान्तं भवति कान्तिदम् ।
पाचयेल्लोहमादौ सप्तदिने ततः ॥

v1.c25.s1.4

धात्रीपिण्डारकोद्भूतस्वरसेनार्क रश्मिषु । स्थापयेत् * * * ॥ काकमाचीरसे पश्चात् * * । पुनर्मज्जन्ति सर्वत्र खलितव्यं प्रयत्नतः ॥ पश्चाच्चूर्णं विधातव्यमप्रमत्तेन धीमता । इति सूर्य्यमुखेनैव मारणं परिकीर्त्तितम् ॥

v1.c25.s1.5

* * * * लोहमारणम् ।

v1.c25.s1.6

रसगन्धकताम्राणां चूर्णं कृत्वा समाक्षिकम् । पुटपाकविधौ पक्त्वा मधुनालोड्य संलिहेत् ॥ सर्व्वरोगहरञ्चैतत्पर्पटाख्यं रसायनम् ॥

v1.c25.s1.7

पर्पटीताम्रं, रसायनाधिकारः ।

v1.c25.s1.8

कर्षद्वयं गन्धकस्य तदद्धं पारदस्य च । विडालपदमात्रन्तु लिह्यात्तन्मधुसर्पिषा ॥¹

v1.c25.s1.9

रसामृतचूर्णम्, अम्लपित्ताधिकारः ।

v1.c25.s1.10

(1) The edition of *Rasendra-sarasangraha* published by the Anandá-srama Press, Poona, does not contain the last three slokas, which, however, occur in the K. Ms. of the same.

Extracts from Rasarnava

v1.c25.s2.1

रसाणर्वाद्धृताः श्लोकाः ।

v1.c25.s2.2

श्रीभैरव उवाच—

v1.c25.s2.3

रसोपरसलोहानि वसनं काञ्जिकं विडम् ।
धमनी लोहयन्त्राणि खल्लपाषाणमर्हकम् ॥
कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् ।¹
मृन्मयानि च यन्त्राणि मुसलोलूखलानि च ॥
सड़्सीयन्त्रसंदंशं मृत्पात्रायःकरोटकम् ।²
प्रतिमानानि च तुला छेदननि कपोत्पलम् ।³ ॥
वंशनाली लोहनाली मूषामार्गास्तथौषधी ।
स्नेहाम्ललवणक्षारविषाख्युपविषाणि च ॥

v1.c25.s2.4

¹ Cf. कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् । Rr. by Nág. Ch. IV.

v1.c25.s2.5

² M. Ms. reads मण्डपीपट्टसंदंशं मृत्पात्रायःकमोरकम् ।

v1.c25.s2.6

³ M. Ms. has कपोत्पलम् ।

v1.c25.s2.7

एवं संगृह्य सम्भारं कल्पयोगं समाचरेत् ॥ द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्द्धोदरस्य च¹ । मुखे तिर्य्यक्कते भाण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् । तं खेदयेत्तत्र गतं दोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ लोहमूषाद्वयङ्कृत्वा द्वादशाङ्गलमानतः । ईषच्छिद्रां छिद्रमितां² नेकां गन्धकसंयुताम् ॥ मूषायां रसयुक्तायामन्स्यां तां प्रवेशयेत् । तोयं स्यात्सूतकस्याध ऊर्द्धाधो वह्निदीपनम् ॥ रसोत्करसं भद्रे यत्नतो वस्त्रगालितम् । दापयेच्चतुरं यत्नादाप्लावय रसगन्धकौ ॥ स्थालिकायां निधायोर्द्धं स्थालीमन्यां दृढां कुरु । सन्धिं विलेपयेद्यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि³ ॥

v1.c25.s2.8

¹ K. Ms. reads भाण्डञ्च पूरिताईरसेन च । The reading adopted in the text is that of the M. Ms., which quite agrees with R. R. S. (see p. 73, Poona ed.)

v1.c25.s2.9

² M. Ms. reads ईषाच्छिद्रांन्वितामेकाम् ।

v1.c25.s2.10

³ Rr. by Nág. reads मध्ये तु रससंस्थितः ।

v1.c25.s2.11

स्थाल्वन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना सदा । यन्त्रस्याध: करीषाग्निं दद्यात्तीव्राग्निमेव च ॥ एवन्तु त्रिदिनं कुर्यात्तप्ततोये विमर्दयेत् ॥ न तत्र क्षीयते सूतो न च गच्छति कुत्रचित् ॥ ऊर्द्धं वङ्गिरधश्चापो मध्ये तु रससङ्ग्रह: । मूषायन्त्रमिदं देवि जारयेद्गन्धकादिकम्² ॥ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारकम् । चतुरङ्गुलदीर्घां³ च मूषिकां मृन्मयीं दृढाम् ॥

v1.c25.s2.12

(1) M. Ms. has सारयेत ।
(2) गगनादिकम् in R. S. S. (p. 74, Poona ed.) Couplets लोहमूषायं . . . . गच्छति कुत्रचित् have been borrowed by R. R. S. in the Book on apparatus.
(3) Rr. by Nág. reads-- चतुरङ्गुलदैर्घ्येण विस्तारण च ताङ्गलम् । मूषान्तु मृन्मयीं कुर्यात् सहतां वर्तुलां बुध: ॥ विंशभागानि लोहस्य भागमेकन्तु गुग्गुल: । सूक्ष्मं पेषायत्वा तु तीयं दत्त्वा पुन: पुन: ॥ मूषालेपं दृढं बद्धा लोहार्थं मृत्तिकां बुध: । कुर्यात्तूषाग्निं भूमौ च मृदुस्वेदेन खेदयेत् ॥

v1.c25.s2.13

अङ्कुलमध्यविस्तारं वर्त्तुलं कारयेन्मुखम् । लोहस्य¹ विंशतिर्भागा एकभागस्तु गुग्गुलुः ॥ सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात्पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्य्यात्तिलपिष्टञ्च निक्षिपेत्² ॥ कुर्य्यात्तुषाग्निं भूमौ च³ मृदुस्वेदन्तु कारयेत् । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ जारणे मारणे चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेव परं कर्म यन्त्रविद्या महाबला ॥⁴ औषधिरहितस्यायं हठाद्यन्त्रेण वध्यते । तस्माद्यन्त्रबलञ्चैकं न विलम्ब्यं विजानता ॥ 3-24. खर्परं सिकताकारं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ अपरं खर्परं तत्र शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । पञ्चक्षारैस्तथा मूषैर्लवणैश्च विड़ैस्ततः । हंसपाकः स विज्ञातो⁵ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदः ।

v1.c25.s2.14

¹ K. Ms. reads लोहस्य ।

v1.c25.s2.15

² K. Ms. has तिलपिष्टं सुनिचिपेत् ।

v1.c25.s2.16

³ M. Ms. reads तुषकर्षाग्निना भूमौ ।

v1.c25.s2.17

⁴ M. Ms. has यन्त्रौषधं परं कर्म यन्त्रौषध्या महारसम् ।

v1.c25.s2.18

⁵ M. Ms. reads हंसपादन्तु विख्यातः ।

v1.c25.s2.19

कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा च मृत्तिका ॥ आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठा च मध्यमा मध्यमा मता ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठकारिका² । वक्रनालकृते वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाखानां मलं दग्धं दग्धा मृत्कृष्णतां गता ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेदग्नितोयेन अनेन वज्रतां गतम् ॥ मर्येत्तेन बध्नीयाद्वक्रनालञ्च कोष्ठकम् ॥ गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते । दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागेका कृष्णमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥ तुषदग्धसमा दग्धमृत्तिका चतुरंशिका । घम्मपाषाणसंयुक्ता³ वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥

v1.c25.s2.20

² M. Ms. reads काष्ठकारिकाधौ ।

v1.c25.s2.21

³ M. Ms. has कुप्पापाषाणसंयुक्ता ।

v1.c25.s2.22

(1) M. Ms. has शुक्लकृष्ण ।
(2) M. Ms. reads काष्ठकारिकाधौ ।
(3) M. Ms. has कुप्पापाषाणसंयुक्ता ।

v1.c25.s2.23

¹ (Note: The original text has a superscript 1 in the first line, but no corresponding footnote at the bottom of the page. I will transcribe the mark as it appears in the text.)

v1.c25.s2.24

प्रकाशा चान्यमूषा च प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता । प्रकाशमूषा देवेशि शरावाकारसंयुता ॥ द्रव्यनिर्वाहणे सा च वैदिकैः सुप्रशस्यते ॥ अन्यमूषा तु कर्त्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकसमायुक्ता किञ्चिदुत्तानमस्तका ॥ पत्रलेपे तथा भागे² द्वन्द्वमेलापके तथा । सैवाच्छिद्रान्विता मध्ये गम्भीरा सारणोचिता ॥ मोचनतारस्य³ भागौ द्वौ इष्टकांशसमन्वितौ । मृद्भागास्तारशुद्धयर्थमुत्तमा वरवर्णिनि ॥ 29-46. आवर्तमाने कनके पोता तारे सिता शुभा ॥ शुल्वे⁴ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ वङ्गे ज्वाला कपोता च नागे मलिनधूमता ॥ शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा ॥

v1.c25.s2.25

¹ M. Ms. reads सा चावैदिकैस्तु प्रशस्यते ।

v1.c25.s2.26

² M. Ms. has रङ्गे ।

v1.c25.s2.27

³ M. Ms. reads मोचनतारस्य ।

v1.c25.s2.28

⁴ K. Ms. has शुल्के, which seems to be incorrect.

v1.c25.s2.29

अयस्कान्ते धूमवर्णा सस्यके लोहिता भवेत् ॥ वज्रे नानाविधा ज्वाला सस्यके¹ पाण्डुरप्रभा ॥ न विस्फुलिङ्गा न च बुद्बुदाश्च यदा न रेखापटलं न शब्दः । मूषागतं रत्नसमं स्थिरञ्च तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम् । धातुसत्त्वनिपाताय कोष्ठकं वरवर्णिनि ॥ 49-57. इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसाणर्वे रस- संहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो नाम चतुर्थः पटलः ।

v1.c25.s2.30

¹ M. Ms. reads खसत्त्वे ।

v1.c25.s2.31

विक्षाराष्टकञ्चारो यवक्षारश्च सर्ज्जिका । तिलापामार्गकदलीपलाशशिगुमोचकाः । मूलार्द्रकचिञ्चाख्या वृक्षक्षाराः प्रकीर्त्तिताः ॥ V. 35-36. माक्षिकं विमलं शैलं² चपलो रसकस्तथा ।

v1.c25.s2.32

² K. Ms. has शिला ।

v1.c25.s2.33

सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्¹ । अष्टौ महारसाः ❊ ❊ ❊ ‖ VII. 2-3.

v1.c25.s2.34

¹ K. Ms. reads श्वेताञ्जनक्याष्टकम्, which is incorrect.

v1.c25.s2.35

क्षौद्रगन्धर्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं सुवर्णनिभं मृदु ‖ 12-13.

v1.c25.s2.36

विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः । मौक्तिकात्सारसंयुक्तं धापितं मूकमूषया । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ‖² 20-21.

v1.c25.s2.37

² विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः । मौक्तिकात्सारसंयुक्तं धमितं मूकमूषगम् । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं ददाति नात्र संशयः ‖ Rr. by Nág. II. 35, 36.

v1.c25.s2.38

गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु प्रशस्यते । हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धकः ‖

v1.c25.s2.39

श्लेषौ मध्यौ च लाक्षावच्छीघ्रद्रावौ तु निष्कलौ। वङ्गवद्द्रवते वङ्गो चपलस्तेन कीर्त्तितः॥ 26-27. मृत्तिकागुडपाषाणभेदतो¹ रसकस्त्रिधा॥ VII. 31. किमत्र चित्रं रसको रसेन,
* * * भावितः। क्रमेण भूत्वा तुरगेण रञ्जितः करोति शुल्कं² त्रिपुटेन काञ्चनम्॥³ VII. 34. ऊर्णालाक्षातथापथ्या-मूलताधूमसंयुतः। मूकमूषागतो धातष्टङ्कणेन समन्वितः॥ सत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्यत्र न संशयः॥⁴ VII. 37-38.

v1.c25.s2.40

¹ M. Ms. has भेदकः।

v1.c25.s2.41

² M. Ms. reads गन्धम्!

v1.c25.s2.42

³ This sloka is exactly the same as it is in Rr. by Nág. I. 3.

v1.c25.s2.43

⁴ ऊर्णालाक्षातथापथ्या-मूलताधूमसंयुतः। क षागतो धातष्टङ्कणेन समन्वित : सत्त्वं कुटिलसङ्काशं पतति नात्र संशयः। Rr. by Nág. II. 31-32.

v1.c25.s2.44

(1) M. Ms. has भेदकः।
(2) M. Ms. reads गन्धम्!
(3) This sloka is exactly the same as it is in Rr. by Nág. I. 3.
(4) ऊर्णालाक्षातथापथ्या-मूलताधूमसंयुतः। क षागतो धातष्टङ्कणेन समन्वित : सत्त्वं कुटिलसङ्काशं पतति नात्र संशयः। Rr. by Nág. II. 31-32.

v1.c25.s2.45

सस्यकं ❊ ❊ ❊ ❊ शशशोणितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् । तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुतम्¹ ॥ करञ्जतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् । मध्यस्थमन्धमूषायां ध्मापयेत्कोकिलात्रयम् ॥ इन्द्रगोपकसङ्काशं सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ VII. 41-44. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः ॥ धमित्वा पातयेत्सत्त्वं कामणञ्चातिगुह्यकम् ॥ VII. 72-73.

v1.c25.s2.46

¹ M. Ms. reads पादसान्भाग्यसंयुतम् ।

v1.c25.s2.47

❊ ❊ ❊ शृणु लोहान्यतः परम् । सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णवङ्गभुजङ्गमाः । लोहकं षड्विधं तच्च यथापूर्वं तदक्षयम् ॥ VII. 89-90. रसजं² क्षेत्रजञ्चैव लोहसङ्करजं तथा । त्रिविधं जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ लोहानां मारणं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु । ❊ ❊ ❊ ❊ ❊

v1.c25.s2.48

² M. Ms. has रजसं, which is doubtful.

v1.c25.s2.49

(1) M. Ms. reads पादसान्भाग्यसंयुतम् ।
(2) M. Ms. has रजसं, which is doubtful.

v1.c25.s2.50

नास्ति तल्लोहमातङ्गो यत्र गन्धककेसरी । निहन्यान्मत्रमात्रेण यथा माक्षिककेसरी ॥ VII. 138-142.

v1.c25.s2.51

इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रस- संहितायां महारसोपरसलोहलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम सप्तमः पटलः ।

v1.c25.s2.52

श्रीभैरव उवाच — कासीसं सैन्धवं माक्षी सौवीरं व्योषगन्धकम् । सौवर्चलं व्योषका च मालतीरससम्भवः ॥¹ शिग्रूमूलरसैः सिक्तो विड़ोऽयं सर्व्वजारणः ॥² IX. 2-3.

v1.c25.s2.53

(1) M. Ms. has सर्ज्जिका and मालतीनीरससम्भवम् ।
(2) Cf. Rasakalpa II. 51-66.. Here व्योषगन्धकौ, सर्ज्जिका and रससंयुतैः seem to be correct.

v1.c25.s2.54

गन्धतालकसिन्धूत्यचूलिकाष्टङ्गणं तथा । क्षारैर्मूनैश्च विपचेदयं ज्वालामुखो विड्ः¹ ॥

v1.c25.s2.55

¹ K. Ms. reads अयं ज्वालामुखो विड्ः, which is grammatically incorrect.

v1.c25.s2.56

एवं संगृह्य सम्भारं रकर्मं समाचरेत् । तन्माचक्ष्व देवेशि किमप्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

v1.c25.s2.57

IX. 9-20.

v1.c25.s2.58

इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रससंहितायां विड्कथनो नाम नवमः पटलः ।

v1.c25.s2.59

काकमाची जया ब्राह्मी मार्जारी रक्तचित्रकः । मण्डूका मुद्गपर्णी च शृङ्गवेरं समाङ्गरम् ॥ टेवटाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी । कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः । शूलिनी सूर्य्यपर्णी च गोजिह्वा चोरकञ्जुकः ॥

v1.c25.s2.60

X. 52-54.

v1.c25.s2.61

तद्रसैः सर्व्वदा¹ पाल्यः सप्तधा निर्म्मलो भवेत् । यामेन² पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्द्धपातने । वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ X. 55-56.

v1.c25.s2.62

कासीसतवरोन्मिश्रटङ्गणक्षारसंव्युतः । पूर्व्वभेषजयोगेन सूतकस्य गति क्षणात् ॥ XI. 24.

v1.c25.s2.63

सौवर्चलञ्च कासीसं सामुद्रं सैन्धवं तथा । आसुरी टङ्गणञ्चैव नवसारस्तथैव च ॥ कर्पूरञ्चैव माक्षीकं समभागानि कारयेत् ॥ सुह्यर्कदुग्धैर्देवेशि मूषालेपन्तु कारयेत् ॥ विडचूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत्प्रिये ॥ XI. 83-86.

v1.c25.s2.64

नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ आर्द्रत्वं चपलत्वं³ च तेजो गौरवचापलम् ।

v1.c25.s2.65

(1) M. Ms. has मर्दितम् ।
(2) M. Ms. reads तामेण ।
(3) M. Ms. reads घनवम्, which is preferable.

v1.c25.s2.66

यस्यैतानि न दृश्यन्ते विद्यात्तं मृतसूतकम ॥¹ XII. 197-198.

v1.c25.s2.67

तीक्ष्णं नागं तथा शुल्वं रसकेन तु रञ्जयेत् । समस्तं जायते हेम कुष्माण्डकुसुमप्रभम् ॥ XII. 50.

v1.c25.s2.68

पञ्चभूतात्मकः सूतस्तिष्ठत्येव सदाशिवः ॥ XII. 78.

v1.c25.s2.69

भस्मसूतं पलैकञ्च पलमेकञ्च² गन्धकम् । पुटेन जायते भस्म सिन्दूरारुणसन्निभम् ॥ XIV. 81.

v1.c25.s2.70

मयूरग्रीवतुल्यञ्च कुङ्कुमं रसकं तथा । बालवत्सपुरीषञ्च विषं हालाहलं तथा ॥

v1.c25.s2.71

रक्तचित्रकचूर्णन्तु समभागानि कारयेत् । मर्येन्मध्यमाम्लेन छायाशुष्कञ्च कारयेत् ॥

v1.c25.s2.72

(1) Cf. आर्द्रवञ्च घनवञ्च चापत्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम ॥ नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ Rr. by Nág. IV.

v1.c25.s2.73

(2) M. Ms. has * * * * पलैकं पन्नगस्य च । ताम्रपात्रेण तं कृत्वा मर्दयेल्लोहमूषिना । मृदग्निना ततः पाच्यं यावन्नागेन मेलनम् ॥

v1.c25.s2.74

मधुना सह संयोज्य नागपत्राणि लेपयेत् ।
मूकूूषागतं ध्मातं नागं रञ्जयति क्षणात् ॥
अशोकपत्ररसेन सप्तवारं निषेचयेत् ।
अष्टाविंशतिकृत्वो वै तैले भूनागसम्भवे ॥
तन्नागं जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥

v1.c25.s2.75

XVII. 70-74.

v1.c25.s2.76

Extracts from Rasaratnasamuchchaya.

v1.c25.s2.77

B. = Benares Manuscript. K. = Kásmír Manuscript.

अथ प्रथमोऽध्यायः । रसोत्पत्तिः ।

v1.c25.s3.1

रसोत्पत्तिः ।

v1.c25.s3.2

यस्मानन्दभवेन मङ्गलकलासम्भावितेन स्फुर-
द्धाम्ना सिद्रसामृतेन करुणावीक्षासुधासिन्धुना ।
भक्तानां प्रभवप्रसंहतिजरारागादिरोगाः क्षणा-
च्छान्तिं यान्ति जगत्प्रधानभिषजे तस्मै परस्मै नमः ॥ 1.

v1.c25.s3.3

आगम¹श्चन्द्रसेनश्च लङ्केशश्च विशारदः ।
कपाली मत्तमाण्डव्यौ भास्करः शूरसेनकः ॥

v1.c25.s3.4

(1) आगमः, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

v1.c25.s3.5

रत्नकोषश्च¹ शम्भुश्च सात्त्विको नरवाहनः । इन्द्रदो गोमुखश्चैव कम्बलिर्व्याडिरेव च ॥ नागार्जुनः सुरानन्दो नागबोधिश्र्वशोधनः । खण्डः कापालिको ब्रह्मा गोविन्दो लम्पको हरिः ॥ सप्तविंशतिसंख्याका रससिद्धिप्रदायकाः । रसाङ्कुशो भैरवश्च नन्दी स्वच्छन्दभैरवः । मत्यानभैरवश्चैव काकचण्डीश्वरस्तथा । वासुदेव ऋष्यशृङ्गः² क्रियातन्त्रसमुच्चयो ॥ रसेन्द्रतिलकं योगी भालुकी मैथिलाह्वयः । महादेवो नरेन्द्रश्च वासुदेवो हरीश्वरः³ ॥ 2-7. एतेषां क्रियतेऽन्येषं तन्त्राख्यालोक्य सङ्ग्रहः । रसानामथ सिद्धानां चिकित्सार्थोपयोगिनाम् ॥

v1.c25.s3.6

(1) रत्नघोषश्च, another reading in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

v1.c25.s3.7

(2) ऋष्यशृङ्गः, a different reading in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

v1.c25.s3.8

(3) K. reads रत्नाकरहरौश्वरौ, which is probably the correct reading.

v1.c25.s3.9

सूनुना सिंहगुप्तस्य रसरत्नसमुच्चयः । रसोपरसलोहानि यन्त्रादिकरणानि च ॥ शुद्धयर्थमपि लोहानां तन्त्रादिकरणानि च । शुद्धिः सत्त्वं द्रुतिर्भस्मकरणञ्च प्रवक्ष्यते ॥ 8-10.

v1.c25.s3.10

हन्ति भस्मनादेण पूर्वजन्माघसम्भवम् । रोगसङ्गमशेषाणां नराणां नात्र संशयः ॥ 26.

v1.c25.s3.11

यश्च निन्दति सूतेन्द्रं शम्भोस्तेजः परात्परम् । स पतेन्नरके घोरे यावत्कल्पविकल्पनाम् ॥ 29.

v1.c25.s3.12

पतितो दरदे देशे गौरवाङ्किव्रतः । स रसो भूतले लीनस्तत्तद्देशनिवासिनः । तां मृदं पातनायन्त्रे क्षित्वा सूतं हरन्ति च ॥ 89-90.

v1.c25.s3.13

इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटाचार्यस्य कृतौ रसरत्नसमुच्चये रसोत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ।

अथ द्वितीयोऽध्यायः । महारसाः ।

v1.c25.s4.1

महारसाः ।

v1.c25.s4.2

अभ्रवैक्रान्तमाक्षिकविमलाद्रिजसस्यकम् ।
चपलो रसकश्चेति ज्ञात्वाष्टौ सङ्ग्रहेद्रसान् ॥ 1.
पिनाकं नागमण्डूकं वज्रमित्यभ्रकं मतम् ।
श्वेतादिवर्णभेदेन प्रत्येकं तच्चतुर्विधम् ॥ 5.
श्वेतं रक्तञ्च पीतञ्च कृष्णमेवं चतुर्विधम् ॥ 10.
सुखनिर्मोचपत्रञ्च तदभ्रं शस्तमोरितम् ॥ 12.
सचन्द्रकञ्च किट्टाभं व्योम न ग्रासयेद्रसम् ।
ग्रसितञ्च नियोज्योऽसौ लोहे चैव रसायने ॥ 13.
निश्चन्द्रकं मृतं व्योम सेव्यं सर्व्वगदेषु च ।
सेवितं चन्द्रसंयुक्तं मेहं मन्दानलं चरेत् ॥ 14.
प्रतप्तं सप्तवाराणि निक्षिप्तं काञ्जिकेऽभ्रकम् ।
निर्दोषं जायते नूनं प्रक्षिप्तं वापि गोजले ।
त्रिफलाक्वाथिते चापि गवां दुग्धे विशेषतः ॥ 17-18.
चूर्णभ्रं शालिसंयुक्तं वस्त्रबद्धं हि काञ्जिके ।
निर्यातं मईनादस्खाद्याभ्रमिति कथ्यते ॥ 23.

v1.c25.s4.3

धान्याभ्रं कासमईस्य रसेन परिमर्हितम् । पुटितं दशवारेण म्रियते नात्र संशयः ॥ 24.

v1.c25.s4.4

अथ वैक्रान्तः—

v1.c25.s4.5

अष्टास्त्रमष्टफलकः षट्कोणो मसृणो गुरुः । शुद्धमिश्रितवर्णैश्च युक्तो वैक्रान्त उच्यत ॥ श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलः पारावतच्छविः । श्यामलः कृष्णवर्णश्च कर्बुरश्चाष्टधा हि सः ॥ 55-56.

v1.c25.s4.6

आयुःप्रदश्च बलवर्णकरोऽतिवृष्यः प्रज्ञाप्रदः सकलदोषगदापहारी । दीप्ताग्निकृत् पविसमानगुणस्तथैव वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ॥ रसायनेषु सर्वेषु पूर्वगण्यः प्रतापवान् । वज्रस्थाने नियोक्तव्यो वैक्रान्तः सर्वदोषहा ॥ 57-58.

v1.c25.s4.7

∗ * * वैक्रान्तं वज्राकारं महारसम् । बिम्बस्य दक्षिणे वाऽस्ति ह्युत्तरे वाऽस्ति सर्वतः । विक्रामयति लोहानि तेन वैक्रान्तकः स्मृतः ॥ 60-61.

v1.c25.s4.8

वैक्रान्तकाः सुस्विदिनं विशुद्धाः स्वेदिताः क्षारपट्टनि दत्त्वा । अम्लेषु मूत्रेषु कुलत्थरम्भा- नीरेऽथवा कोद्रववारिपक्ताः ॥

v1.c25.s4.9

कुलत्थक्वाथसंस्विन्नो वैक्रान्तः परिशुध्यति । म्रियतेऽष्टपुटैर्गन्धनिम्बुकद्रवसंयुतः ॥ 67-68.

v1.c25.s4.10

भस्मीभूतन्तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ॥

v1.c25.s4.11

मोचमोरटपलाशक्षारगोमूत्रभावितम् । वज्रकन्दनिशाकल्कफलचूर्णसमन्वितम् । तल्कं टङ्गणं लाक्षाचूर्णं वैक्रान्तसम्भवम् ॥ 70-71.

v1.c25.s4.12

नवसारसमायुक्तं मेषशृङ्गीद्रवान्वितम् । पिण्डितं मूकूषस्थं ध्मापितञ्च हठाग्निना ॥ 72. तत्रैव पतते सत्त्वं वैक्रान्तस्य न संशयः ॥ 73.

v1.c25.s4.13

अथ माक्षिकम्--

v1.c25.s4.14

सुवर्णशैलप्रभवो विशुना काञ्चनो रसः । तापी¹किरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः ॥ 77.

v1.c25.s4.15

(1) तापी, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

v1.c25.s4.16

माक्षिकं द्विविधं हेममाक्षिकं तारमाक्षिकम् । तत्राद्यं माक्षिकं कान्यकुब्जोत्थं स्वर्णसन्निभम् ॥ 80. पाषाणवहलः प्रोक्तस्ताराख्योऽल्पगुणात्मकः ॥ 81. मातुलुङ्गाम्बुगन्धाभ्यां पिष्टं मूषोदरे स्थितम् । पञ्चकोपुटदग्धं म्रियते माक्षिकं खलु ॥ 84. क्षौद्रगन्वर्त्तलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं शुल्वनिभं मृदु ॥ 89-90.

v1.c25.s4.17

अथ विमलः— विमलस्त्रिविधः प्रोक्तो हेमाद्यस्तारपूर्वकः । तृतीयः कांस्यविमलस्तत्तकान्त्या स लक्ष्यते ॥ 96. वर्त्तुलः कोणसंयुक्तः स्निग्धश्च फलकान्वितः ॥ 97. गन्धाश्मलकुचाम्लैश्च म्रियते दशभिः पुटैः ॥ 100. सटङ्कलकुचद्रावैर्मेषशृङ्गाश्च भस्मना । पिष्ट्वा मूषोदरे लिप्तः संशोष्या च निरुध्य च ॥

v1.c25.s4.18

(1) Verses 89-90 as also 103-104 occur both in Rasárnava and Rr. by Nág. ; the Poona ed. reads पतते नात्र संशयः in the place of प्रयच्छति न संशयः ।

v1.c25.s4.19

षट्प्रस्थकोकिलैर्भातो विमलः सीससन्निभः¹ । सत्त्वं मुञ्चति तद्युक्तो रसः स्यात्स रसायनः ॥

v1.c25.s4.20

¹ Both the B. and K. Mss. read सीससन्निभः । The Poona ed. gives a variant शीतसन्निभः ।

v1.c25.s4.21

विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ मोचकक्षारसंसुक्तं ध्मापितं मूकषूषगम् । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ॥

v1.c25.s4.22

अथ शिलाधातुः—

v1.c25.s4.23

शिलाधातुर्द्विधा प्रोक्तो गोमूत्राद्यो रसायनः । कर्पूरपूर्वकश्चान्यस्तत्राद्यो द्विविधः पुनः ॥ 109. ग्रीष्मे तीव्रार्कतप्तेभ्यः पादेभ्यो हिमभूभृतः । स्वर्णरूप्यार्कगर्भेभ्यः शिलाधातुर्विनिःसरेत् ॥

v1.c25.s4.24

अथ सस्यकम्—

v1.c25.s4.25

मयूरकण्ठवच्छायं भाराढ्यमतिशस्यत ॥ 127.

v1.c25.s4.26

मयूरतुल्यम् —

v1.c25.s4.27

रसायनं वमनरेककरं गरघ्नं श्वित्रापहं गदितमत्र मयूरतुल्यम् ॥ 129.

v1.c25.s4.28

लकुचद्रावगन्धाश्मटङ्कणेन समन्वितम् । निरुध्य मूषिकामध्ये म्रियते कौक्कुटैः पुटैः ॥ 132.

v1.c25.s4.29

सस्यकस्य तु चूर्णन्तु पादसौभाग्यसंयुतम् । करञ्जतैलमव्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् ॥

v1.c25.s4.30

मध्यस्थमन्यमूषायां¹ ध्मापयेत्कोकिलत्रयम् । इन्द्रगोपाकृति चैव सत्त्वं भवति² शोभनम् ॥133-134.

v1.c25.s4.31

निम्बुद्रवालटङ्काभ्यां मूषामध्ये निरुध्य च । तामरूपं परिज्ञातं सत्त्वं मुञ्चति सस्यकम् ॥ 135.

v1.c25.s4.32

शुद्धं सस्यं शिखिकान्त³ पूर्वभेषजसंयुतम् । नानाविधानयोगेन सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ 136.

v1.c25.s4.33

(1) The Poona ed. reads अन्यमूषासमध्यस्थम् । We have adopted the reading of Rasārnava.

v1.c25.s4.34

(2) पतति, another reading in the Poona ed., which also agrees with B. K. and Rasārnava.

v1.c25.s4.35

(3) The Poona ed. reads शिलाकान्तम् ।

v1.c25.s4.36

अथ चपलः—

v1.c25.s4.37

गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु चतुर्विधः ।
हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसभन्धनः ॥ 143.
शेषौ तु मध्यौ लाक्षावच्छीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ ।
वङ्गवद्भवते वङ्गो चपलस्तेन कीर्त्तितः ॥¹ 144.
चपलः स्फटिकच्छायः षडस्रः² स्निग्धको गुरुः ॥ 146.

v1.c25.s4.38

अथ रसकः—

v1.c25.s4.39

रसको द्विविधः प्रोक्तो दुर्दुरः कारवेल्लकः ।
सदलो दुर्दुरः प्रोक्तो निर्दलः कारवेल्लकः ॥ 149.
खर्परः परिसन्तप्तः सप्तवारं निमज्जितः ।
बीजपूररसस्यान्तर्निर्मलत्वं समश्नुते ॥
नृमूत्रे वाश्वमूत्रे वा तक्रे वा काञ्जिकेऽथवा ।
प्रताप्य मज्जितं सम्यक् खर्परं परिशुध्यति ॥154-155.

v1.c25.s4.40

Slokas 143 and 144 are from Rasārnava.

v1.c25.s4.41

(2) षडस्रः, another reading in the Poona ed. which we have adopted. Slokas 143-146 are evidently borrowed with slight modifications from Rasārnava, VII. 26-27.

v1.c25.s4.42

हरिद्रानिफलारालसिन्धुभूमैः सटङ्कैः । सारुक्करैश्च पादांशैः साम्रैः सम्मद्य खर्परम् ॥ लिप्तं वृन्ताकमूषायां शोषयित्वा निरुध्य च । मूषां मूषोपरि¹ न्यस्य खर्परं प्रधमेत्ततः ॥ खर्परे प्रहते ज्वाला भवेन्नीला सिता यदि । तदा सन्देशतो मूषां धृत्वा कृत्वा त्वधोमुखीम् । शनैरास्फालयेद्भूमौ यथा नालं न भज्यते ॥ वङ्गभं पतितं सत्त्वं समादाय नियोजयेत् ॥

v1.c25.s4.43

लाक्षागुडासुरोप्याहरिद्रासर्जटङ्कैः । सम्यक्चूर्ण्य तत्पक्कं गोदুগ्धेन घृतेन च । वृन्ताकमूषामध्ये निरुध्य गुटिकाकृति । ध्वाध्वा समाकृष्य ढालयित्वा शिलातले । सत्त्वं वङ्गाकृति ग्राह्यं रसकस्य मनोहरम् ॥

v1.c25.s4.44

(1) मूषां मूषोपरि, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

v1.c25.s4.45

यदा जलयुतां स्थालीं निखनेत्कोष्ठिकोदरे ।
सच्छिद्रं तन्मुखे मल्लं तन्मुखेऽधोमुखं क्षिपेत् ।
मूषोपरि शिखांश्च प्रक्षिप्य प्रधमेद् दृढम् ।
पतितं स्थालिकानीरे सत्त्वमादाय योजयेत् ॥

v1.c25.s4.46

तत्सत्त्वं तालकोपेतं प्रक्षिप्य खलु खर्परे ।
मर्दयेल्लोहदण्डेन भस्मीभवति निश्चितम् ॥ 167-168.

अथ तृतीयोऽध्यायः । अथोपरसाः साधारणरसाश्च ।

v1.c25.s5.1

अथोपरसाः साधारणरसाश्च ।

v1.c25.s5.2

अथ गन्धकः—

v1.c25.s5.3

गन्धाश्मगैरिकासीसकाक्षीतालशिलाञ्जनम् ।
कङ्कुष्ठञ्चेत्युपरसाश्चाष्टौ पारदकर्मणि ॥ 1.

v1.c25.s5.4

(1) तन्मुखेऽधोमुखं, a variant in the Poona ed., which we have adopted.

v1.c25.s5.5

स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ 12. चतुर्द्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु ।

v1.c25.s5.6

दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ 13-15. गन्धको द्रावितो भृङ्गसेचितो विशुध्यति ॥ 23. स्थायां दुग्धं विनिचिप्य मुखे वस्त्रं निरुध्य च । गन्धकं तत्र निक्षिप्य चूर्णितं सिकताकृति । क्वाथयेन्मृदुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् ॥ ज्वालयेत्खर्परस्योर्द्धं वनच्छाणैस्तयोपलैः । दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति ॥ 24-25.

v1.c25.s5.7

अथ गैरिकम्—

v1.c25.s5.8

पाषाणगैरिकञ्चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम् । पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनं ताम्रवर्णकम् ॥ 46. गैरिकन्तु गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिमुच्छति ॥ 49.

v1.c25.s5.9

अथ कासीसम्—

v1.c25.s5.10

कासीसं बालुकाद्येकं पुष्पपूर्वमथापरम् । तुवरीसत्त्ववत्त्वमेतस्यापि समाहरेत् ॥ 54.

v1.c25.s5.11

अथ तुवरी— सौराष्ट्रभ्मनि सम्भूता¹ मृत्स्ना सा तुवरी मता । वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी ॥
* * * फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्त्तिता । ईषत्पीता गुरुस्निग्धा * * * * निर्भारा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्लापरा मता । सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात् ताम्रं चरेदयः ॥ 59-62 काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकाष्ठा केश्या व्रणघ्नी विषनाशिनी च । श्वित्रापहा नेत्रहिता त्रिदोष- शान्तिप्रदा पारदजारणी च ॥ 63. तुवरी काञ्जिकैर्विम्रा विदिनाच्छुडिमुच्छति । क्षाराम्लमर्दितारभाता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ 64. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत् ततः । धमित्वा पातयेत् सत्त्वं कामगं चातिगुह्यकम् ॥ 65.

v1.c25.s5.12

(1) सौराष्ट्रभ्मनि, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

v1.c25.s5.13

अथ तालकम्—

v1.c25.s5.14

हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं¹ पिण्डसंज्ञकम् ।
स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्रं च भासुरम् ॥ 66.
स्विन्नं कुष्माण्डतोये वा तिलक्षारजलेऽपि वा ।
तोये वा चूर्णसंयुक्ते दोलायन्त्रेण शुध्यति ॥ 69.
मधुतुख्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे ।
त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिषे ॥
उपलैर्दशभिर्दयं पुटं रुद्धाय पेषयेत् ।
एवं द्वादशधा पाचं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥74-75.
पलालं रवेदुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् ।
क्षिप्त्वा षोडशिकातैलै मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥
अनावृतप्रदेशे च सप्तयामावधि ध्रुवम् ।
स्वाङ्गशीतमधःस्थं च सत्त्वं श्वेतं समाहरेत् ॥80-81.

v1.c25.s5.15

¹ The Poona ed. reads पत्राख्यं and K. reads पत्राख्यं, which we have adopted.

v1.c25.s5.16

अथ मनःशिला—

v1.c25.s5.17

अष्टमांशेन किष्टेन गुडगुग्गुलुसर्पिषा ।
कोष्ठां रुद्ध्वा दृढं ध्वात्वा सत्त्वं मुञ्चेन्मनःशिला ॥95.

v1.c25.s5.18

अथाञ्जनानि—

v1.c25.s5.19

सौवीरमञ्जनं प्रोक्तं रसाञ्जनमतः परम् । स्रोतोऽञ्जनं तदन्यच्च पुष्पाञ्जनमेव च ॥ नीलाञ्जनं च तेषां हि स्वरूपमिह वर्ण्यते । सौवीरमञ्जनं धूम्रं रक्तपित्तहरं हिमम् ॥ 98-99.

v1.c25.s5.20

अञ्जनानि विशुध्यन्ति भृङ्गराजनिजद्रवैः । मनोल्लासत्त्ववत् सत्त्वमञ्जनानां समाहरेत् ॥ वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति । घृष्टं तु गैरिकच्छायं स्रोतोऽजं लक्षयेद्बुधः ॥

v1.c25.s5.21

गोशकृद्रससूतेषु घृतक्षौद्रवसासु च । भावितं बहुशस्तच्च शीघ्रं बध्नाति सूतकम् ॥ 105-107

v1.c25.s5.22

अथ कङ्कुष्ठम्—

v1.c25.s5.23

हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । 109. केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । 111. वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीवविरेचनम् । 112.

v1.c25.s5.24

अथ साधारणारसाः—

v1.c25.s5.25

कम्पिल्लश्च परो गौरपाषाणो नवसारकः । कपर्दो वह्निजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुली ॥

v1.c25.s5.26

मृदारश्रृङ्गमित्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । रससिद्धिकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ॥ 120 121.

v1.c25.s5.27

अथ कम्पिल्लः— इष्टिकाचूर्णसदृशश्चन्द्रिकाख्योऽतिरेचनः । सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ॥ 122

v1.c25.s5.28

अथ गौरीपाषाणः— स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्राभस्त्रयः स्मृताः । तालवदाहयेत् सत्त्वं शुद्धं शुभ्रं प्रयोजयेत् ॥ 124-126.

v1.c25.s5.29

अथ नवसारः— करोरपोलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूलिकाल्वणाभिधः ॥ इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु । तदुक्तं नवसाराख्यं चूलिकाल्वणं च तत् । रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् ॥ गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् ॥ 127-129.

v1.c25.s5.30

अथ वराटिकाः— पीताभा ग्रन्थिका पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ॥ 130.

v1.c25.s5.31

वराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्दिमवाप्नुयुः ॥ 134.

v1.c25.s5.32

अथाग्निजारः—

v1.c25.s5.33

समुद्रेऽग्निन्नकस्य जरायुर्वहिरुज्झितः । संशुष्कां भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ॥ 135.

v1.c25.s5.34

अथ गिरिसिन्दूरम्—

v1.c25.s5.35

महागिरिषु चाल्पायःपाषाणान्तःस्थितो रसः । 137.

v1.c25.s5.36

अथ हिङ्गुलः—

v1.c25.s5.37

एतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ॥ 141. दरदः पातनायन्त्रे पातितश्च जलाशये । तत्त्वं सूतसङ्काशं पातयेन्नात्र संशयः ॥ 144.

v1.c25.s5.38

अथ मृहारशृङ्गकम्—

v1.c25.s5.39

मदलं पीतवर्णं च भवेद्गुर्जरमण्डले । अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं मृहारशृङ्गकम् ॥ सीमसत्त्वं गुरु श्लेष्मशमनं पुंगदापहम् । रसबन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥ साधारणरसाः सर्वे मातुलुङ्गाद्र्काम्बुना । त्रिरात्रं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥

v1.c25.s5.40

अथ राजावर्त्तः—

v1.c25.s5.41

राजावर्त्तोऽल्परक्तोरुनीलिममिश्रितप्रभः।¹ । 149. लुङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजावर्त्तो विचूर्णितः । पुटनासप्तवारेण राजावर्त्तो मृतो भवेत् ॥ 153.

अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथ रत्नानि ।

v1.c25.s6.1

अथ रत्नानि ।

v1.c25.s6.2

अथ मणयः—

v1.c25.s6.3

मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः । वैक्रान्तः सूर्य्यकान्तश्च हीरकं मौक्तिकं मणिः ॥ चन्द्रकान्तस्तथा चैव राजावर्त्तश्च सप्तमः । गरुड़ोद्गारकश्चैव ज्ञातव्या मणयस्त्वमी ॥

v1.c25.s6.4

(1) नीलिममिश्रितप्रभः, another reading in the Poona ed., which agrees with B. and K., but it is grammatically inaccurate.

v1.c25.s6.5

पुष्परागं महानीलं पद्मरागं प्रबालकम् । वैदूर्य्यं च तथा नीलमेते च मणयो मताः ॥ 13.

v1.c25.s6.6

अथ वज्रम्--

v1.c25.s6.7

वज्रं च त्रिविधं प्रोक्तं नरो नारी नपुंसकम् । पूर्वं पूर्वमिह श्रेष्ठं रसवीर्य्यविपाकतः ॥ 26. अष्टास्त्रं चाष्टफलकं षट्कोणमतिभासुरम् । अम्बुदेन्द्रधनुर्वारितरं पुंवज्रमुच्यते ॥ 27. तदेव चिपिटाकारं स्त्रीवज्रं वर्तुलायतम् । वर्तुलं कुण्ठकोणाग्रं किञ्चिद्गुरु नपुंसकम् ॥ 28. श्वेतादिवर्णभेदेन तदेकं चतुर्विधम् । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रं स्वस्ववर्णफलप्रदम् ॥ 30. आयुःप्रदं झटिति सद्गुणदं च वृष्यं दोषत्रयप्रशमनं सकलामयघ्नम् । सूतेन्द्रबन्धवधसद्गुणकृत् प्रदीपं मृत्युञ्जयं तदमृतोपममेव वज्रम् ॥ 32. कुलत्थक्वाथे स्विन्नं कोद्रवकथितेन वा । एकायामावधि स्विन्नं वज्रं शुध्यति निश्चितम् ॥

v1.c25.s6.8

वज्रं मत्कुणरक्तेन चतुर्वारं विभावितम् । सुगन्धिमूषिकामांसैर्वर्त्ततैः परिवेष्ट्य च ॥ पुटेत् पुटैर्वराहाख्यैस्त्रिंशद्वारं ततः परम् । ध्वात्वा ध्वात्वा शतं वारान् कुलत्थक्वाथके क्षिपेत् ॥ 34-37. अन्यैरुक्तः शतं वारान् कर्त्तव्योऽयं विधिक्क्रमः ॥ कुलत्थक्वाथसंयुक्तलकुचद्रवपिष्टया । शिलया लिप्तमूषायां वज्रं क्षिप्त्वा निरुध्य च । अष्टवारं पुटेत् सम्यग्विशुष्कैश्च वनोपलैः । शतवारं ततो ध्वात्वा निक्षिप्तं शुद्धपारदे । निश्चितं म्रियते वज्रं भस्म वारितरं भवेत् ॥ 38 39. सत्यवाक् सोमसेनानीरितद्वज्रस्य मारणम् । दृष्टप्रत्ययसंयुक्तमुक्तवान् रसकौतुकी ॥ 40. विलिप्तं मत्कुणस्यास्रै सप्तवारं विशोषितम् ॥ कासमर्दरसापूर्णे लोहपात्रे निवेशितम् । सप्तवारं परिध्वातं वज्रभस्म भवेत् खलु ॥ ब्रह्मज्योतिर्मुनीन्द्रेण क्रमोऽयं परिकीर्त्तितः । 41-43.

v1.c25.s6.9

(1) पारमद्य च, another reading in the Poona ed., which does not agree with B. and K.

v1.c25.s6.10

मदनस्य फलोद्‌धृतसेन चौषिनागकैः । कृतकल्केन संलिप्य पुटेद्विंशतिवारकम् ॥ वज्रचूर्णं भवेद्व्ययं योजयेच्च रसादिषु ॥ 44 45.

v1.c25.s6.11

अथ रत्नभस्मक्रमः—

v1.c25.s6.12

लकुचद्रावसंपिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ 63. रामठं पञ्चलवणं क्षाराणां त्रितयं तथा । मांसद्राव्याम्लवेतस¹ चूलिका लवणं तथा ॥ स्थूलं कुम्भीफलं पक्कं तथा ज्वालामुखी शुभा । द्रवन्ती च रुदन्ती च पयस्या चित्रमूलकम् ॥ दुग्धं स्नुहास्तथाऽर्कस्य सर्वं संमद्य यत्नतः । गोलं विधाय तन्मध्ये प्रक्षिपेत तदनन्तरम् ॥ गुणवन्नवरत्नानि जातिमन्ति शुभानि च । भूर्जे तं गोलकं कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य यत्नतः ॥

First 200 of 355 passages. Read on

Linked texts (6)