1.1
yajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ.
sa tribhirvedairvidhīyate .
ṛgvedena yajurvedena sāmavedena sarvairjyotiṣṭomaḥ .
ṛgvedayajurvedābhyāṃ darśapūrṇamāsau .
yajurvedenāgnihotram .
vidhilakṣaṇāni karmāṇi .
mantrabrāhmaṇayorvedanāmadheyam .

2.6.1.p2

karmavidhānaṃ brāhmaṇāni .
taccheṣo'rthavādaḥ .
nindā praśaṃsā .
parakṛtiḥ purākalpaśca .
ato'nye mantrāḥ .
laukikāḥ prayujyamānā amantrāḥ .
yajñakarmārthā mantrāḥ .
rūpavipratiṣedhāllaukikeṣu .

2.6.1.p3

yathā gṛhṇāmi te suprajāstvāya hastamimāṃ khanāmyoṣadhīṃ vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhya iti .
yathopadiṣṭaṃ brāhmaṇavanto yathārūpamitare .
śeṣasya vinidhānam .
pāriplavārthā dāśatayyaḥ .
uttarayoḥ pavamānayoḥ stomābhyāse sāmāni .
tūṣṇīkeṣu prākṛteṣu yajuḥ .
vedaḥ karmanāmadheyena śrūyamāṇastadarthaḥ .
yathā vājapeyo yājyopuronuvākyāśca .

2.6.1.p4

upām̐śu yajurvedena kriyate .
anyatra pravarasaṃvādāśrāvaṇasaṃpraiṣebhyaḥ .
uccairitarābhyām .
sarvairupām̐śu .. 1 ..
jyotiṣṭome prāgagnīṣomīyāt .
yāvadartho'pavṛjyate sa ekamantraḥ .
ādipradiṣṭā mantrā bhavanti.
uttarāsyā''dinā pūrvasyāntaṃ vidyāt 2.

2.6.1.p5

mantrāntena karma saṃnipātayet .
kriyamāṇe hautrāṇyucyante .
ekamantrāṇi karmāṇi .
samabhyuccīyeranhautrāṇi .
anyatra yājyānuvākyābhyaḥ .
yatraikasmindravye viceṣṭāpṛthaktvenārtho niṣpadyate sakṛdeva tatra mantraṃ brūyāt .
yathā prokṣe yūpacchedane ca .
dravyapṛthaktve'bhyāvartate .

2.6.1.p6

yathā''jyagrahaṇe lavane staraṇe ca .
arthapṛthaktvātkaṇḍūyanamantro'bhyāvartate .
parārthānyekena kriyeran .
yayā kapālenopavapati yajamānena samitaudumbarī bhavatīti .
yajurvedenādhvaryuḥ karoti .
ṛgvedena hotā .
sāmavedenodgātā .
sarvairbrahmā .

2.6.1.p7

vacanalakṣaṇā itare .
asaṃbhavādvā .
yayā'śvamedhe paśukarmasu .
āhavanīya āhutayo juhvā hūyante .
uttarataupacāro vihāraḥ .. 2 ..
prāṅnyāyānyudaṅnyāyāni vā pradakṣiṇaṃ yo karmāṇi karoti .
na yajñāṅgenā''tmānamanyaṃ vā'bhipariharati .
na vihārādupaparyāvartate .

2.6.1.p8

antarāṇi yajñāṅgāni bāhyāḥ kartāraḥ .
prācīnāvītī pitryāṇi karoti .
yajñopavītī darśapūrṇamāsayoragnihotre ca .
aniyamo'nyatra .
codanāsaṃyogātpradhānānyekakālāni .
teṣāṃ vibhavanti tantramaṅgānyavibhavantyāvartante .
nānākāleṣu pṛthak .
yaḥ pradhānasya kālaḥ so'ṅgānām̐ sa deśaḥ sa kartā so'gniḥ .

2.6.1.p9

.ādhānaprabhṛti yāvajjīvaṃ pātrāṇi dhāryante .
teṣāṃ pratitantram̐ sam̐skāro'bhyāvartate .
sarvakāmau darśapūrṇamāsau .
tau samānavidhānau.
nirdeśādvyavatiṣṭhete .
tābhyāṃ yāvajjīvaṃ yajate trim̐śataṃ vā varṣāṇi .
ekasminprayoge sarvānkāmānkāmayeta prayogapṛthaktve vaikaikam.
pūrvā paurṇamāsyuttarā'māvāsyā.

2.6.1.p10

paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajate'māvāsyāyāmamāvāsyayā .
āgneyo'ṣṭākapāla upām̐śuyājaścāgnīṣomīyo vaiṣṇavaḥ prājāpatyo vā'gnīṣomīyaścaikādaśakapālaḥpaurṇamāsyāṃ pradhānāni .
nāsomayājino brāhmaṇasyāgnīṣomīyaḥ puroḍāśo vidyata ityekeṣāmāgneyo'ṣṭākapāla aindrāgna ekādaśakapālo dvādaśakapālo vā'māvāsyāyāmasaṃnayata āgneyaḥ sāṃnāyyaṃ ca saṃnayataḥ .
tadaṅgamitare homāḥ .
pūrvāṃ paurṇamāsīmupavaset .
saṃpūrṇāṃ vā .
pūrvāmamāvāsyām .
yadaharvā na dṛśyate .. 3 ..

2.6.1.p11

iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..

2.6.1.p12

1.2
prātaragnihotram̐ hutvā'nugamayitvā''gnihotrikamapoddhṛtya vodita ādityaṃ gārhapatyādāhavanīyamuddhṛtya mamāgne varca ityanvādadhātyuttarayā gārhapatyamuttarayā dakṣiṇāgnim .
sarvābhirvā''havanīyam .
avaśiṣṭā vikalpārthāḥ .
vyāhṛtībhiranvādadhātītyekeṣām .
iti vaitābhiḥ .
palāśaśākhām̐ śamīśākhāṃ vā''harati .
prācīmudīcīṃ prāgudīcīṃ vā'hīnāṃ bahuparṇāmaśuṣkāgrām .

2.6.1.p13

yaṃ kāyayetāpaśuḥ syādityaparṇāṃ tasmai śuṣkāgrām .
yaṃ kāmayeta paśumānsyāditi bahuparṇāṃ tasmai bahuśākhāmaśuṣkāgrām .
iṣe tveti śākhāmācchinatyūrje tveti saṃnamayatyanumārṣṭi vā .
imāṃ prācīmudīcīmiṣamūrjamabhisam̐skṛtām . bahuparṇāmaśuṣkāgrām̐ harāmi paśupāmahamityāharati .
vāyavaḥ stheti tayā ṣaḍvatsānapākaroti .. 4 ..
darbhairvā sadarbhayetyekeṣām .
apākṛtānāmeka śākhayopaspṛśati .
devo ca iti gocaramabhi mātṝḥ prasthāpayati .

2.6.1.p14

indraṃ nigameṣūpalakṣayedindrayājino mahendraṃ mahendrayājinaḥ. .
darbhairvā sadarbhayetyekeṣām .
apākṛtānāmeka śākhayopaspṛśati .
devo ca iti gocaramabhi mātṝḥ prasthāpayati .
indraṃ nigameṣūpalakṣayedindrayājino mahendraṃ mahendrayājinaḥ. .
dhruvā asminniti yajamānasya gṛhānabhi paryāvartate .
yajamānasya paśūnpāhityagniṣṭhe'gnyagāre vā purastātpratīcīm̐ śākhāmupagūhati paścātprācīmityekeṣām .
devasya tvetyaśvaparśumasidaṃ vā''datte .

2.6.1.p15

yajñasya ghoṣadasīti gārhapatyamupatiṣṭhate .
pratyuṣṭamityāhavanīye gārhapatye vā niṣṭapati .
preyamagādurvantarikṣaṃ prehītyanyatareṇa prācīnamudīcīnaṃ vā'bhipravrajya yataḥ kutaściddarbhamayaṃ barhirāharati .
viṣṇostūpo'sītyabhipretānāmekam̐ stambamutsṛjatīndrasya pariṣūtamasītyanyaṃ pariṣauti devānāmiti vā .
tam̐ sarvaṃ dāti .
api vā paśūnāṃ tvā bhāgamutsṛjāmīti
pariṣūtasyaikāṃ dve vā darbhanāḍyāvutsṛjati.
idaṃ devānāmiti pariṣūtamabhimṛśatīdaṃ paśū-

2.6.1.p16

nāmityutsṛṣṭamavasṛṣṭo gavāṃ bhāga iti vā .
devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo
hastābhyāṃ barhirdevasadanamārabha iti viśākheṣvabhipadyate .
devebhyastvordhvabarhirbhya ityūrdhvamunmārṣṭi .
devabarhirmā tvā'nvaṅmā tiryagityasidaṃ nidadhāti mādho mopari parusta ṛdhyāsamiti vā .. 5 ..
yā jātā oṣadhayo devebhyastriyugaṃ purā . tāsāṃ parva rādhyāsaṃ paristaramāharannityabhimantrya .
ācchettā te mā riṣamityācchinatti .
sanakhaṃ muṣṭiṃ dāti .

2.6.1.p17

sa prastaraḥ .
srugdaṇḍamātramurvasthikulmimātraṃ vā .
etenaiva kalpenetarāndāti .
yadanyatpariṣavaṇādutsarjanācca .
sarvaṃ yathārthaṃ lutvā .
devabarhiḥ śatavalśaṃ virohetyālavānabhimṛśati .
sahasravalśā vi vayam̐ ruhemetyātmānamatyabhimṛśati .
ayujo yujo vā muṣṭīnnidhanāni vā lunoti .

2.6.1.p18

adityai rāsnā'sīti pradakṣiṇam̐ śulbamāveṣṭayati .
ayupitā yoniriti pratinidadhāti tridhātu pañcadhātu vā dhātau dhātau mantramāvartayati .
pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhīti prāgagramudagagraṃ vā śulbaṃ nidadhāti .
aparimitānāṃ parimitāḥ saṃnahye sukṛttāyakam. eno mā nigāṃ katamaccanāhaṃ punarutthāya bahulā bhavantvityabhimantrya atha susaṃbhṛtā tvāsaṃbhāramīti śulbe nidhanāni saṃbharati .
alubhito yonirityuttame nidhane prastaramādadhāti . indrāṇyai saṃnahanamiti saṃnahyati pūṣā ta iti pradakṣiṇaṃ granthimāveṣṭya .
sa ta iti purastātpratyañcamupakarṣati paścādvā prāñcam .
āpastvāmaśvinau tvāmṛṣayaḥ sapta māmṛjuḥ . barhiḥ sūryasya raśmibhiruṣasāṃ ketumārabha ityārabhate .
indrasya tvā bāhubhyāmudyaccha ityudyacchate .

2.6.1.p19

bṛhaspateriti śīrṣamadhinidhāya harati .
yau gamanau tau pratyāyanau .
adityāḥ sada āsīdeti paridhideśe'ntarvedyanadhaḥ sādayati .
devaṃgamamasītyāsannamabhimantrayate .
pālāśaṃ khādiraṃ vaikavim̐śatidārumidhmam̐ saṃnahyati .
paccadaśa sāmidhenyarthāni .
trayaḥ paridhayo'niyatavṛkṣāḥ satvakvāḥ .
ārdrā bhavanti te hi sarasā iti vijñāyate śuṣkā bhavanti medhyatvāyeti vijñāyate .

2.6.1.p20

sthaviṣṭho madhyamo'ṇīyāndrāghīyāndakṣiṇārdhyo'ṇiṣṭho hrasiṣṭha uttarārdhyaḥ .
dve āghārasamidhau .
anūyājasamidekavim̐śīti .
samūlānāmamūlānāṃ vā darbhāṇāmayugdhātu śulvaṃ kṛtvā prāgagramudagagraṃ vā nidadhāti .
yatkṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā prāviśastvaṃ vanaspatīn . tatastvā mekavim̐śatidhā saṃbharāmi susaṃbhṛtā . trīnparidhīm̐- stisraḥ samidho yajñāyuranusaṃcarān . upaveṣaṃ mekṣaṇaṃ dhṛṣṭim̐ saṃbharāmi susaṃbhṛteti śulba idhmam̐ saṃbharati .
kṛṣṇo'syākhareṣṭho deva puraścara saghyāsaṃ tveti saṃnahyati .
pūṣā ta iti pradakṣiṇaṃ granthimāveṣṭya tenaiva kalpena yathā barhiṣi .
vipratipādya vā .

2.6.1.p21

tenaiva mantreṇa .
barhiṣā saha nidadhāti .
vedo'si yena tvaṃ deva vedadevebhyo vedo'bhavastena mahyaṃ vedo bhūyā iti darbhāṇāṃ vedaṃ karoti .
vatsajñuṃ mūtakāryaṃ paṅktikāryaṃ trivṛtaṃ vā .
vatsajñuṃ paśukāmasya mūtakāryamannādyakāmasya paṅktikāryaṃ prajā- kāmasya trivṛtaṃ brahmavarcasakāmasya trivṛcchirasaṃ bruvate .
tṛṇṇātprādeśe parivāsayati .
idhmapravraścanāni vedaparivāsanāni ca saha nidadhāti .. 7 ..
iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .. 2 ..

2.6.1.p22

1.3 atha tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
antarvedi śākhāyāḥ palāśāni praśātya sarvāṇi mūlataḥ parivāsya .
upaveṣo'si yajñāya tvāṃ pariveṣamadhārayan . indrāya haviḥ kṛṇvantaḥ śivaḥ śagmo bhavāsi na iti tamupabeṣaṃ karoti .
tasyāṃ trivṛddarbhamayaṃ pavitramavidalaṃ karoti .
trivṛtpalāśe darbha iyānprādeśasaṃmitaḥ . yajñe pavitraṃ potṛtamaṃ payo havyaṃ karotu ma iti mūle mūlamupasṛjatyagre'graṃ na granthiṃ karoti .
vasūnāṃ pavitramasi śatadhāramiti vā .
sāyam̐ hute'gnihotre .
dvaṃdvam̐ sāṃnāyyapātrāṇi prakṣālya nyañci prayunakti .
agnihotrahavaṇīmukhāmupaveṣam̐ śākhāpavitramabhidhānīṃ nidāne dohanamayaspātraṃ dārupātraṃ vā pidhānārtham .
samāvapracchinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre karoti .
pavitre stho vaiṣṇavī vāyurvāṃ manasā punātviti tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vā'ntardhāya chinatti .
na nakhenemau prāṇāpānau yajñasyāṅgāni sarvaśaḥ . āpyāyayantau saṃcaratāṃ pavitre havyaśodhana ityabhimantrya .
viṣṇormanasā pūte stha ityadbhirunmārṣṭi .
agnihotrahavaṇyāṃ pavitrāntarhitāyāmapa ānīya .
devo va iti paccho gāyatryodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpunāti .
āpo devīrityanumantryate .. 8 ..

2.6.1.p23

āpo devīḥ śuddhāḥ sthemā pātrāṇi śundhata . upā- taṅkyāya devānāṃ parṇavalkamuta śundhateti vā .
śundhadhvamiti triḥ sarvābhiruttānāni pātrāṇi prokṣati śundhantāṃ viśvakarmāṇi devayajyāyai daivyāya karmaṇe śundhadhvaṃ yadvo'śuddhāḥ parājagmustadva etena śundhatāmiti vā .
etā ācaranti madhumadduhānāḥ prajāvatīryaśaso viśvarūpāḥ . bahvīrbhavantīrupajāyamānā iha va indro ramayatu gāva iti gā āyatīḥ pratīkṣate .
dhṛṣṭirasītyupaveṣamādāya .
nirūḍhaṃ janyaṃ bhayam̐ saha tena yaṃ dviṣmaḥ subhūtāya śrayadhvamiti tena gārhapatyādudīco'ṅgārānnirūhya .
mātariśvana iti teṣu kumbhīmadhiśrayati .
aprasram̐sāya yajñasyokhe upadadhāmyaham . paśubhiḥ saṃnītaṃ bibhṛtāmindrāya śṛtaṃ dadhīti vā .
bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyasvetyaṅgāraiḥ parīndhe .
upasṛṣṭāṃ me prabrūtāditi saṃpreṣyati .
vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāramiti kumbhyāṃ prāgagram̐ śākhāpavitramādadhāti .
anvārabhya vācaṃ yacchati dhārayannāste .
adityai rāsnā'sītyabhidhānīmādatte .. 9 ..

2.6.1.p24

trayastrim̐śo'si tantūnāṃ pavitreṇa sahā''gahi . śiveyam̐ rajjurabhidhānyaghniyāmupasevatāmiti vā .
pūṣā'sīti vatsamupasṛjati .
dhāvantaṃ vā'numantrayate .
vihāraṃ gāṃ copasṛṣṭāmantareṇa mā saṃcāriṣṭeti saṃpreṣyati na duhyamānāmantareṇa yanti vihāraṃ gāṃ ca .
yadi vyaveyātsāṃnāyyaṃ mā vilopīti brūyāt .
ayakṣmā vaḥ prajayā sam̐sṛjāmi rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīrityupasṛṣṭām .
ūrjaṃ payaḥ pinvamānā ghṛtaṃ ca jīvo jīvantīrupa vaḥ sadeyamityupasannām.
dyauścemaṃ yajñaṃ pṛthivī ca saṃduhānāṃ dhātā somena saha vā tena vāyuḥ . yajamānāya draviṇaṃ dadhātviti duhyamānāmutsaṃ duhanti kalaśaṃ caturbilamiḍāṃ devīṃ vadhumatīm̐ suvarvidam . tadindrāgnī jinvatam̐ sūnṛtāvattadyajamānamamṛtatve dadhātviti dhārāghoṣamanumantrayate .
dogdhā harati .
taṃ pṛcchati kāmadhukṣaḥ pra ṇo brūhīndrāya havirindriyam .
amūṃ yasyāṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ payo hitamityasāviti godhugācaṣṭe .
sā viśvāyuriti pratyucya .
devastvā savitā punātu vasoḥ pavitreṇa śatadhāreṇa supuveti kumbhyāmānayati .
yadanyatsaṃpraiṣāttenottare dohayati .
sā viśvavyacā iti dvitīyām̐ sā viśvakarmeti tṛtīyām .
tisro dohayitvā bahu dugdhīndrāya devebhyo havyamāpyāyatāṃ punarva tasebhyo manuṣyebhyaḥ punardohāya kalpatāmiti triḥ saṃpreṣyati . visṛṣṭavāgananvārabhya .. 10 .. uttarā dohayati tūṣṇīṃ vā .
sarvāsu dugdhāsu hutaḥ stoka iti vipruṣo'numantrayate .
dyauścemaṃ yajñamiti sāṃnāyyam .
dohanam̐ saṃkṣālya saṃpṛcyadhvamiti kumbhyāmānayati .
śrapayitvā tūṣṇīkena sarpiṣā'bhighārya .
dṛm̐ha gā bṛm̐ha gopatiṃ mā vo yajñapatī riṣaditi prācīnamudīcīnaṃ prāgudagvā karṣannivodvāsayati .
pūrvedyurdugdhaṃ dadhi ddavirātañcanamekasyā dvayostisṛṇāṃ vaikāhe dvyahe tryahe vā satatamabhidugdhamaupavasathādbhavati .
somena tvā''tanacmīti tena śītaṃ budhnaṃ kṛtvā''- tanaktīndrasya svā bhāgam̐ somenā''tanacmīti vā .
taṇḍulaiḥ parṇavalkaiḥ kvalairbadaraiḥ pūtīkairvā .
yajñasya saṃtatirasi yajñasya tvā saṃtatimanusaṃtanomītyagnihotroccheṣaṇamānayati tūṣṇīṃ vā .
āpo haviḥṣu jāgṛta yathā deveṣu jāgratha . evamasminyajñe yajamānāya jāgṛtetyapidhānārthe pātre'pa ānayatyadastamasi viṣṇave tvā yajñāyāpidadhāmyaham . adbhirariktena pātreṇa yāḥ pūtāḥ pariśerata ityapidadhāti .
yadi mṛnmayam̐ syāttṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vā'nupravidhyet .
imau parṇaṃ ca darbhaṃ ca devānām̐ havyaśodhanau . prātardheyāya gopāya viṣṇo havyam̐ hi rakṣasītyunmucya śākhāpavitraṃ prajñātaṃ nidadhāti .
viṣṇo havyam̐ rakṣasveti sānāyyaṃ gārhapatyadeśa upari nidadhāti .. 11 ..

2.6.1.p25

iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .. 3 ..

2.6.1.p26

iti satyāṣāḍha hiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ prayogavaijayantyāṃ mahādevakṛtāyāṃ prathamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .. 3 ..

2.6.1.p27

1.4 atha caturthaḥ paṭalaḥ .
anyām̐ śākhāmāhṛtya tenaiva kalpena tayā darbhairvā prātardohāya vatsānapākaroti yathā sāyaṃdohāya .
upadhāya kapālāni prātardohaṃ dohayati tasya sāyaṃdohena kalpo vyākhyātaḥ .
aprasram̐sāya yajñasyokhe upadadhāmyaham . paśubhiḥ saṃnītaṃ vibhṛtāmindrāya śṛtamiti mantrāntam̐ saṃnamati .
udagagram̐ śākhāpavitramādadhāti .
nā''tanakti .
nāsomayājī saṃnayedato khalvāhuḥ kāpeyāḥ saṃneyamevāsomayājineti .
aindram̐ sāṃnāyyam̐ someneṣṭvā mahendraṃ yajeta .
api vā saṃvatsaraṃ dvau vendramiṣṭvā'gnaye vratapata- ye'ṣṭākapālaṃ nirupya kāmaṃ mahendraṃ yajeta .
auvā gautamo bhāradvājaḥ śuśruvāngrāmaṇī rājanya iti sarvatra kāmaṃ mahendraṃ yajeran .
paristṛṇīta paridhattāgniṃ parihito'gniryajamānaṃ bhunaktu . apām̐ rasa oṣadhīnām̐ suvarṇo niṣkā ime yajamānasya santu kāmadughā amutrāmuṣmim̐lloka iti saṃpreṣyati .
darbhairagnīnparistṛṇāti .
āhavanīyaṃ paristīrya gārhapatyamatha dakṣiṇāgniṃ gārha patyaṃ vā paristīrya dakṣiṇāgnimathā''havanīyam .
udagagrāḥ paścātpurastācca bhavanti .
etatkṛtvopavasatyamāvāsyāyām .
paurṇamāsyāṃ tu .
pūrvedyuragnyanvādhānamagniparistaraṇaṃ ca .
śvo bhūta idhmābarhirvedaṃ ca karoti .
sadyo vā .
sarvaṃ kriyate. .. 12 ..

2.6.1.p28

sadyaskālāyāmupariṣṭādvedakarmaṇo'gnīnparistṛṇāti .
saṃgrahaḥ -- śvaḥpadaṃ lupyate mantra ubhāvagnī ca sarvaśaḥ .
noho'sti prakṛtau nāpi vikṛtau tadvikārataḥ ..

2.6.1.p29

prātaragnihotram̐ hutvodita ādityepaurṇamāsyā- stantraṃ prakramayati prāgudayādamāvāsyāyāḥ .
karmaṇe vāmiti pāṇī prakṣālya .
yajñasya saṃtatirasi yajñasya tvā saṃtatyai stṛṇāmi saṃtatyai tvā yajñasyeti gārhapatyātsaṃtatāmulaparājīm̐ stṛṇātyāhavanīyāttūṣṇīṃ dakṣiṇāṃ tūṣṇīmuttarām .
dakṣiṇenā''havanīyaṃ brahmayajayānayoḥ sadane karoti .
pūrvaṃ brahmaṇe'paraṃ yajamānāya .
uttareṇa gārhapatyaṃ darbhānsam̐stīrya dvaṃdvaṃ pātrāṇi prakṣālya nyañci prayunakti .
sphyaṃ kapālāni .
agnihotrahavaṇīm̐ śūrpam .
kṛṣṇājinam̐ śamyām .
ulūkhalaṃ musalam
dṛṣadamupalām .
khādiram̐ sruvaṃ pālāśīṃ juhūmāśvatthīmupabhṛtaṃ vaikaṅkatīṃ dhruvām .
aratnimātryo bāhumātryo vā mukhavatyo haṃsamukha- prasecanā agrāgrā bhavanti tvaktobilā vāyasapucchya ityekeṣām̐ hastyoṣṭhya ityekeṣām .
ājyasthālīṃ kuṭarum .
pātrīṃ mekṣaṇam .
vedaṃ prāśitraharaṇam .
praṇītāpraṇayanamiḍāpātraṃ ca .
ekāmanvāhāryasthālīm .
teṣāṃ yānyanādiṣṭavṛkṣāṇi vikaṅkatasya tāni .
ahomārthāni tu vāraṇasya .
atra prātardohapātrāṇi prayunakti .
atrāsaṃnayataḥ pavitre karoti .
pūrvedyuḥkṛte saṃnayato dhāryete .
dakṣāya tveti praṇītāpraṇayanaṃ camasamādāya .. 13 ..

2.6.1.p30

vānaspatyo'si devebhyaḥ śundhasva devebhyaḥ śumbhasva devebhyaḥ śudhyasveti triḥ prakṣālayati .
kam̐sena brahmavarcasakāmasya praṇayenmṛnmayenānnādyakāmasya .
tā neṅgayantyā sam̐sthānāt .
saṃviśantāṃ daivīrviśaḥ pātrāṇi devayajyāyā iti
sapavitreṇa pāṇinā pātrāṇi saṃmṛśati .. 14 ..

2.6.1.p31

iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .. 4 ..

2.6.1.5.1

1.5 atha pañcama. paṭalaḥ
dakṣāya vānaspatyā'sītyagnihotra havaṇīmādatte veṣāya tveti śūrpam .
pratyuṣṭamityāhavanīye gārhapatye vā niṣṭapati .
yajamāna havirnirvapsyāmītyāmantrayate .
pravasati .
agne havirnirvapsyāmītyanubrūyāt .
urvantarikṣamanvemīti gacchati .
apareṇā''havanīyamapareṇa vā gārhapatyaṃ naddhayugam̐ sapari ṇatkam̐ śakaṭamavasthitaṃ vrīhimadyavamadvā prāgīṣamudagīṣaṃ vā .
dhūrasīti tasya dakṣiṇāṃ dhuramālabhya .
tvaṃ devānāmiti savyamīṣāmālabhya japati .
viṣṇustvā'kram̐steti savye cakre dakṣiṇaṃ pādamādadhāti .
ahrutāmityārohati .
mitrasya tveti pariṇahaṃ prekṣate .
uru vātāyeti pariṇaho dvāramapacchādayati .
mitrasya tveti puroḍāśyānpariṇahaṃ ca prekṣate .
ūrjaṃ dhatsveti puroḍāśyānabhimṛśati .
payo mayi dhehītyātmānaṃ pratyabhimṛśati .
apahatam̐ rakṣa iti tatastṛṇaṃ loṣṭaṃ vā nirasyāpa upaspṛśya .
daśahotāraṃ vyākhyāya .
śūrpe pavitre nidhāya .
srucyopya .
devasya tveti pavitrāntarhite caturo muṣṭīnnirvapati triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham .
nirupyānvāvapati .
etenaiva kalpena yathādevatamuttaraṃ puroḍāśaṃ nirvapati .
pātryāṃ vā nirvapati dakṣiṇataḥ sphyamupakṛṣya sarvāñśakaṭamantrānuktvā .
idaṃ devānāmiti niruptānabhimṛśatīdamu naḥ saheti yato'dhi nirvapati .
sphātyai tveti niruptāneva .
idamahaṃ nivarruṇasya pāśāditi puroḍā. śyānādāya pariṇaha upaniḥsarpati .
suvarabhivikhyeṣamiti .. 15 .. sarvaṃ yajñamanuvīkṣate .
vaiśvānaraṃ jyotirityāhavanīyaṃ parekṣate .
dṛm̐hantāṃ duryā iti pratyavarohati .

2.6.1.5.2

svāhā dyāvāpṛthivībhyāmiti skannānanumantrayata urvantarikṣamanvihīti gacchati .
adityāstvopasthe sādayāmītyapareṇā''havanīyamapareṇa vā gārhapatyamupasādayati .
yatarasminnagnau śrapayati .
agne havyam̐ rakṣasveti yathādevataṃ paridadāti .
saśūkāyām̐ sruci prokṣaṇīḥ sam̐skṛtya yathā purastāt .
brahmanprokṣiṣyāmītyāmantrayate .
devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmagnaye vo juṣṭaṃ prokṣāmyamuṣmā amuṣmā iti yathādevataṃ triḥ prokṣati .
nāgnimabhiprokṣet .
pātrāṇi prokṣati yathā purastāt .
vātasya dhrājirasīti kṛṣṇājinamādatte devasya tveti vā .
avadhūtam̐ rakṣa ityūrdhvagrīvaṃ bahirviśasanamutkare triravadhūnoti .
adityāstvagasītyapareṇotkaraṃ pratīcīnagrīvamuttaralomā''stṛṇāti .
prati tvā pṛthivī vettviti purastātpratīcīṃ bhasadamupasamasyati .
adhiṣavaṇamasītyanutsṛjankṛṣṇājinamulūkhalamadhivartayati .
agnestanūrasītyanutsṛjannulūkhale havi-
rāvapati triyarjuṣā tūṣṇīṃ caturtham .
adrirasi vānaspatya iti .. 16 .. musalamādatte .
ūrdhvasūrasi vānaspata iti vā'varakṣo divaḥ sapatnaṃ badhyāsamiti triravahantyapahatā yātudhānā apahato'ghaśam̐sa iti vā .
haviṣkṛdehīti triravaghnanhaviṣkṛtamāhvayati .
anavaghnanvā .
ādraveti rājanyasyā''gahīti vaiśyasya .
prādurbhūteṣu taṇḍuleṣūccaiḥ samājahīti saṃpreṣyati .
adrirasi ślokakṛdityāgnīdhro'śmānamādatte .
kuṭarurasi madhujihva iti vā kukkuṭo'si madhujihva iti vā .
iṣamāvadorjamāvadeti te na dṛṣadupale samāhanti .
dvirdṛṣadi sakṛdupalāyām .
triḥ saṃcārayannavakṛtvaḥ saṃpādayati .
śamyayā vā tūṣṇīm̐ śamyāmādatte .

2.6.1.5.3

varṣavṛddhamasīti purastāduttarato vā śūrpamohati .
varṣavṛddhāḥ stheti puroḍāśyānabhimṛśati .
prati tvā varṣavṛddhaṃ vettvityudvapati .
parāpūtam̐ rakṣa itgrutkare trirniṣpunāti .
parādhmātā amitrā iti śūrpāttuṣānpradhvam̐sayati .
purodāśakapālaṃ tuṣaiḥ pūradditvārakṣasāṃ bhāgo'sītyu- ttarāparamavāntaradeśamadhastātkṛṣṇājinasyopavapati .
nānvīkṣate .
avabāḍam̐ rakṣa ityavabādhate .
apa upaspṛśya abhyukṣya kapālaṃ nidadhāti .
vāyurva iti vivinakti .
devo va iti pātryāṃ taṇḍulānpraskandayati .. 17 ..
triṣphalī kartavā iti saṃpreṣyattyatra vācaṃ visṛjate .
yajamānasya patnyavahanti yo vā kaścana taddāsyapatnī syātsā'pi katipayakṛtvo'- vahatyānyasmai prayacchetso'ta ūrdhvamavahanti .
devebhyaḥ śundhadhvaṃ devebhyaḥ śumbhadhvaṃ devebhyaḥ śudhyadhvamiti patnī triṣphalī karoti suphalīkṛtān .
nidadhāti phalīkaraṇān .
prakṣālya taṇḍulān .
triṣphalīkriyamāṇānāṃ yo nyaṅgo avaśiṣyate . rakṣasāṃ bhāgadheyamāpastatpravahatā- ditaḥ svāhetyantarvedi prakṣālanaṃ ninayati .
vyākhyātaḥ kṛṣṇājinakalpaḥ .
divaḥ skambhanirasīti kṛṣṇājina udīcīnakumbām̐ śamyāṃ nidadhāti .
dhiṣaṇā'si parvatyeti tasyāṃ dṛṣadamadhivartayati .
paścārdhenābhinidadhāti .
dhiṣaṇā'si pārvateyīti dṛṣadyupalām .
am̐śavaḥ stha madhumanta iti taṇḍulānavekṣate .
devasya tveti dṛṣadi taṇḍulānadhivapati .
triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham .
prāṇāya tvā'pānāya tvā vyānāya tveti pinaṣṭi .
api vā prāṇāya tveti prācī prohatyapānāya tveti pratīcīṃ vyānāya tveti madhyadeśe vyavadhārayati .
dīrghāmanviti prācīmantataḥ .

2.6.1.5.4

yathāmukhamata ūrdhvam̐ saṃtataṃ pinaṣṭi .
devo va iti kṛṣṇājine piṣṭāni praskandayati .
adabdhena vaścakṣuṣā'vekṣa ityavekṣate .
avyavakirantī pim̐ṣāṇūni kurutāditi saṃpreṣyati .
patnī pinaṣṭi dāsī vā .
saitatsarvaṃ karoti .
atra madantīradhiśrayati .. 18 ..
iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .. 5

2.6.1.5_32

1.6 atha ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
āhavanīye gārhapatye vā havīm̐ṣi śrapyante paścādagneḥ .
yathoktamupaveṣamādatte .
abhihatam̐ rakṣo rakṣasaḥ pāṇiṃ dahāhirasi budhniya iti vā tena pratyañcāvaṅgārau nirvartayati.
apāgna ityanyataramuttarāparamavāntaradeśaṃ nirasyāpa upaspṛśya .
ā devayajaṃ vahetyavaśiṣṭamavasthāpya .
dhruvamasīti tasminkapālamupadadhāti .
nirdagdhamiti tasminnaṅgāramadhivartayati .

2.6.1.5_33

dhartramasīti tasmātpūrvam .
dharuṇamasīti tasmātpūrvam .
aṣṭākapālasya dve madhyayāddakṣiṇe trīṇyuttarāṇi .
tayordharmāsīti dakṣiṇapūrva marutām̐ śardha iti dakṣiṇāparam .
yavamasyāśā dṛm̐ha rayiṃ dṛm̐ha poṣaṃ dṛm̐ha sajātānasmai yajamānasya paryūhetyuttarāparam.
viśvābhyastvā''śābhyo'cchidram̐ sajātavanasyāyā upadadhāmītyuttarapūrvam .
cidasītyavaśiṣṭamuttarataḥ .
ekādaśakapālasya yathā'ṣṭākapālasyaivaṃ trīṇyupadadhāti .

2.6.1.5_34

teṣāṃ varṣiṣṭhaṃ madhyamaṃ dve madhyamātpūrve .
tayościdasīti pūrvam .
yathoktamavāntaradeśeṣu .
citaḥ sthetyavaśiṣṭānyuttarataḥ .
dvādaśakapālasya yathaikādaśakapālasyaivam .
bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyadhvamiti vedena kapāleṣvaṅgārānadhyūhati .
pātrīṃ niṣṭapyopavātāyām .
devasya tveti tiraḥpavitraṃ kṛṣṇājinātpiṣṭāni saṃvapati .

2.6.1.5_35

triryajuṣā tūṣṇīṃ caturtham .
saṃvapanvācaṃ yacchatyabhivāsayanvisṛjate .
haryostvā vārābhyāmutpunāmītyudagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ piṣṭāni trirutpunāti .
devo va iti vā .
sruveṇa praṇītānāmādāya vedenopayamya samāpa iti piṣṭeṣvānayati .
yadi praṇītā na vidyeranyā eva kāścāpo yajuṣotpūya tābhiḥ saṃnayedityāpadarthavādaḥ .
adbhyaḥ pariprajātāḥ stheti taptā ānayati .
samadbhiḥ pṛcyadhvamiti pradakṣiṇamanupariplāvayati .

2.6.1.5_36

janayatyai tvā saṃyaumīti saṃyauti janayīte tveti vā .
makhasya śiro'sīti piṇḍaṃ karoti .
yathābhāgaṃ vyāvartethāmiti vibhajati .. 19 ..
devo vām̐ savitā vibhajatu bhago vām̐ savitā vibhajatu pūṣā vām̐ savitā vibhajatu vāyurvām̐ savitā vibhajatu janayatyai tvā vibhajāmīti vā .
samau piṇḍau kṛtvedamagnaya ityāgneyamabhimṛśatīdamamuṣmā iti yathādevatamuttaram .
idamaham̐ senāyā abhītvaryai mukhamapohāmīti vedena dakṣiṇasmātkapālayogādaṅgārānapohyottarasmādapāheti .
evamanupūrvāṇyeṣāṃ karmāṇi kriyante .
samānajātīyenaikaikamanusameti kṛtsnamekaikamapavarjayati .

2.6.1.5_37

saṃyuktāni tvekāpavargāṇi yathā'vadānapradāne .
udvapanaṃ niṣpavanaṃ ca sarvatra pradhānasaṃnipāte kriyante .
makhasya śiro'sīti dakṣiṇaṃ piṇḍamādāya gharmo'si viśvāyuriti dakṣiṇe kapālayoge'dhiśrayati .
gharmagharme śrayasveti vā .
evamuttaram .
atuṅgamanapūpākṛtimaśvaśaphamātraṃ kūrmasyeva pratikṛtiṃ karoti .
uru prathasveti prathayati .
sarvāṇi kapālānyabhiprathayati .

2.6.1.5_38

pātryāmapa ānīya tvacaṃ gṛhṇīṣveti pradakṣiṇamanatikṣārayam̐llepenānuparimārṣṭi .
antaritam̐ rakṣa ityulmukena triḥ paryagni karoti .
parivājapatiriti vā .
devastvā savitā śrapayatviti darbhairabhijvalayati .
agniste tanuvaṃ mā'ti dhāgityulmukaiḥ paritapati .
saṃ brahmaṇā pṛcyasveti vedena sāṅgāraṃ bhasmābhyūhati .
brahma gṛhṇīṣveti vā .
avidahantaḥ śrapayateti saṃpreṣyatyatra vācaṃ visṛjate .

2.6.1.5_39

aṅguliprakṣālanaṃ pātrīnirṇejanaṃ colmukenābhipratapya .
apareṇā''havanīyamapareṇa vā gārhapatyam̐ sphyenodīcīstisro rekhāḥ kṛtvaikatāya svāheti paścātpaścādasam̐spandayam̐strirninayati .
ninīya vā'bhitapati .
apareṇā''havanīyaṃ yajamānamātrīṃ vediṃ karoti .
yāvadarthāṃ tiraścīm .. 20 ..
vedena vediṃ vividuḥ pṛthivīśam̐ sā paprathe pṛthivī pārthivāni . garbhaṃ bibharti bhuvaneṣvantastato yajño jāyate viśvadā niriti purastātstambayajuṣo vedena vediṃ triḥ saṃmārṣṭi .
pūrvārdhādvedervitṛtīyadeśestambayajurharati .
devasya tveti sphyamādāya .

2.6.1.5_40

indrasya bāhurasītyabhimantrayate .
sahasrabhṛṣṭiḥ śatatejā iti tasya darbheṇāgram̐ sam̐śyati .
pṛthivyai varmāsīti prāgagramudagagraṃ vā darbhaṃ nidadhāti .
pṛthivi devayajanīti tasminsphyena praharati .
apahato'raruḥ pṛthivyā iti sphyena sa tṛṇānpām̐sūnapādatte'pāraruṃ vadhyāsamiti cā..
vrajaṃ gaccha gosthānamiti harati
varṣatu te dyauriti vediṃ pratyavekṣate varṣatu te parjanya iti yajamānam.
namo dive namaḥ pṛthivyā ityuttarata uttānau hastau kṛtvā''gnīdhra upaviśati

2.6.1.5_41

prakrame vederbadhāneti tasmā upanivapati .
sa utkaro bhavati .
avabāḍo durasyurityāgnīdhra utkaramabhigṛhṇātyañjalinā .
parigṛhyā''ste .
evaṃ dvitīyam̐ haratyevaṃ tṛtīyam .
mā vaḥ śivā oṣadhayo mūlam̐ him̐siṣamiti dvitīyaṃ praharati .
apahato'raruḥ pṛthivpai devayajanyā iti dvitīyamapādatte .
avabāḍhā devayajanyā yātudhānā iti dvitīyamabhi gṛhṇāti .

2.6.1.5_42

drapsaste divaṃ mā skāniti tṛtīyaṃ praharati .
apahato'raruḥ pṛthivyā adevayajana iti tṛtīyamapādatte .
avabāḍho'ghaśam̐sa iti tṛtīyamabhigṛhṇāti .
tūṣṇīṃ caturtham .
sarvaṃ darbham̐ harati .
araruste divaṃ mā skāniti caturthamabhigṛhṇāti .
sphyena vediṃ parigṛhṇāti .
vasavastvā parigṛhṇantviti dakṣiṇataḥ prācīṃ lekhāṃ likhati .

2.6.1.5_43

rudrāstveti paścādudīcīm .
ādityāstvetyuttarataḥ prācīm .
prāñcau vedyam̐ sāvunnayatyabhita āhavanīyaṃ pratīcī śroṇī abhigārhapatyaṃ madhye saṃnatā bhavati ..2 1..
imāṃ narāḥ kuṇuta vedimetya vasumatīm̐ rudravatīmādityavatīṃ varṣmandivo nābhā pṛthivyā yathā'yaṃ yajamāno na riṣyādeta devebhyo juṣṭāmadityā upastha imāṃ devā ajuṣanta sarve- rāyaspoṣā yajamāna viśantviti saṃpreṣyati .
apahato'raruḥ pṛthivyā ā devayajaṃ vaheti sphyenottamāṃ tvacamuddhatyotkare nirvapati .
devasya savituḥ sava iti khanati devasya savituḥ saghe karma kṛṇvanto mānuṣā mā vaḥ śivā oṣadhayo mūlam̐ him̐siṣamiti vā .
dvyaṅgulāṃ tryaṅgulāṃ caturaṅgulām̐ sītāmātrīm̐rapa vartmamātrīṃ yāvatpārṣṇiyai śvetaṃ tāvatīṃ vā .
naitā mātrā atikhanati .

2.6.1.5_44

dakṣiṇato varṣīyasīṃ purīṣavatīṃ prācīmudīcīṃ pravaṇāṃ karoti .
yanmūlamatiśete sphyena tacchinati .
yatpurīṣamatiricyata utkaraṃ tadgamayati .
āhāryapurīṣāṃ paśukāmasya .
yatprākkhananāttatkṛtvā mantreṇa purīṣaṃ khātvā harati .
atra paurṇamāsyāṃ vediṃ karoti .
pūrvedyuramāvāsyāyām .
purastādbarhiṣa āharaṇāt .

2.6.1.5_45

yatprāguttarasmātparigrāhāttatpūrvedyuḥ karoti saha vottareṇa parigrāheṇa .
brahmannuttaraṃ parigrāhaṃ parigrahīṣyāmītyāmantrya parigṛhṇāti .
viparītameke samāmananti mantraiḥ pūrvaṃ parigrāhaṃ yajurbhiruttaram .
ṛtamasīti dakṣiṇata ṛtasadanamasīti paścādṛtaśrīrasītyuttarataḥ .
dhā asi svadhā asīti sphyena pratīcīm̐ saṃmārṣṭi .
purā krūrasyetyabhimantrya .
paścārdhe vedervitṛtīyadeśe sphyaṃ tiryañcam̐ stabdhvā prokṣaṇīrāsādayedhmābarhirupasādaya sruvaṃ ca srucaśca saṃmṛḍḍḍhi patnīm̐ saṃnahyā''jyenodehīti saṃpreṣyati .
agnihotrahavaṇyāṃ pavitrāntarhitāyāmapa ānī. yodañcam̐ sphyamapakṛṣyāntarvedi dhārayansphyasya vartmannupaninīyartasadhaḥ stheti sphyapade sādayati .

2.6.1.5_46

yaṃ dviṣyāttaṃ dhyāyet .
śatabhṛṣṭirasi vānaspatyo dviṣato vadha ityutkare sphyamudasyati .
purastātpratyayañcam̐ sthavimata upohati .
nānavanijya hastau pātrāṇi parāhaṇyānna vediṃ parimṛśatyāstaraṇāt .
hastāvavanenikte sphyaṃ prakṣālayati nāgraṃ parimṛśati .
uttareṇa praṇītā idhmābarhirupasādayati
dakṣiṇamidhmamuttaraṃ barhiḥ .. 22 ..
iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .. 6 ..

2.6.1.5_47

1.7 atha saptamaḥ paṭalaḥ .
vedaprāntaiḥ sruvam̐ srucaśca saha saṃmārṣṭi .
prativibhajyāprativibhajya vā .
uṃttānāstiraścīrvā'pi vā dve uttāne upabhṛtaṃ tiraścīm .
aniśitāḥ stha sapatnakṣayaṇīrityabhimantrya .
ghṛtācīretāgnirvo hvayati devayajyāyā ityādāya .
pratyuṣṭamityāhavanīye gārhapatye vā niṣṭapati .
goṣṭhaṃ mā nirmṛkṣamiti sruvamagrairantarato'bhyā kāram̐ sarvato bilamabhi saṃmārṣṭi mūlairdaṇḍam .

2.6.1.5_48

vācaṃ prāṇamiti juhūṃ prācīmagrairantarato'bhyākāraṃ pratīcīṃ madhyairbāhyato mūlairdaṇḍam .
cakṣuḥ śrotramityupabhṛtaṃ pratīcīmagrairantarato'bhyākāraṃ prācīṃ madhyairbāhyato mūlairdaṇḍam .
prajāṃ yonimiti dhruvāṃ yathā sruvam .
na saṃmṛṣṭā cāsaṃmṛṣṭāṃ ca sam̐sṛjati .
niṣṭapati yathā purastāt .
annādyaṃ prajāṃ puṣṭiṃ mā nirmṛkṣaṃ vāji tvā sapatnasāham̐ saṃmā- rjmīti prāśitraharaṇam̐ sarvato bilamabhi saṃmārṣṭi mūlairdaṇḍam .
divaḥ śilpamavatataṃ pṛthivyāḥ kakubhiḥ śritam . tena vayam̐ sahasravalśena sapatnaṃ nāśayāmasi svāheti saṃmārgānabhyukṣyāgnāvādadhāti yatarasminsaṃmārṣṭi .
āśāsānā saumanasamiti mauñjena yoktreṇānyatarataḥ- pāśena patnīm̐ saṃnahyatyūrdhvajñurāsīnā tiṣṭhantī vā .

2.6.1.5_49

na vāso'bhi saṃnahyet .
pūṣā te granthiṃ gradhnātvityuttarato nābhe- rniṣṭarkyaṃ granthiṃ kṛtvā sa te mā sthāditi dakṣiṇato nābheḥ parikarṣati .
agne gṛhapata upa mā hvayasveti ..23.. tiṣṭhantī gārhapatyamupatiṣṭhate .
devānāṃ patnīrupa mā hvayadhvamityapareṇa gārhapatyaṃ devapatnīḥ .
patni patnyeṣa te loko namaste astu mā mā him̐sīriti tameva deśaṃ prekṣate .
indrāṇīvāvidhavā bhūyāsamaditiriva suputrā . asthūri tvā gārhapatyopaniṣade suprajāstvāyeti dakṣiṇataḥpaścādgārhapatyasyodīcyupaviśati .
evam̐ saṃnaddhā''vimokṣādanvāste .
suprajasastvā vayamityāsīnā japati .

2.6.1.5_50

mama putrāḥ śatruhaṇo'tho me duhitā virāṭ . utāhamasmi saṃjayā patyurme śloka uttama iti ca .
pūṣā te bilaṃ viṣyatviti sarpirdhānasya gargarasya bilaṃ viṣyati pūṣā'sīti vā .
anyasminpātre niṣicya yāvanirvapsyanbhavati .
idaṃ viṣṇurvicakrama iti dakṣiṇāgnāvadhiśritya .
aditirasyanācchinnapavitretyājyasthālīmādāya mahīnāṃ payo'sīti tasyāṃ pavitrāntarhitāyāṃ prabhūtamājyaṃ nirvapati .
iṣe tveti dakṣiṇārdhe gārhapatyasyāṅgāreṣvadhiśrayati .
ūrje tvetyupādāya vedenopayamya patnyā upaharati .
mahīnāṃ payo'sīti tatsā nimīlyānucchvasantyavekṣate .

2.6.1.5_51

tejo'sīti gārhapatye'dhiśrayati .
tejase tvetyupādāya tejo'nu prehīti harati .
agniste tejo mā vinaidityāhavanīye'dhiśrayatyagniste tejo mā vinaidyajñe yajñam̐ sam̐sādayāmi yajñe yajñaḥ pratiṣṭhita iti vā .
agnerjihvā'sītyuttareṇa prokṣaṇīraḥ sphyasya vartmansādayati .
ājyamasītyājyamavekṣate .
upariṣṭādvotpavanāt .
śukramasi jyotirasi tejo'sītyudagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāramājyaṃ trirutpunāti .
devo va iti triḥ prokṣaṇīḥ .. 24 ..

2.6.1.5_52

āpo rephatapiprītamadhvāsamaṅktāniṣa dasthāyāmannahṛṇīyamānā iti vā .
antarvedyājyāni gṛhṇāti .
sruveṇāniṣkāsinā .
vedenopayamya .
catuḥ pañca vā juhvāṃ gṛhṇātyaṣṭau daśa vopabhṛti yathā juhvāmevaṃ dhruvāyām .
bhūyo juhvāmalpiṣṭhamupabhṛti bhūyiṣṭaṃ dhruvāyām .
upabilam̐ sthālyā juhūṃ dhārayamāṇo madhyadeśa upabhṛti bhūmau pratiṣṭhitāyāṃ dhruvāyām̐ ṣoḍaśānyājyāni gṛhṇāti .
.saptadaśāni paśukāmaḥ kurvītaikavim̐śāni pratiṣṭhākāmaḥ .

2.6.1.5_53

śukraṃ tvā śukrāyāmityetairjuhvāṃ gṛhṇāti pañcānāṃ tvā vātānāmiti cottarairupabhṛti dhruvāyāṃ ca .
yadyalpīyām̐so mantrāḥ syusteṣāmardhairupabhṛti gṛhṇīyādardhairitarayoryadi bhūyām̐so'vaśiṣṭā vikalpārthāḥ .
śukramasi jyotirasi dhāmāsi priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanaṃ devavītaye tvā gṛhṇāmīti vā saṃkhyāḥ pūrayati dhāmāsīti vā sarvāsu .
anyatrotkarādājyāni sādayitvā'poddhṛtyā''jyasthālīṃ prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantrya .
kṛṣṇo'sīti nidhāyedhmaṃ triḥ prokṣati .
vedirasīti vedam .
barhirasīti barhiḥ .
trirekaikam .

2.6.1.5_54

antarvedi purogranthi barhirāsādya dive tvetyagrāṇi prokṣayantarikṣāya tveti madhyāni pṛthivyai tveti mūlāni.
srucyagrāṇyupapāyya mūlānyupapāyayati .
poṣāya va iti sahasrucā purastātpratyañcaṃ granthiṃ pratkṣati .
svadhā pitṛbhya iti prokṣaṇyavaśeṣaṃ nina yati dakṣiṇasyāḥ śroṇeḥ saṃtatamottarasyāḥ .
pūṣā te granthiṃ viṣyatviti barhiṣo granthiṃ viṣyati .
viṣṇostūpo'sīti purastātprastaraṃ gṛhṇāti .
nāvāñcaṃ nirāyacchati .
nordhvamudyauti .

2.6.1.5_55

na vidhunoti .
na vikampayati .
karṣannivāpayacchati .
yajamāne prāṇāpānau dadhāmīti prastare pavitre apisṛjya .
prāṇāpānābhyāṃ tvā satanuṃ karomīti brahmaṇe prayacchati .
brahmā yajamānāya .. 25 ..
iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .. 7 ..

2.6.1.5_56

1.8 athāṣṭamaḥ paṭalaḥ .
barhiṣā vedim̐ stṛṇāti .
tṛṇairantardhāyākṣṇayā śulbam̐ stṛṇāti .
dakṣiṇaṃ vedyantamityekeṣām .
devabarhirūrṇāmradasaṃ tvā stṛṇāmītyagrairmūlānyācchāda- yanbahulamanatidṛśnaṃ prāgapavargaṃ vā tridhātu pañcadhātu vā .
dhātau dhātau mantramāvataryati .
anuyājārthe ulmuke udū(du)hyā''havanīyaṃ kalpayitvā pratyādāya prastaraṃ paridhīnparidadhāti .
gandharvo'sītyapareṇā''havanīyaṃ barhiṣyudagagraṃ madhyamami- ndrasya bāhurasīti dakṣiṇārdhyam̐ sam̐spṛṣṭaṃ madhyamenābhyagraṃ mitrāvaruṇau tvetyuttarārdhyam̐ sam̐spṛṣṭaṃ madhyamenāgram .
sūryastvā purastātpātvityāhavanīyamabhimṛśya .
ūrdhve ādhārasamidhāvādadhāti vītihotraṃ tvā
kava iti dakṣiṇāṃ tūṣṇīmuttarām̐ samidasyāyuṣe tveti vā .
samāvanantargarbhau darbhau barhiṣo vidhṛtī karoti .
viśo yantre sya iti madhye vederbarhiṣyudīcīnāgre nidadhāti .
vasūnām̐ rudrāṇāmiti tayoḥ prastaram̐ sādayati .
juhūrasīti prastare juhūm̐ samaṃ mūlairdaṇḍam .
upabhṛdasītyuttarāmupabhṛtamadhastādvidhṛtyoḥ pratikṛṣṭatarām .
dhruvā'sītyutarāṃ dhruvāmupariṣṭādvidhṛtyoḥ pratikṛṣṭatarāmasam̐spṛṣṭām̐ sādayati .
ṛṣabho'si śākvaro vaṣaṭkārasya tvā mātrāyām̐ sādayāmīti dakṣiṇena juhūm̐ sruvam̐ sādayati dhruvāṃ vottareṇarṣabho'si śākvaro ghṛtācīnām̐ sūnuḥ. priyeṇa nāmnā pripe sadasi sīdeti vā .. 26 ..

2.6.1.5_57

etā asadannityabhimantrayate .
viṣṇūni stha vaiṣṇavāni dhāmāni prājāpatyānītyājyāni .
sruveṇa gārhapatyadakṣiṇāgnyorājyārthānājyasyālpāḥ karoti juhvā dhruvāyā āhavanīye .
idamaham̐ senāyā abhītvaryai mukhamapohāmīti vedena dakṣiṇasmātpuroḍāśādaṅgārānapohyottarasmādapohati.
sūrya jyotirvibhāhi mahata indriyāyetyabhimantrayate syonaṃ te sadanaṃ karomi ghṛtasya dhārayā suśevaṃ kalpayāmīti pātryāmupastīryā''pyāyatāṃ ghṛtayoniragnirhavyā'numanyatām . khamaṅkṣva tvacamaṅkṣva surūpaṃ tvā vasuvidaṃ paśūnāṃ tejasā'gnaye juṣṭamabhidhārayāmītyāgneyamabhidhārayati tūṣṇīmuttaram .
yasta ātmā paśuṣu praviṣṭo devānāṃ viṣṭhāmanu yo vitasthe . ātmanvānsoma ghṛtavānhi bhūtvā devāngaccha suvarvinda yajamānāya mahyamiti śṛtam.
ārdraḥ prathasnurbhuvanasya gopāḥ śṛta utsnāti janitā matīnāmiti puroḍāśamudvāsayatyabhindannaparyāvartayan .
vedena bhasma parimṛjya .
tasminsīdāmṛte pratitiṣṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamāna ityupastīrṇe pātryāṃ nidadhāti .
irā bhūtiḥ pṛthivyai raso motkramīdityekai- kaśaḥ kapālānyabhighārya saṃkhyāyodvāsayati .
devastvā savitā madhvā'naktviti puroḍāśamanakti .
svaktamakūrmapṛṣantamaparivargamaṇikāṣamupariṣṭādabhyajya sruveṇa hastenādhastādupānakti .
priyeṇa nāmnā priyam̐ sada āsīdatāmityapareṇa srucaḥ puroḍāśāvāsādayati dakṣiṇamāgneyamuttaramitaram .
madhye vedeḥ sānāyyakumbhyau saṃdhāya vyūhati dakṣiṇasyām̐ śroṇyām̐ śṛtamuttarasyāṃ dadhi .
ayaṃ vedaḥ pṛthivīmanvavindadguhā sato gahane gahvareṣu . sa vindatu yajamānāya lokamacchidraṃ yajñaṃ bhūrikarmā karotvityagreṇa dhruvāṃ vedaṃ nidhāya .
vedyantānparistīrya .
hotṛṣadanaṃ kalpayati kalpayati .. 27 ..

2.6.1.5_58

iti hiraṇyakeśisūtre prathamapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ ... 8 ..

2.6.1.5_59

iti hiraṇyakeśisūtre prathamaḥ praśnaḥ .. 1 ..

2.6.1.5_60

oṃ tatsadbrahmaṇe namaḥ.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra
mahādevakatavaijayantīvyākhyāsametam .
yarpitaṃ karma phalāya kalpate yadarpitaṃ bandhavimuktaye'pi ca .
sañcitsukhānantamananyamīśvaraṃ vande nṛsiṃhaṃ duritebhadāraṇam .. 1 ..

2.6.1.5_61

vedatrayātmannanalatrayātmannīśatrayātmanprakṛterguṇātman .
jantoravasthātritayānubimba bimbatrayātmannava māmanarthāt .. 2 ..

2.6.1.5_62

oṃkārapratipāditaṃ suranutaṃ bhaktānukampāyutaṃ
doḥpo dadhataṃ dataṃ harasṛtaṃ śvaityaṃ manantaṃ tanau ..
jñānācchāditamopahaṃ kavimahaṃ sohaṃdhiyā gāṃ (ga)manau
dhyeyaṃ dehabhṛtāṃ bhayacchidamanaṃ bhaktyā manāmīśvaram .. 3..

2.6.1.5_63

gaṅgādharo dāraśarīramāgyayā
yayā hariḥ śrīpatisaṃjñitaḥ kṛtaḥ.
yayā mahālakṣmyabhidhānayā jaga-
pitāmaho'naśca sarasvatīpatiḥ ..4..

2.6.1.5_64

tasyai namaste'mba punarnamo'stu te
bhūyo namaste'stu kṛpākaṭākṣataḥ .
māṃ pāhi nāḍyātkṛpaṇaṃ kṛpānidhe
madvaṃśamātarjagatāṃ ca sākṣiṇi .. 5 ..

2.6.1.6

vyāsāguroradhigatārthayajuḥsamākhya.
vedapravartakamuneradhigatya śākhām .
dehena tittirikhagākṛtinā munīndrā-
nadhyāpayanmunivaro vyamajasvaśākhām .. 6 ..

2.6.1.8

yatrākarotsūtramatīva gauravā-
hodhāyanācāryavaro'rthaguptaye .
tathā bharadvājamunīśvarastathā'5-
pastamba ācārya idaṃ paraṃ sphuṭam .. 7 ..
atīpagūḍhārthamananyadarśita
nyāyaiśca yukta racayannaptau punaḥ.
.
.
.2
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [1prathamapra-
hiraṇyakeśīti yathārthanāmamā-
gabhūvarāttuṣṭamunīndrasaṃmatāt .. 8..

2.6.1.9

vādhūla ācāryavaro'karotparaṃ
mūtraṃ tu yaskeraladeśasaṃsthitam .
vaikhānasācāryakṛtaṃ tvathāparaṃ
pūrtena yuktaṃ sviti sūtraṣaḍvidhāḥ ..9..

2.6.1.10

vyāsādikānmunivarānpraṇamāmi bhaktyā
yarvedakalpatarureṣa jagatprasiddhim .
saṃprāpito vividhaśāstrapathaihitāya
lokasya mandamanasaḥ karuṇācittaiḥ .. 10..

2.6.1.11

vineyayuktāsilasiddhavayaṃ-
lasacidānandasurkha munīndram .
namāmi māviṣe mudā'ha
hiraṇyakeśyākhyaguruṃ kṛpābdhim .. 11 ..

2.6.1.12

yo brahmadatta iti viśruta ādyakaśpe
yadbrahmaṇā''tmajānanā janakena dattaḥ .
mātre suto munivaraḥ pitṛdattayoga-
vidyātapomiragamatparamaṃ svarūpam .. 12 ..

2.6.1.13

pitrā niyukta iha karmabhuvi prakarṇi-
śākhāvibhāgakaraṇāya ca vedaguptyai .
so'yaṃ madīyamanaghaṃ kuśikasya vaṃśa-
mātmāvatārajanuṣā'lamalaṃkariṣṇuḥ .. 13

2.6.1.14

satyāvalambanatayā viditādyasatyā-
pādābhibhāmabhajadātmaipituḥ sakāśāt .
sūtrapraṇītikṛtavismayasūtrakāra-
mukhyamaharṣibhiravāpa hiraṇyakeśān .. 14 ..

2.6.1.15

guruṃ gaṇapati naumi janmajñānapradau tathā .
saha goryo maheśānaṃ naumi viṣṇuṃ ca padmayā .. 15 ..

2.6.1.16

śrīmadagavato viṣṇoravatāreṇa sūtritam .
satyāpādena tavyākhyā mahādevena racyate .. 16 ..

2.6.1.17

1 ka. ga. "dasidhyai . so . 2 sa.tmabhuvā pradattām . ska. ga. prado bhava . sa .
sa.dhoṃ somanārtha baha ni.
150paṭala mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
luptaprāyamidaṃ sūdha devādāsātvacirakvacit .
dakṣiṇasyāṃ tānapāstīreṣvevedamāitam .. 17 ..

2.6.1.18

prayogaratnariha sūtrasaṃga
maliāṃ kṛtāṃ yajñatanī niveśitām .
viṣṇo nirīkṣyā''tmani bhāti cā''tmanā
vidyavṛddhaśca mataḥ samāgataḥ ..18..

2.6.1.19

dharmo jñānaṃ ca vedaiśva mīmāṃsāmyāṃ prajāyate .
kriyeśāmyāṃ tayostadvatsaṃgatāmyāṃ phalāgamaḥ .. 19 ..

2.6.1.19_65

yājñavalkyādayo yasmācaturdaśabhireva te .
prāpye vidyābhirityāirmajñāne ca seśvarāḥ .. 10 ..

2.6.1.21

mūtraiḥ saṃsūcitaṃ kiṃcidanyato'pi samāhṛtam .
svasya buddhiṃ paricchettuṃ tanyate jāḍyaroganut .. 21..

2.6.1.21_66

yathā'dhyayanavidhidasya sārthasya grahaṇe pramāṇamevaṃ kalpasūtrasyāpi . kutaḥ, sāsva
grahaṇaṃ sārareva bhavennānyataḥ . tasmātkalpasūtramārammaṇīyaṃ sārthamadhyetanyam . vakṣyati
dharmeṣvācāryaḥ svayameva vedagrahaṇe sāṅgavedagrahaṇam . gomadhupahiṣu vedādhyāmyupadiṣṭaḥ .
sūtroktaṃ ṣaḍako veda iti . tathā tatraivāmānyapi vakṣyati-'kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā
jyotiṣa niruktaṃ chandoviṣitiḥ' iti . teṣāmaṅgasaṃstavādakatvamupakārakasvāttaddhīnade-
sthāsāmarthyāca ..
tadāha:-mukhaṃ vyākaraṇaṃ tasya jyotiṣa netramucyate .
niruktaṃ śrotramuddiṣṭaṃ chandasāṃ vicitiḥ pade ..

2.6.1.21_67

śikṣā vāṇaṃ tu vedasya hastau kalpānpracakṣate . iti .
vyākaraṇaniruktayoḥ śabdasādhutvārthānuśāsanāt . jyotiṣasya karmāṇakālani-
rṇayāt . ādivṛdhyabhāvaśchāndasaḥ . chandovicittirgāyacyādicchandovivecanāt
śikṣāyā varṇoccāraṇādiniyamanāt . kalpānkalpasūtrāṇi . vedasyārthamabhihita nyāyadha
sūcitaṃ śākhāntarīyai kṣaṇamantranyāyaiḥ phalakaraṇetikartavyatāṃśatrayavadāvanāṃ prayogaha-
peṇa kalpayati samartha prayogayogya pratiśākhaṃ karoti sa kalpaḥ . chandākalpa ityāpa-
stambaḥ spaṣṭamāha, chando vedasta kalpayatītyarthaḥ . sāryādhyayanaṃ spaṣṭamāha śrutyantaram -
brāhmaṇena niṣkāraṇaṃ paḍalo vedo'dhyeyo śeyaśca' iti . niṣkāraṇaṃ phaloddeśaṃ vinara

2.6.1.21_68

nityamiti yāvat . nanu kalpasūtra veda evāntarbhavedvaidikaprayogadarśanāt . na, pauruṣeya-
tvasmaraṇāt . sūtrakṛdapi vakṣyati pūrvottarapakṣāvatra . tatra pūrvaḥ pakṣaḥ śabdārimmaṇā.
.
1gaḥ yadāhuḥ.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [prathamapra-]
nāṃ tu karmaṇāṃ samānāyasamāptau vedaśabdastatra saṃkhyā vipratiṣiddhā . śabdārthatayā
yānyanvāramyante na pratyakṣādipramāṇagocaratayā tāni śabdārthārambhaṇāni karmāṇi vaidi-
kānyagnihotrādīni teṣāṃ samāmnāya upadeśastasya samāptau sa yāvatā andhanātena samā-

2.6.1.21_69

to'nuṣṭhānaparyanto bhavati tatra vedaśabdo vartate vedayati dharma vidantyanena vā dharmamiti .
na ca mantrabrāhmaṇamātreṇānuṣṭhānaparyantamupadeśo bhavati kiṃ tu kalpasūtrairapi saha .
tataśca teṣāmapi vedasvarūpa evānupraveśātpañcaivāṅgāni . atra ṣaṭsakhyā vipratiṣiddheti .
pariharati-aṅgānāṃ ca pradhānairavyapadeśa iti nyāyavitsamayaḥ . aṅgānyeva kalpasūtrāṇi
na vedarūpāṇi pauruṣeyatvasmaraṇāt . katipayānyeva hi teṣu brāhmaṇavākyāni bhūrīṇi
svavākyāni | aṅgānāṃ ca teṣāṃ pradhānavācimiḥ śabdeśchando vedo brāhmaṇamityādibhi-
rthapadeśo na nyāyya iti nyāyavitsiddhāntaḥ . tāvimau pūrvapakṣasiddhāntau kalpasūtrādhi-
karaṇe spaṣṭataraṃ draṣṭavyau . yattataṃ na mantrabrāhmaṇamātreṇa pūrṇa upadeśa iti, naiṣa

2.6.1.21_70

sthāṇoraparādho padenamandho na paśyati puruṣāparādhaḥ sa bhavati na vedāparādhaḥ .
ṛṣayo hi vedaṃ vedāntareṇa tatsūcitanyāyaśca svabuddhyā saṃkalpya samarthameva pratiśākha
paśyanti na tu tatra kiṃcidapi laukikapramāṇamātrasiddhaṃ saṃkrāmayanti . mavānasamaryos.
gāni śāstrāntarāṇyadhītya prayoga kartuṃ samarthoṃ bhavatvitīdānīṃtanānāṃ kalpāyeva śaraṇa-
miti tadadhyayanamāvaśyakam . tatra kalpasūtraṃ pratiśākhaṃ bhinnamabhinnamapi kvacit . śākhā-
bhevo'dhyayanamaidāvā sūtrabhedādvā . āśvalāyanīyaṃ kātyāyanīyaṃ ca mūtra hi bhinnādhyaya.
nayoyoddhayoḥ śākhayorakaikameva . taittirīyake samānāye samānādhyayane nānāsūtrāṇi .
1

2.6.1.21_71

tadbhedādapi śākhābhedaścaraṇavyūhaśāstre dṛśyate . na ca sūtrabhede śākhābhedaḥ śākhābhede ca
sūtrabheda iti parasparāśraya iti vācyam . yathā'dhyayanabhedācchākhābhedo'nādirevaṃ sūtra.
medādapi . na hi sūtrāṇāṃ kartṛ saṃbandhi saṃjñā'dyatanī kiṃ tu nānākalpagatāsu tattannāma•
. karṣivyaktiṣu nityā . tatpraṇītasūtreṣu ca nityā jātimavalambya tiṣṭhati . yathā puruṣa.
nāmāṅkitaśākhāsu saṃjñā . na ca tatrānādyānupū. samādhiriti vācyam . atrāpya-
ryānapūrvyā anāditvātsamaḥ samādhiḥ. śabdānupūrvī yadyapyanyathā'pi saṃbhāvyate tathā''pi
na vyaktibhedena jātibhidyate . anuṣṭhānakramastvapauruṣaye eva . adhyayane'pi nā''nupūrvī
nityā pratipūruṣaṃ tasyā janyatvenānityatvāt . ānnāye pūrvānupūrvyanusaṃdhānenādhyayana sūtre

2.6.1.21_72

tu devākayā'pyānupūrtyā śabdagatayā'pyānaparyanāvirabhivyajyata iti sūtreṣu smṛtitvaṃ
smṛtyadhikaraṇe sthitaṃ tatsūtrakāreṇaivoktaṃ nyāyavirasamaya iti mīmāṃsāsiddhāntasvīkāra-
darśanena . tathā smṛtiprāmāṇyamapi nyāyatantrādevatyapi darśitam . śrutirapi smṛtīnāṃ
vedamūlatvamāha- 'yadvai kiṃca manuravadattaddeṣajam , iti . bheṣajaṃ yathā hitamevaṃ manuvacana-
mapi pramāṇatvena-hitamityarthaḥ .
1kha bhūyiṣṭhāni . 2 ga. gasi .
.
.

2.6.1.21_73

-
[pra0 paṭalaḥ]
mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
-
manurapi - 'śrutiṃ paśyanti munayaḥ smaranti ca tathā smṛtim ' iti ..
ata eva marīciḥ --
1
durbodhā vaidikāḥ śabdāḥ prakīrṇatvācca ye'khilāḥ .

2.6.1.21_74

tajjñairata evaṃ spaṣṭārthāḥ smṛtito vyavasthitāḥ || iti |
smṛtitantre smṛtilakṣaṇe śāstre vyavasthitā arthakathanena . tathā baikasyāṃ taittirīyaka-
śākhāyāṃ samānapāṭhāyāṃ sūtrabhedādavāntaraśākhāmedaścaraṇavyūhaśāstre darśitaḥ | caraṇāḥ
śākhā: sūtrāṇi ca vyūho vivicya bhedaḥ . na cātrādhyayanamado'sti . tasmātsūtrabhe-
'dādeva śākhābhedaḥ . nanu svādhyāyaikadeśo mantrabāhmaṇātmakaḥ śākhetyucyate, tayo
mantrāhmaṇayoranyatarabhedena vede'vāntaraśākhāmedaḥ syāditi cet | satyam | yathā sā
svādhyāyo vedaśabdavācya evaṃ śākhā'pi sāva vedaikadeśatvena śākhāntarasvaṃ labhate .
tatrāṅkasya sūtrasya medādbhidyata evaṃ svādhyāyādhyayanamiti . bhavatu caraṇabheda eva śākhā-

2.6.1.21_75

bhedavyavahāre hetuḥ . tathā ca yathā śākhādhyayanaṃ niyatamevaṃ sūtrādhyayanamapi na vyatyayena
kartuṃ śakyaṃ karmānuṣṭhānaṃ ca vyatyaye prāyaścittaśravaṇāt . svayamapi vakṣyati caraṇahate
prāyaścittaṃ trivṛśiṣṭutam caraṇahatatvaṃ tu śākhāsūtrayoḥ pratyekaṃ vyatyayāt . nanu samāne
svādhyāyādhyayane kathaṃ karmabhedaḥ kathaṃ ca sūtrabhedastadbhede vā kathaṃ phalaikyamiti cet .
ucyate – nāsti karmabhedaḥ . yathā nānāśākhāpratyayamekaṃ karmeti nyāyaśāstra nirṇaye'pi
svaśākhāpekṣitāneva vidhīyāyāṃvopasaṃhṛtya tattacchākhinaḥ karmābhede'pi prayogabhedaṃ raca
yanti na hi śabdāntarādibhiḥ pramāṇaiḥ karmabhedo'sti kiṃ tu yathaikasyāmeva śākhā-
yāṃ nityakāmyabhedena prayogabhedamātraṃ tadvatprayogabheda mātrameva tatkramaguṇabhedeneti vakṣyati-

2.6.1.21_76

-
.
..
tau samānavidhānau' ityādinā tathā samāne'dhyayane'pi kvacidanekārthasya śabdasyai-
kāryavivakṣayā'nuṣṭhānabhedaḥ . kacittva vidhyapekṣita śākhāntarīyamantrabrāhmaṇanānātvena
prāpte vaikalpikaprayoge niyataikaika koṭyāśrayaṇenānuṣṭhānabhedaḥ . tato na phalasyāpi prayoga-
bhede tāratamyamasti . yathaikasyāṃ śākhāyāṃ himiriṣṭe yatphalaṃ tadeva yavairapi . yacco-
ditahoṃme tadevānudita home'pi . tacca tacchākhināmeva nānyeṣāṃ vyatyaye cāniṣṭamapi . tasmā-

2.6.1.21_77

nānārthānekaśa.khopasaṃhāreṇāgnihotrādikarmaṇāṃ vaikalpikānuṣṭhāna prāptau vyavasthāpakāni
kalpasūtrāṇi bhavantīti siddham . avaśyaṃ ca śākhāntaropasaṃhāro 'pekṣitaḥ | nokasyāṃ
śākhāyāṃ śrautasmārtakarmānuṣṭhānaṃ sākalyena vihitaṃ tanmantrā vā paṭhitāḥ. kiṃtu kiṃci
rakkacidādhvaryavahotrādisāpekṣameveti vedāntarāpakṣaṃ prasiddhameva . evamādhvaryavādeḥ sākalya- .
siddhaya ādhvaryavādiśākhāntarāpekṣā | na ca svaśākhāvihitamātreṇa śāstrasiddhiḥ, upa-
nayanādisaṃskārāṇāmasmacchākhāyāmavihitānāṃ lopaprasaṅgāt . dṛśyate ca śākhāntarī-
1 ka. ga. ca. "dotraka . 2 kha. cha, "yevaṃ dī.
-

2.6.1.21_78

satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [1prathamapra-
pāṇāmandrāmādividhīnāmapekṣā'smacchākhāyāṃ tanmaśranigadānānāt . kiṃcidasmacchākhāyā
maprāptamevāndya niṣedhati . kaninniditvā'nyadvidhatte . paṣā nottaravedimupavapati, ya
yādagannanirityādi . tema jñāyate sarvaśākhopasaṃhārādeva prāptasya niṣedhanindeti sarva-
śākhopasaṃhāreṇa karmasiddhiriti . evaṃ cedānītanaranadhītasarvaśākheradhītasarvaśāstrairapi
pratiśākha vyavasthitadharmasvarūpaṃ na śakyata upasaṃhartamiti sūtrādhyayanādevāvagantavyo
vyavasthito dharmaḥ. na cānye'pyūṣayo bhinnanāmāno'muṃ vyavasthitaṃ dharma vaktumāśate tādṛk-
śaktyabhivyañjakatattannāmābhāvāt . yata ekaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktirapīśvaro'pi na prabhavatye.

2.6.1.21_79

kenāvatāreṇa sakalaṃ prayojanaṃ sādhayitumiti nānā'vatarati . munayo'pyavatārā eveti
dṛśyate purāṇetihāseṣu . tathā'pyanādiśaktyatikramaṇe na samarthā iti pūrvapūrvānupūrtyanu-
saṃghānābhivyañjakanāmadāmavaddhāḥ pravartamānā yogajñānacakṣuṣā pariśtyānyaviṣayamatyaktvā
svaviṣayaṃ sūtrāṇi praṇayanti prātiśākhyadharmajñānāyeti yuktam .
----te hi-dvāpare samanuprāpte tṛtīye yugaparyaye.
jātaḥ parāśarāyogī vāsavyāṃ kalayā hareḥ ..
sa kadācitsarasvatyā upaspṛśya nalaṃ śuciḥ .
vivikta eka āsīna udite ravimaṇḍale ..

2.6.1.21_80

parāṃvarajñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyakarahatā .
yugadharmavyatikaraṃ prāptaṃ bhuvi yuge yuge ..
bhautikānāṃ ca māvānāṃ śaktihāsaṃ ca tatkṛtam .
aśraddadhānāniḥsattyāndurmedhānhasitāyuṣaḥ .
durbhagāṃśca janānvīkṣya munirdivyena cakṣuṣā .
sarvavarṇāśramāṇāṃ yaddadhyau hitamamāghadṛk ..
cāturhotra karma śuddha prajānāṃ vīkṣya vaidikam .
vyadadhādyajñasaṃtatyai vedamekaṃ caturvidham ..

2.6.1.21_81

ṛgyajuḥsāmākhyā vedāścatvāra uddhṛtāḥ .
itihāsapurāṇaṃ ca pañcamo veda ucyate ..
tatrādadharaḥ pailaḥ sāmago naiminiḥ kaviḥ .
vaiśaṃpāyana evaiko niṣṇāto yajuṣāṃ mataḥ ..
atharvāṅgirasāmāsīnsumanturdāruṇo muniḥ .
itihāsapurāṇānāṃ pitā me romaharṣaṇaḥ ..
ta eva ṛṣayo vedaṃ svaṃ svaṃ vyasyannanekadhā.
śiṣyaiḥ praśiṇyaistacchiṣyairvedāste śākhino'bhavan .

2.6.1.21_82

cha. sthitaṃ dhaga, ca. cha, rāpara.
150 paṭalaḥ) mahādevakṛtavaijayantīṣyākhyāsametam .
ta eva vedā durmedhairdhāryante puruṣairyathā .
evaṃ cakāra bhagavānvyāsaḥ kṛpaṇavatsalaḥ .. iti .
vyāso harireva svaśiṣyādiṣu śakti niveśayaṃstadvārā sarva kṛtavānityarthaḥ .
tena saṃprayojanatve sthite bhagavānsatyāpāṭhaḥ praṇeṣyamāṇasya mūtrasyā piṇḍīkṛtya
śiṣyabuddhisamādhānāya pratimānīte-

2.6.1.21_83

yajñaṃ vyākhyāsyamaḥ.
yajño hi mantrairdevatāmuddiśya dravyasya dānam . tasya rūpaṃ devatādravyāmyāmeva nirūpa-
ṇīyam . tadāhaḥ-'dravyadevate karmaṇo rūpam' iti mīmāṃsakāḥ . ato'sya vyākhyāna
nāmāsyai devatāyā ida dravyametarmantrairevaṃprakāreṇa dadyādetasmai phalāyeti khyāpanam .
tathā ceyaṃ prakṛtiriya vikṛtiriti ca yajñavyākhyānam . tato'tirikta tadupalakṣita
davihomādikamupanayanādikaṃ sāmayācārikaṃ cānena prakāreṇa kāryametasmai phalāyeti khyāpana
tasyāpi pratijñeyaṃ yajñaśabdasya prātiśākhyakarmopalakṣakatvāt . karmāṇi vyākhyāsyāma
iti vaktavye'pi yajñabhūyastvasya khyāpanāya yajñagrahaṇam . idaṃ hi saptaviṃśatiprabhāsmakaṃ

2.6.1.21_84

satyāpādahiraṇyakaśisūtram . tatrā''yapraśnadvaye paribhāṣāpūrvakaṃ darśapūrṇamāsāva-
munirvāpyendramṛdhakāmyadarśapūrṇamāsaprayogavikārapiṇḍapitṛyajñabrahmatvāni vyākhyātāni .
tṛtīyaprane cādhikāraḥ sarvakarmasu pratinidhinirūpaṇamādhāna tadaṅgeṣṭayaḥ punarādheyama-
nihotraṃ sagṛhasya prayāṇaṃ darvihomadharmā atideśaprakāro vikṛtiṣu viśeṣavidhiśva
somāgrayaṇeṣṭipaśubandhānāmanuṣṭhāne'māvāsyāpaurṇamāsīkālāvāmayaṇeṣṭiśca . caturṣe prabhe
nirūḍhapaśubandhastadvitiviśeṣavidhiśca . pañcame prabhe cāturmāsyāni . ṣaṣṭhe prabhe
yānamānasāmānyavidhipūrvaka darśapūrṇamāsayoryājamānaṃ pravasato yāmamāna cā''dhvaryava-
viśeṣaiṣṭipaśubandheṣu yājamānātideśaścandravaimṛdhasarasvatī pūṣāditiyāvāpṛthivyaryamaviśva-

2.6.1.21_85

devendrendriyāvadindratrātṛti)ṇāṃ pratyakṣānumaśraṇācā''dhānayānamānamādhānaprabhṛtyāhitā-
midharmāḥ punarādheye dakṣiṇāviśeṣo'grihotrayājamāna homopasthāna pravāsopasthāna
punaḥ pravāsādāgatasyopasthānavidhirāmayaṇeṣṭinirūḍhapaśucāturmāsyeṣu yānamānaṃ ca cātu.
masyeiṣvāntarālikāni bratāni 1 . tataḥ satamāṣṭamanavameṣu jyotiṣṭomastadvikāra
ukthyaṣoḍaśyatirāvāso māśca paścai (śve) kādaśinī tatpaśuṣu tantrāvṛttyāunuṣṭheyā
dharmaviśeṣāśca . daśame'gniṣṭomayājamānahotṛviniyogaśca jyotiṣṭomabrahmatvaṃ ca .
ekādaśadvādaśābhyāmagnicayanam . trayodaśe vājapeyarājasūyau carakaptautrāmaṇī gha
caturdaśe'śvamedhapuruṣamedhau sarvamedhaśca . pañcadaśe vidhyaparādhe prāyaścittāni . ṣoḍaśe dvāda.

2.6.1.21_86

śāho'hīnasatrarūpo mahāvataṃ. gavāmayanaṃ ca . saptadaśa ekāhāhīnāḥ . aṣṭādaśe
satrāṇi sahasrasaṃvatsarāntāni . ekonaviṃśapiṃśayorupanayanādīni smārtakarmāṇi . eka-
1 kha. "tiśe . 2 kha. 'naṃ mahopa.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [prathamapraśne-
viśe yājuṣahautrapravaranirṇayau . dvāviṃśe kāmyeṣṭipaśubandhāḥ . trayoviṃśe kaukilī.
sautrāmaṇīsavāḥ kāṭhakacayanāni ca . caturviśe pravaryaḥ . pañcaviṃśe śulbe vihārayogā
vyākhyātāḥ . ṣaḍviṃśasaptaviṃśayodharmā iti . pitṛmedhastu bhāradvājīyo muninā parigṛ-
hoto drau praśnau . etatsūtrapratipādyaṃ yajñaśabdo lakṣayati nābhidhatte . yato yajñamiti

First 136 of 14,976 passages. Read on

Linked texts (6)

Āpastambaśrautasūtra — Āpastamba, Sanskrit
Taittirīyabrāhmaṇa — Sanskrit
Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) — Sanskrit
Siddhāntasiddhāñjana — Kṛṣṇānanda Sarasvatī 1640, Sanskrit
Āpastambaparibhāṣāsūtra — Sanskrit

Kalpah 2.6: hiraṇyakeśi-śrautasūtram

Contents

hiraṇyakeśi-śrautasūtram

Linked texts (6)