Pramāṇa · Search · About · API

Kathakallolini (Kathākallolinī)

कथाकल्लोलिनी

Language
Sanskrit
Extent
825 passages, 47,818 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Kaumudi Katha Kallolini By Ram Sharan Shastri 1961 Benaras Chaukhamba Vidya Bhavan; ed. गयाचरणत्रिपाठी (Gaya… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p7

kaumudīkathākallolinī

p8

[ pūrvārddhabhāgaḥ ]

p9

atha sandhinirdeśātmakaḥ prathamaḥ kallolaḥ natvā gurūn gaṇeśādīn kallolinyāṃ mude vidām | vyākṛtyandhisusaddvṛttasañcayo'tra vidhīyate || vararucivṛttāntaḥ asti vividhakinnaragandharvavidyādharaniṣevitapādaḥ 1svaunnatyagauravādharīkṛtaparadharādharaḥ dharādharaindraḥ siddhagaṇagaṇanīyamahimavān himavān | samārūḍhātimāhātmyapadavīko yaścākhilajagajjananya mavānyāpi nijajanakabhāvenāśritaḥ | kailāśākhyaśca tadīyottarasānuḥ | hitakāmyayā iva yo janānāṃ yojanānāṃ sahasrāṇi samākramya tiṣṭhan2 nijanaisargikadhavalimnā hasatīva nirmathitodadhisamudbhūtasudhānavāsaśaityaṃ mandaramandam | adhivasati ca tamakhilacarācaragururgirīndrajājāniḥ | ekadā stutibhiḥ santoṣataḥ śivaḥ samutpannaviśrambhāmbavāṃ herambasyāvadat, 'kiṃ te priyamācarāmīti' | etad ākarṇyātiramyakathāśuśrūṣāsampreryamāṇamānasā sā sāgrahamadhunāthitavatī bhagavantaṃ sudhyupāsyaṃ3 bhavaṃ kāñcitkathāṃ kathayitum4 | śarvāṇyā mano'nurañjayituṅga sarvagataḥ śarvo nātivistṛtāṃ tāṃ kathāmekāmabhidhātumevamārabhata - ekadā brahmā5 macchvariśca māmīkṣituṃ mahīmaṭantau himavatpādamūlam āgatavantau;6 dṛṣṭavantau ca tatraikaṃ mahājvālāliṅgam | tasyāntam avāñchulokayituḥ7 eko'dhastād8 aparaśca upariṣṭād9 agamat | kintu alabdhāntau tau tapobhirmāṃ santo-

p10

ṣitavantāviṣyāvirbhūtena mayā 'ko'pi varo vriyatām' ityuktayostayorbrahmā svaputrarūpeṇa māṃ prāptumabhyarthitavānityatyārūḍhyā sa nindāpātramanabhyarhitaśca saṃjātaḥ | dhātraṃśastu 'ahaṃ tava varivasyāparaḥ syām' ityeva māmayācat | ato viṣṇurūpā śaktimato me śaktiḥ sarvatra pūjyate | tvañca madīyā bhūtapūrvajāyā | itthaṃ bhavenoktā bhavanī kathametaditi punastaṃ paryapṛcchat | śaṅkaraśca dākṣāyaṇīrūpeṇotpannāyāstasyāḥ prāgjanmakathayā dakṣakṛtāvamānanānimittakatattanūtyāgaṃ tasyāḥ smāritavān | taccākarṇya nātiśayamudamāpannāṃ bhavānīṃ pūrvoktakathāvyājena pratāryamāṇāñcātmānaṃ manyamānāminabhaśaṃsitoditakathāvṛttāṃ tāṃ punarapi pañcavaktro vaktumārabhata vidyādharāṇāṃ kathām | kintu yāvadeva sa kathāṃ vaktumudyuyuje tāvadeva devadevamahādevagaṇottamo gaṇaḥ puṣpadantastatkathāśuśrūṣāsamāsaktamanā nandinā pratiṣiddho'pi antaḥpraveṣṭum, yogavaśādalakṣitastatra praviśya vidyādharasaptakāpūrvacaritamākarṇitavān | gṛhañcāgatya rahasyametadakhilaṃ nijajāyāyai jayāyai samudghāṭitavān | tasyāñca tatsarvaṃ śivāsanmakhamabhidadhatyāṃ nahyanyapūrvaṃ kiñcidvarṇitaṃ tvayā, etattu sarvaṃ puṣpadantajāyā jayāpi jānāti' iti śivā śivāyākrudhyat | tataḥ praṇidhānena sarvamākalayya yogavaśātpuṣpadantena sarvametacchrutvā nijajāyāyaiyudghāṭitam ityumāmumādhavo bodhayāmāsa | etena cātyarthamabhikruddhā dharādharendrajā tatkṛte vijñāptiṃ kurvāṇaṃ. mālyavantaṃ puṣpadantañca 'martyo bhavatāṃ bhavantau' iti śaśāpa | jayayā saha pārvatīpādayoḥ patitau tau śāpād vimuktyarthaṃmitthamuktau yatkuberasya śāpāt piśācatāṃ gataṃ supratīkākhyayakṣamadānīṃ kāṇabhūtyākhyayā vindhyāṭavyāṃ sthitamavalokya svajātiṃ smaran yadā tasmai kathāmimāmabhidhāsyati tadā puṣpadanto vigataśāpo bhavithyati,

p11

evaṃ kāṇabhūtestāṃ kathāṃ yadā mālyavān śroṣyati tadā kāṇabhūtau mukte tatkathāṃ prakhyāpya mālyavān vimuktaśāpo bhaviṣyatīti vijñāpya maunamākalitavatyāṃ pārvatyāṃ pūrvoktagaṇadvayī vidyudiva dṛṣṭanaṣṭā babhūva

p12

vyatīte ca kāle'thaikadā sadayahṛdayā gaurī śaṅkaramanuyuktavatī 'he deva, mayā śaśābhyāṃ tābhyāṃ pramathavarābhyāṃ januṣā katamaṃ bhūbhāgamalaṅkṛtya svāvadātaguṇairnijakarmapaṭa auyata1 ? etadākarṇya sa he priye, kauśāmbyāṃ mahānagaryāṃ vararucināmā puṣpadantaḥ, supratiṣṭhākhye nagare guṇāḍhyanāmā mālyavām̐ścotpanna ityudatītarat

p13

evaṃ dattaśāpāyā api satatatanuvṛttabhṛtyāvamānanavibhāvanāvabhūyamānatāpāyāḥ pārvatyāḥ kailāśaśailataṭakalpitakalpavallīlāgṛheṣu mano'nurañjayañchleṣmaśundhiramuvāsa

p14

tataḥ śarvāṇīśaptaḥ puṣpadanto bhuvi dhṛtajanmā nāmnā vararuciḥ kintu kātyāyanābhidhopalabdhaviśrutiḥ, adhītī sarvāsu vidyāsu, samarcitī nijeṣṭadeveṣu, svakīyācalābhyāsena śāstranidhiṃ3 nirmathya jñānaratne gṛhītī, nigṛhītīndriyagrāmeṣu, kadācidvindhyavāsinīdarśanāthamājagāma | tacchraddhayā4 prasannā devī svapnādeśena tamekadā kāṇabhūtimanveṣṭuṃ vindhyāṭavīṃ prajighāya | sa ca vyāghrabhallūkādivividhaśvāpadasaṅkulāyāṃ nistoyaśuṣka5pannakāṇḍaprakāṇḍadrumam̐bahulāyā maṭavyāmaṭavyāparavaśaḥ samunnataṃ nyagrodhatarumekamapaśyat | nikaṣā ca taṃ taruṃ piśācaśataparivṛtaṃ viśālaśālasannibhavarṣmāṇaṃ piśācaṃ kāṇabhūtimavalokya kṛtatatpādopasaṅgrahaṇaḥ kṣaṇamupaviśan 'sadācāro'pi bhavān kathamaimāṃ yonim āpannavān' iti tamapṛcchat | tacchrutvā kāṇabhūtirnijagāda-bhagavan, vedmi nāhaṃ kimapi, tathāpyujja-

p15

vindhyāmīśānena śmaśāne yanmayā śrutaṃ tadahaṃ tvāṃ pravacmi | śravyaṃ¹ tvayā'vaśyaśrauvyam²

p16

ekadā kapālaśmaśānapriyatāviṣayakajijñāsāparavaśayā śivayā sampṛṣṭo'tihṛṣṭo bhavo bhavānīmuvāca- 'purā kalpakṣaye⁴ jāte jagadidaṃ jalamaya majāyata | mayā ca tatra tadā svakoyoruṃ vibhidya raktabinduniṃpātitaḥ | sa cāṇḍatāmabhajat | dvaidhībhūtā⁵cca tasmānnirgacchannekaḥ pumān, tato'nye'pi prajāpatayaḥ, anyāścāpi prajāḥ⁶ jātāḥ iti 7jyeṣṭhasteṣu 8pitāmahapadavīṃ gato viśvaṃ viśvamasṛjat | kintu sakalacarācarasarjanenātidṛptassa saṃjāta iti tasya mūrddhānamahamacchaitsam | tadanutāpatassraḥ kapālapāṇiḥ śmaśānapriyaścāimabhavam

p17

etadākarṇya sa puṣpadantaḥ kiyatā kālenāsmānupaiṣyatīti vaktumanunāthyamāno bhavo bhavānyā punarapi māmuddiśyaivamabhidhātumārabhata-dṛśyamāno'yaṃ piśāco vaiśravaṇānucaro yakṣo'sti sthūlaśironāmakarakṣomitram | suhṛtsa‌ṅga‌tyā ca pāpācāraparāyaṇo'yaṃ dhanedena vindhyāṭavyāṃ paiśācīṃ yonimāsumādiṣṭaḥ | dīrghajaṅghākhyena tadaitadbhātrā'tivinītabhāvenānunāthyamāno dhanādhipastacchāpāvadhiṃ puṣpadantamukhakathākarṇanam , śāpānmartyatāmavāptāya ālya6te tadanuvarṇanañca nirdideśa | itthamihāgatasya me puṣpadantāgamāvadhiḥ 10kṣayyaśāpadoṣaḥ| vararucaye11 itthamuktvā tūṣṇīṃbhūte kāṇabhūtau tattakṣaṇameva jātasvajātismṛtiḥ suptotthita iva 'sa evāhaṃ puṣpadanto mattaśca tāṃ kathāṃ śṛṇu' evamāmantrya tāṃ vistṛtakathāṃ kathayāmāsa | tāṃ 12cākarṇya paramānandamācindamānaḥ kāṇabhūtiruvāca- 'deva, sākṣādudbhāva-

p18

tārastvam | nānyaḥ kaścid ṛte tvad vettīmāṃ kathām | svakṛpayā'dhunā muktaśāpo'haṃ sañjāta iti mādṛśe'saṅgopyaṃ' na cejnṛpaḥ prabhṛti nijodantaṃ he puṣpavanta, varṇaṃyitvā bhūyo'pi māṃ pavitraya | evaṃ praṇatena tenābhyarthito vararucirātmajanmavṛttāntaṃ taṃ sakalaṃ savistaramabhidhātumevamupākramata-

p19

āsīt kauśāmbyāmagniśikhā'paranāmā somadattākhyo vasudattājānirvipraḥ | śāpavaśācca tasyāṃ jātādyutpannāyāṃ bhūtapūrvvikanyāyāṃ śāpavaśādahaṃ tasmāttasyāḥ prābhūvam | śaiśava eva ca pañcatvamāpanne pitari mātā me māmavarddhayat | ekadā ca vāsateyyāmāśrayārthikāñciṇau davīyodhvadhūlidhūsaritau dvau viprāvasmadgṛhamāśrayatām | tiṣṭhatośca tayostatraikataḥ samāgacchatā jātu murajadhvaninā samupājātamajjanakasmṛtirjananī māmakīnā he suta, tava pituḥ suhṛdeṣa nando naṭo nṛtyatīti sagadgadamagadat | tacchrutvā'hamambāmavadam 'vrajāmi janani, nṛtyametadavilambyīkarttum | yadaivāhaṃ tata upaiṣyāmi tadaiva tvayāpi sapāṭhaṃ tatsarvaṃ svaprauḍhyā" darśayiṣyate | etanmadvacanamākarṇya vismayamāpannau tau viprāvabhyadhatta dhātrī", putrau, nānrāste vicikitsāleśo'pi; sakṛdākarṇitaṃ yato hi bālo'yaṃ sarvaṃ hṛdi dhārayati | etadākarṇya parīkṣaṇāthaṃ tābhyāṃ prātiśākhyaṃ me'paṭhyata | mayā cākṣaraśastadanvagadyata | tatastābhyāṃ saha tatra gatvā nāṭyañcāvalokya gṛhamāgatya māturagre samagramavyagro'hamadarśayam | sakṛcchrutaṃdharaṃ māmevamālokya tayorviprayoreko vyāḍināmā praṇamya manmātaramabravīt yaddetatsākhye pure devasvāmi-karambhakanāmānau, parasparasañjātātipremāṇau bhrātarāvabhūtām | tayorekasyāyamindradattastanayaḥ | aparasya cāhaṃ vyāḍiḥ | yadaivāhaṃ samutpannaḥ pitā me vipanna iti tacchokavidīrṇahṛdaya indradattapitā tamapuṃsaraṇneva paretapatipālitapurīpāntho'bhavat | yena cāsmajjanamyoīdvayaṃ śucā sphuṭitamiti satyapi pitrādyarjitavibhave vidyābhigṛdhnnū āvāṃ tapasā skandaṃ-

p20

santoṣayituṃ vanamabhipratiṣṭhāvahi, tatra ca tapasyantāvāvāmādiśatsvapne prabhurayaṃnnandabhūpatipālitapāṭaliputraṃ prāpyatām | tatrāste varṣākhyo vipro yasmācca kṛtsnāṃ vidyāṃ yuvāmavāpsyatha' iti | itthamādiṣṭāvāvāṃ tatpuraṃ prayātau kintu varṣānveṣaṇatatparāvāvāmastīhaiko mūrkho varṣoṃ vipraḥ iti tantratyā nyagadan | dolāyamānamānasau cāvāṃ tattakṣaṇamupetya kiñciddūramavidhuraṃsthityapi vidhurasthiti, viśālamapi viśālam, am̐bhīkamapi jīrṇavalabhīkam, vicchāyamapi avicchāyam, am̐hīnamapi chadiṣā hīnam, anirjaramapi bhittiviśleṣajarjaram, śaraṇamapi aśaraṇāśaraṇam, īrpitabahuvarṣamapyekavarṣam , varṣagṛhamapaśyāva | abhyantare caikasmin pradeśe dhyānāvasthitaṃ varṣamavalokya 9viśīrṇamalināmbarāṃ dhūsarakṣāma10-śarīrāṃ guṇarāgāgatāṃ vigrahiṇīmiva durgatiṃ tadgṛhiṇīmupāgatya vihitātithyasatkriyāyai ca tasyai praṇatipurassaraṃ 11 nijavṛttāntaṃ śrutapūrvatatpatimaurvyañca nyavedyāva | śrutvā caitatsarvaṃ sā sādhvī vaktumevamārabhata-

p21

asminnagare śaṅkarasvāmināmā kaścidāsīd 12daridrad devadradhaṅ 13 dvijaḥ| mama bharttā ( varṣaḥ ) upavarṣaścāstāṃ tatputrau| tayorayam (mama bharttā) varṣaḥ āsītsamavāptapaitṛkadāridryadraviṇaḥ| varṣāvaropavarṣaśca 14 dāridryaddāridryaḥ| ataḥ sa sva-

p22

bhāryā gṛhaparirakṣaṇe nyayojayata | ekadā ca yoṣidbhiḥ pradattaṃ 1guḍapiṣṭaracitaṃ gṛhyamādāyāyamāyādgṛham | dānādānena hi jīvanayātrāṃ parapiṇḍagalastvena kutsitaṃ karma manvānayā'nayā me yātrā2 tadasmā eva varṣapūrvvārya3 varṣāya sadakṣiṇamadāyi | tadādāya gṛhamāgato'yaṃ bhṛśaṃ mayā nirbhartsito'tyantamantarmanyunā khinnamanāstapasā bhagavantaṃ skandamārādhitavān | tena cātituṣṭena sarvā vidyā asmai prakārayoktam'śrutadharaṃ vipraṃ prāpyaitāstvaṃ prakāśayeriti' | gṛhamāgato'yaṃ sarvaṃ tanmahyamuktavān | tadāprabhṛti japan dhyāyam̐śca tiṣṭhati | ato yuvāṃ śrutadharaṃ kañcid vipramanviṣyānayataṃ ced yuvayorasaṃśayaṃ4 sādhyaṃ5 siddhyet

p23

varṣapatnīsa etacchrutvā pracuraṃ dhanaṃ tasyai pradāya nagarādvahirāvāṃ nirgatavantau, śrutadharaviprānveṣaṇatatparauśrāntau cāvāmadya bhavatyā bhavanamāgatavantau, ayañca tava sūnuḥ sakṛcchratadhara ityenaṃ vidyādraviṇopalabdhaye nau dātuṃ dayase cet 6ṛṇāvāvāṃ te bhavāvaḥ| vyāḍervacanametadākarṇya nijagāda māmakīnātidīnā jananī 'satyaṃ sarvaṃ, viśvasimi caitadahamapi, yato hi putrasyāsya janmakāle jātayā'śarīriṇyā vācā'hamevaṃ vijñāpitā yad bāle, bālo'yaṃ śrutadharo nāmnā vararucirvarṣādvidyāmavāpsyati vyākaraṇaṃ ca loke pratiṣṭhāpayiṣyatīti | vivṛddhe'dhunā'smin bālake kva sa varṣopādhyāyo bhavediti naktaṃ divaṃ cintayantyahamadya yuṣmanmukhādakhilaṃ vijñāya nitarāṃ paryatuṣyam | ataḥ svakīyabhrātaramamaṃ yuvāṃ nayatam | nātra kācit kṣatiḥ evaṃ māmakīnamātṛvacanamākarṇya harṣanirbharamānasau tau tatra tāṃ kṣapāṃ kṣaṇopamaṃ kṣapayitvā vyāḍinopanīya vedarhoṅkṛtaṃ kathamvidavaruddhabāṣpayā tayā'bhyanujñātaṃ māmādāya varṣasya gurorgṛhaṃ tāvupām̐cchittavantau | so'pi ca skandaprasādamiva vigrahiṇaṃ māmākalayamāno'nyedyurasmākaṃ puraḥ pavitrabhūmiparikalpitāsanopaviṣṭo divyayā girā 'oṃ' ityevodacarat | tatkṣaṇameva ca tasya sāṅgāḥ sarahasyāḥ sarveḥ vedāḥ samupasthitāḥ | tāṃścādhyāpayituṃ so'smān prāvarttata | tatra sakṛcchrataṃ mayā, dviḥśrutaṃ vyāḍinā, triḥśrutam indradattena ca gṛhītam | evamadhyayanādhyāpanadivyadhvani-

p24

mākarṇya sadyaḥ samullasitāntarvismayo vipravargastattathyo'syāhvayaṃ tamavalokayitumāgatya stutyaṃ saśiṣyaṃ manīṣiṇaṃ varṣaṃ praṇāmairarcatisma | pramadaiparavaśaḥ upavarṣaśca kintu na tatra kimapi citramityacintayat | pāṭaliputralokastu kṛtasakalakalasakalasamutsavomāsamām̐sta | rājā nando'pi ca girinandinīnandanavaraprabhāvamevamavalokya bhṛśaṃ santuṣṭaḥ sādaraṃ varṣasya sadanaṃ vasubhiḥ samapūrayat

p25

evamekāgreṇa manasā sarvaṃ śṛṇvati kāśabhūtau tasmin vane vararucistaṃ punaritthamabravīt— ekadā svādhyāyakarmaṇi samāpte sati sampāditāhnikakṛtyo varṣopādhyāyo'smābhiḥ pṛṣṭaḥ 'evaṃvidhametatpāṭaliputranagaraṃ kathaṃ lakṣmīsarasvatyoḥ kṣetraṃ saṃjātamiti' he guro kṛpayā'bhidhīyatām etacchrutvā sa imāṃ kathāmavarṇayat—

p26

gaṅgādvāre pavitraikanakhalatīrthe bhāryayā saha tapasyataḥ kasyaciddākṣiṇātyadvijasya tatraiva putrāstrayaḥ samajāyanta | samayānukrameṇa bhūsure tasmin sabhārye svaryāte tatsutā vidyādhyayanecchayā rājagṛhamupājagmuḥ | tatra cādhītavidyāste dainyaduḥkhitāḥ skandadarśanārthaṃ dakṣiṇāpathamupeyuḥ | tatra cārthavattaṭe vartamānāyāṃ ciñcinīnāmakanagaryāṃ bhojikābhidhasya kasyacidviprasyasadane nyavasan | tasya tisrassutā āsan | ananyasantānaḥ sa viprastā ebhyastribhyo dattvā sarvāṃ nijasampattiñcaibhyaḥ samarpya sabhāryo virahitaihikacintāsantānavitānastapaścaryārthaṃ gaṅgātaṭamaśiśriyat | atha teṣvevaṃ śvaśuraveśmani nivasatatsvavagrahaṃkṛto mahān durbhikṣo jāta iti trayo'pi te sādhvīrapi svavadhūstatraiva parityajya jagmuḥ | tāśca svapitṛmitrasya yajñadattasya sadanamāśritya kliṣṭavṛttayo'pi svadhavān dhyāyantyastasthuḥ | tāsāṃ madhyamā tadānīmāsīddantarvartīti yathāsamayaṃ sā sūnumasūta | tasmiṃścānyonyasnehastāsāṃ śanaiḥ śanairavardhata | ekadā gavendramāruhya gacchantī śambhunā saha śāmbhavī śiśuṃ tamavalokya sadyā śambhumavadat— devehi, paśyārbhake'sminnetāstisro'pi vadhvo baddhabuddhayo yadayamasmān jīvayediti tvaṃ tathā kuru yenāyamāsāmāśryaiḥ

p27

syāt | evamuktaḥ śambhuḥ śāmbhavīṃ savisrambhamabhaṇat—'avaśyamahamisamanugrahīṣyāmi, yato hi sabhāyaiṇāhamamunā prāgjanmanyārādhita ityayaṃ bhogārthameva bhuvi samutpannaḥ | mahendravarmaṇaśca bhūpateḥ pāṭalīnāmatanujaitajjāyā bhaviṣyati |' evamuktvā satīśastāstisraḥ svapne sūcayāmāsa—'yuṣmākamasya putrakasya putraka iti nāma, susaṃprabuddhasya cāsya śīrṣānte suvarṇalakṣamanudinamupalabdhaṃ bhaviṣyati, yathākālamayamavanipatiśca bhaviṣyatīti' | suptotthite ca tasmin śiśau sāścaryastāḥ suvarṇalakṣaṃ samupalabhya sātiśayaṃ prāsīdan | suvarṇena ca tenācireṇa pravṛddhakoṣaḥ putrako bhūpo babhūva

p28

ekadā yajñadatto rahasi putrakamuvāca, 'rājan ! tava pitaro durbhikṣapīḍitāḥ itaḥ kvāpīto'taḥ sadā dātavyaṃ draviṇaṃ dvijebhyo yena te tava ṛddhiṃ dānaśālitāṃ ca niśamyātrāyāntu | etadviṣaye'haṃ brahmadattakathāṃ tvāmekāṃ kathayāmi, tāmākarṇayapurā vārāṇasyāmāsīd brahmadattābhidho nṛpaḥ | sa caikadā niśi gagane gacchaddhaṃsa śatasamāvṛtaṃ āsverasvarṇasaṅkāśam, akāṇḍasitapayodapariveṣṭitavidyutpuñjamiva haṃsayugalamapaśyat | taddarśanena tathā tadavalokotkaṇṭhā rājño vavṛdhe yatsa rājakīyasaukhyebhyo'pi virakto mantribhiśca sammantryaikamatiramaṇīyaṃ saro viracayya tatrāgamanārthaṃ prāṇināmabhayamadadāt | kālenānyaiḥ tiryagbhiḥ saha taddhaṃsadvayamapi tatrāgāditi tasya sauvarṇe vapuṣi nṛpaḥ kāraṇamapṛcchat | rājñaḥ praśnamākarṇya vyaktavāk sā haṃsadvayītthamavocat yat 'purā āvāṃ kākāvāsva | ekasmin mandire balvarthaṃ yudhyamānau droṇikāntare patitvā vipannāvityasmin janmani jātismarau hemamayahaṃsāvabhavāva |' etacchrutvā rājā parāṃ koṭiṃ santoṣasyāvāpa

p29

ataśca tvamapi dānena svapitṝnavāpsyasi' ityukto yajñadattena putrakastathaivākarot | tasyadānavārtāmākarṇya te brāhmaṇāstatrāgatāḥ svapalīrbahu lakṣmīṃ ca lebhire

p30

( kathā0 kintu dṛṣṭanaṣṭāpado'pi duṣṭāḥ svabhāvaṃ na parityajantīti rājyamabhilāṣukāste putrakaṃ jighāṃsaiva vindhyavāsinīdarśanavyājena taṃ taddevālayamāninyuḥ | tatra devīgarbhagṛhāntare ghātam̐kān niyujya pūrvamekākī tvaṃ devīdarśanārthamantaraṃ vraja iti tamācakhyuḥ | viśvāsātpraviṣṭaḥ sa hantumudyatān ghātum̐kān ālokya svavadhahetuṃ tān papraccha | te codatītaran yaddhanaṃ dattvā'tra tava vyāpādanārthaṃ svatpitṛbhirniyuktā vayamiti | etadākarṇya sa tebhyo bahumūlyaṃ svaratnālaṅkaraṇaṃ dattvā mukto'nudghāṭitarahasyo dvārāntarato bahirniryayau | ghātakaiśca putrako vyāpādita iti brāhmaṇāḥ pramoditām̐ḥ | kintu ghātakapradattapratijñātadhanāḥ svagṛhaṃ pratinivṛttā rājyārthinaste dvijā mantribhirjñātā hatāśca

p31

atrāntare sa putrakaḥ svapitṛdurvṛttiviraktacetā vindhyakāntāraṃ praviveśa | tatra ca paryaṭan bāhūbāhuvi yuddhaṃ kurvāṇau dvau puruṣāvavalokya 'kau yuvām' iti papraccha | tāvapi 'bhagavan, mayāsurasutāvāvām , idaṃ bhojanam, eṣā yaṣṭiḥ, pādum̐ke ete caitadasmatpitṛdhanam | dhṛtaitatpāduko jano nabhaścam̐ro bhavati | yaṣṭyā ca yallikhyate tatsarvaṃ satyaṃ sampadyate | bhājanaṃ caitad ^9'yathecchaṃ bhojanaṃ vitaratītyeteṣāṃ kṛte āvayoryuddham' ityūcatuḥ | putrakeṇoktam svalpasyaitāvato nimittaṃ bhavatoryuddhaṃ sāmpratamasāmpratam | etadarthamasmadayaṃ paṇo yad dhāvan yo balādhiko bhavetsa evaitatsarvamādadyāt | tayormūkhaṃyorevamastviti pratipannayoḥ putrako dhṛtapādukaḥ samupāttayaṣṭibhājanaścodapatat | vyomamārgeṇa ca kṣaṇamātreṇaiva davim̐ṣṭhāmārkarṣikākhyāṃ nagarīmavāpya nabhaso'vatatāra | tatra ca jīrṇe ekasyā varṣīryasyā^12 yoṣito gṛhe'lakṣito nyavasat | taddvyavahāreṇa cātiprītā vṛddhā putrakamekadā'kathayat , 'putra, tvadanurūpā bhāryā nāsti iti madīyā cintā vartate | iha pāṭalīnāmadheyā rājñaḥ kanyā ratnamivāntaḥpure'bhirakṣyate' | etadvṛddhāvacanamākarṇya sā

p32

mayā'dyaivāvalokanīyeti kṛtaniścayo'sau rājñyām̐ dhṛtapāduko'ntaḥpuraṃ pāhum̐ko vyomamārgeṇa rājaprāsādamāsādya gavām̐kṣeṇāntaḥpuraṃ praviśya rahasi suptamatisundarīṃ pāṭalīṃ dadarśa | kathamenāṃ prabodhayeyamiti cintayūm̐ścālasonmiṣadīṣadīkṣaṇāṃ tāṃ sattvotkampaviṛvaiairaṅgairāliṅgi | etena ca prabuddhā pāṭalī putrakamālokya tamapratyākṛṣṭā sañjāteti gāndharveṇa vidhinā tatra sam̐mvṛttodvāhayostayoḥ prītiḥ parasparamavardhata | evamaniśaṃ pratiniśaṃ tatra gacchan putrakaḥ kadācidrājñā jñātaḥ | kupitena ca tena svanikaṭamānītaśceti kruddhaṃ narapatimavalokya putrakaḥ yathāpūrvaṃ pāduke dhṛtvā khamutpatya pāṭalīmāśrayan sarvathā viditavṛttāntāṃ ca tāṃ kṛtvā'ṅke samāropya samutpatannabhasā gaṅgātaṭanikaṭe tato'vatīryaṃ pātraprabhāveṇa ca samavāptayathecchāhā rairadhvaśramaklāntāṃ kāntāṃ nitāntaṃ paritoṣayāmāsa | evamavalokitaprabhāvaḥ putrakaḥ pāṭalayā prārthitaḥ san caturaṅgabalayuktaṃ nagaraṃ yaṣṭyā samullikhekha | satyatāñca gate tathābhūte tasminnagare mahāprabhāvaḥ putrakaḥ śvaśuraṃ namayitvā''sam̐mudraṃ kṣitiṃ śaśāsa | tadetanmāyāracitaṃ pāṭaliputraṃ nāma nagaraṃ lakṣmīsarasvatyoḥ kṣetram

p33

evaṃ varṣamukhādākarṇya ā evaṃ kila tat ! ahom̐ eṣā vicitrā kathaitasya nagarasyeti vismayotphullamānasā vayaṃ sañjātāḥ

p34

evamānuṣaṅgikakathāṃ kathayitvā vararuciḥ punaḥ prakṛtārthamevamavarṇayat—vyāḍīndradattābhyāṃ saha sannivasannahaṃ sarvavidyāpāraṅgamo'bhavam | ekadendrotsavaṃ draṣṭuṃ nirgatā vayamatiramaṇīyākṛtiṃ kanyāmekāmapaśyāma | keyamiti mayā pṛṣṭa indradatto'bhyadhatta yadiyamupakośābhidhopavarṣasuteti | sā cāpi maddadarśanotpannāntaḥprītiḥ, prītipelaśalyā dṛśā māmavalokayantī nijaniśāntaṃ kṛcchrādagacchat | ahaṃ ca tadavalokanasamakālameva kāmaśaranipātanirbhinnahṛnnaṃ niśi nidrāmalabhsi | kathañcidupalabdhanidraṃ māmavaśiṣṭāntimayāmāyāṃ triyāmāyāmabhirāmā vāmā divyaikābhāṣata—'iyamupakośā te bhūtapūrvajāyā nāparaṃ patīyatīti he putra, atra

p35

tvayā niścintena sthātavyam | ahañcājasraṃ tava śarīrāntarnivāsinī sarasvatī tava duḥkhaṃ draṣṭuṃ na pārayāmi' evamuktvā'ntardadhau

p36

prabuddho'haṃ tatsvapnasañjātāstho dayitāsadanāsannavālarasālataroradho gatvā'tiṣṭham | tatsakhīmukhena ca yauvanānandadānadakṣiṇāyāstatropakośāyā mannibandhanamanaṅgavijṛmbhaṇamaśrṛṇavam | tatastāṃ tasyāḥ sakhīmahamevamagravam, yad gurubhiradattāṃ tāṃ svīkartuṃ kathamahamutsaheyetyetadyathā sampadyeta tathā kṛtvā svasakhīṃ māñca samum̐jjīvaya | itthamabhihitā sā gatvā tanmātaramakhilamavadat | sā cāpi tatkṣaṇameva svabhartāramavagatasarvasamācāramakarot | tacca tena tadagrajena varṣeṇāpi cābhinanditamiti samupalabdhavapācāryya nideśena vyāḍinau kauśāmbīṃ gatvā nītāyāṃ sma mātari, upakośāpitṛbhyāṃ yathāvidhi sampādite cāvayaurvivāhe'haṃ tatra jāyayā jananyau ca saha ciraṃ sasukhaṃ nyavasam

p37

atikrānteṣu caivaṃ katipayavarṣeṣu varṣasya śiṣyāṇāmanyatamo jaḍabuddhitamo nāmnā pāṇinirekaśchātro'bhavat | śuśrūṣāparikliṣṭaḥ^6 sa varṣabhāmātujñāto vidyākāmastapastaptuṃ himanagamagamat | tatra tīvratapastoṣitaśaśiśekharasamavāptasarvavidyāmukhanavavyākaraṇastatta āgatya māṃmeva vādāyāhvayata | pravṛtte cāvayaurvivāde vāsarasaptakaṃ samāptimāpat | aṣṭame'hni mayā parājite pāṇinau samanantarameva nabhaḥsthasthāṇukkṛtamahāghorahuṅkāreṇa naḥ sarvaṃ tadaindravyākaraṇaṃ buddhi pabhraṣṭam | pāṇininā parābhūtāśca vayaṃ sarve tadaiva mūrkhībhūtā iti nirviṇṇo'haṃ^9 svagṛhasthitaṃ hiraṇyaguptasya haste nijasvaṃ samarpya taccākhilamupakośāmābhāṣya nirāhārastapobhiśrśaṅkaramārirādhayiṣuḥ parityaktajāyādimohamāyaṃ himālayamāyam | pativratopakośā ca niyamavratā nijeṃgehe'nudinaṃ mama śreyo'bhilapantī, gaṃgāyāṃ snāntī^12 samatiṣṭhata

p38

ekadā madhau vrataniyamajanyatanimānamātanvatīṃ tanuṃ bibhrāṇāṃ kṣāmāmapyabhirāmāṃ pratipaccandralekhāmiva darśakelocanānandadāyinīṃ tāṃ snātuṃ gaṃgāṃ gacchantīṃ nirīkṣya rājapurodhāḥ, daṇḍādhipatiḥ, kumārasacivaścaite 2kadmyaḥ pañcaśaraśaraśaravyatāmupajagmuḥ | sā cāpi tasminnahani klāntī kathamapi cirāyate smeti tataḥ sāyamāgacchantīṃ tāṃ mārge kumārasacivaḥ sāgrahamagrahīt | pratyutpannamatiśca sainamitthamabravīt-'yathāttha tvametatsarvaṃ mamāpyabhipretam | kintu satkulajayā proṣitabhartṛkayā ca mayā saha asmim̐ntsthāne kimapi kartumasthāne | atastvayā madhūtsavavyāsaktalokāyā rātrerādyaprahare dhruvaṃ madgṛhe samāgantavyam |' evaṃ kṛtasandhā kāmāndhena ca tena parityaktā yāvadeva kiñciddūraṃ gatā tāvatpurodhasā sā niruddhā | kintu tasmā api tasyā eva rātrerdvitīyīke4 prahare samāgantuṃ saṅketaṃ parikalpya yathākathañcidātmānaṃ mocayitvā pracālitā | tato'pi ca kiñcidagre'ñcantyāṃ daṇḍādhipastāṃ nyaruṇaditi tṛtīyasmai5 tasmai api triyāmāyāstārtīyīke6 prahare tatrāgantuṃ saṃketaṃ vidhāya daivāttato'pi ca vimuktā vepamānatanuyaṣṭṭhihamāgatya kartavyocitaṃ sarvaṃ svaceṭībhyo niradikṣat | pravāsasthe bhartari kum̐līnayoṣito maraṇaṃ śreyo8 na punārūpaikapakṣapātilokalocanāpātapātrateti sañcintayanto, smarantī ca mama saṃyogasamayaṃ, niśāṃ tāṃ nirnidrāhārā nināya

p39

samudite ca bhagavati aharpatau10 brāhmaṇapūjārthaṃ kiñciddhanamānetuṃ sā ceṭīṃ hiraṇyaguptasya gṛhaṃ preṣitavatī | sa ca vaṇik tāmāgatyaikānte, kānte māṃ bhajasva tadaiva tvadbhartṛnikṣiptaṃ dhanaṃ dāsyāmītyabravīt | etadākarṇya taṃ vaṇijaṃ sā'sākṣikadhanadānānicchukaṃ nirdhārthyaṃ tamapi tasyāmeva rātrau 11turīye yāme samāgantumasasaṃketaditi nirgate tasmim̐śceṭībhiḥ sā 12śaileyādisaṃyuktena ta kuṇḍakamekamakārayat | taktajalaliptāśca catvāraścailakhaṇḍā vihitāḥ, ekā sthūlāyatākṛtisabahirgalā mañjūṣā cāpi nirmāpitā

p40

atha vasantotsavāvasaravāsateyyā ādime yāme mahārhaveṣaḥ kumārasacivaḥ samāgamat | alakṣitapraveśamupakośā tamabravīd yannāhamakṛtasnānaṃ tvāṃ spṛśāmītyabhyantaraṃ praviśya sampāditasnāno bhava | sa ca mūḍhastadaṅgīkurvannandhatamasācchennābhyantaragṛhaṃ ceṭībhiḥ praveśitastatprāntāntarvastrābharaṇo'ntarvāsasaḥ kṛte pradattaikacailakhaṇḍaḥ, āśiraḥpādamaṅgeṣvabhyaṅgabhaṅgyā vilepitatailakajalo vihitaḥ | pratyaṅgamasya mardayantyo yāvacceṭyo'tiṣṭham̐stāvad dvitīye prahare'sau purodhā apyupāgamat | ceṭyaśca 'vararuceḥ suhṛtkaścitpurohitaḥ samāgata iti tvamiha praviśa' ityuktvā parihitacaturaṅgalakajalamalinamalamallakamātraṃ taṃ kumārasacivaṃ mañjūṣāyāṃ nikṣipya bahistāmargalenāvadhnan | evameva snānamiṣeṇābhyantaragṛhaṃ nītaḥ purohito'pi hṛtavastrādiścailakhaṇḍadharastailakajalamardanaiśceṭībhirvimohitastṛtīye prahare daṇḍādhipatau samāyāte sahasā rahasyodbhedabhayabhītābhiriva vipralabdho yathāpūrvaṃ mañjūṣāyāṃ nikṣipto mañjūṣā ca sārgalīkṛtā | tato daṇḍādhipo'pi snānopadhiyāntaragṛhaṃ praveśya paridhāpitacelakhaṇḍaikakarpaṭo yadā tailakajalābhyaṅgasukhamanubhavannāsīttadaiva turīye yāme sa vaṇigapi tatra samāgacchaditi daṇḍādhipo'pi tadbhayaṃ pradarśya ceṭībhirmañjūṣāyāṃ nikṣipto bahirargalañca pradattam

p41

evaṃ trayo'pi te'ndhatamasāvāsābhyāsodyatā iva labdhaparasparasparśā api nānyonyamālapan | athopakośā sadane'tra dīpaṃ prajvālya taṃ vaṇijañca tatraiva praveśya 'madbhartrā prattaṃ yaddhanaṃ taddehī'tyagadat | vaṇigapi ca śūnyaṃ tadgṛhamālokya 'tava bhartrā yaddhanaṃ sthāpitaṃ sarvamavitathaṃ tadahaṃ pradāsyāmī'ti pratyajānāt | sā cāpi

p42

mañjūṣāṃ śrāvayantī 'bho devā hiraṇyaguptasyaitadvacaḥ śṛṇuta' etaduktvā nirvāpitapradīpagehe'nyavatsamānābhyaṅgāpadeśenāpādamastakaṃ tailakajjalābhyaktaṃ taṃ kṛtvā niśāvasāne 'nirgacchedānīm, triyāmā hi vigatayāmā' ityuktvā'nicchantamapi candrārdhaṃ dattvā karṇagrāhe nirasārayat | evaṃ kaupīnamātravasanaḥ, kajjalaliptavadanaḥ, parivṛkkadbhiḥ kauleyakaiḥ paritriyamāṇaḥ, nemamagnaḥ pade pade skhalanniśrānte sa niśāntamāpat | tatra tāṃ maṣīṃ kṣālayato dāsajanasyāpi sammukhīno bhavituṃ nāśaktat | upakośā ca prātaśceṭikānugatā nandālayamāsādya hiraṇyagupto vaṇiṅ mama bhartrā nyāsīkṛtaṃ dhanamātmasātkarttumicchatīti vijñāpitavatī | atastatra rājyādhikāribhirākārito 'deva, na kiñcinmātram apyasyā madgehe varttata' iti so'kathayat | tadākarṇyopakośā'vādīt- 'madīyo bharttā gṛhadevatā mañjūṣāyāṃ nikṣipya videśaṃ gataḥ | tāsāmagre cāyaṃ kiñcittvalekhaṃ vināpi mama dhanaṃ dātumaṅgīkṛtavān | na viśvāsaścenmañjūṣāmihānāyya devaistāḥ praṣṭavyāḥ |' etadākarṇya nandājñāpitabahujanaiḥ abhyutthāpya ānītāyāṃ mañjūṣāyām upakośā'vādīt-'devatāḥ, yadanena vaṇijoditaṃ tatsatyamuktvā nijāvāsaṃ yāta; no cedahaṃ kasmaicit sarvā vo dadāmi; sadasyasminnudghāṭayāmi ve'ti | tacchrutvā bhītabhītāste trayo mañjūṣāpihitāḥ, 'satyametat; asmatsamakṣamanena dhanamaṅgīkṛta'mityūcuḥ | etena niruttaro vaṇik sarvaṃ taddhanaṃ pratyarpayituṃ pratyapadyata | atikutūhalākrāntamanasā rājñā cāmyarthitopakośā sadasi sphoṭitārgalāṃ mañjūṣāṃ samudajīghaṭat | tataścayaste tamaḥ piṇḍasannibhāḥ puruṣā nirgatā ye ca mantribhimūṃbhṛtā nandena ca kṛcchrātpratyabhijñātāḥ kṣaṇaṃ sarvānapi kiṃvṛttān sadasyān vyasmāpayan | atha kautukātsarvaiḥ pṛṣṭopakośā prathamatastebhyaḥ sarvamupavarṇayantī tatratyākhilasabhāsadāṃ praśaṃsābhājanamabhavat | pāradārikāṃśca te trayo'pyapahṛtasarvasvā deśādvirvāsitāḥ | samrājā nandena cābhinanditacarito-

p43

pakośā kośādaparimitaṃ dhanaṃ pradāpya preṣitā sasantoṣaṃ joṣaṃ svasadanamasadat | varṣopavarṣāvapi ca tatsakalamākalayya niratiśayaṃ tāmabhinanditavantau | sarve tatpuravāsinaśca 1smeramukhāḥ 2saṃvṛttāḥ

p44

atrāntare himādrau tīvrataraṃ tapastaptvā mayā''rādhitena devena mahādevena me pāṇinīyaṃ śāstraṃ prakāśitam | tadanugṛhītena caiva mayā tatpūrṇīkṛtam | tataḥ pratinivṛttena śaśimauliprasādāmṛtapānājñātādhvaklamena nijasadanaṃ cāsādi | kṛtagurumātṛcaraṇābhinandanena śrutopakośādbhutavṛttāntena ca paramā koṭirānandasyānvabhāvi

p45

atha manmukhāt tannavasaṃskṛtaṃ3vyākaraṇaṃ śuśrūṣorvarṣasya kṛte ṣaṇmātureṇa4 tatsarvaṃ prākāśyaṃ nītam

p46

tato'tinirvandhaparābhyāṃ vyāḍīndradattābhyāṃ dakṣiṇārthaṃ vijñapto gururvarṣaḥ suvarṇaniṣphakoṭimaṃ 5deyetyavocat | aṅgīkṛtatadguruvacanau tau naitāvaddhanamanyasmādupalabdhuṃ śakyam iti lakṣmīpum̐spum̐trānnavanavatikoṭīśvarānnandād gurudakṣiṇāṃ yācituṃ mayā sahācalatām | avocatāṃśca tau 'prāgupakośā tena dharmabhaginītvena svīkṛteti sa tava dharmaśyālako'tastvadguṇairavaśyaṃ tasmādetāvaddhanaṃ prāptuṃ śakyate' iti bhagavām̐śchindhi āvayoḥ pratijñābandhanametaditi | svīkṛte ca mayi tat, trayo'pi satīrthyā vayamayodhyāsthaṃ nandakaṭakabhagacchāma | kintu prāptamātreṣu cāsmāsu tatra rājā pañcatvamavāpeti tadviṣādena rāṣṭre mahān kolāhalo jātaḥ | evaṃbhūte vyatikare yogasiddhimānīndradatto'bhyadhatta yadgatāsorasya bhūpasya śarīramahaṃ praviśāmi | vararucirasmadarthī māmakīna ityahaṃ tasmāyabhīṣṭaṃ kāñcanaṃ dāsyāmi | vyāḍiśca devagṛhe mama pratyāgamāvadhi yāvanmadīyadehamabhirakṣatu

p47

sarvametatsthirīkṛtya, nandaśavāntaḥsamāviṣṭe indradatte, pratyujjīvati ca bhūpatau, rāṣṭre mahānutsavo'jāyata | śūnye devagṛhe cendradattasya śarīramabhirakṣati vyāḍau, rājakulamahamagamam | praviśya ca svastītyuccāryaṃ mayā saṃ yoganando

p48

gurudakṣiṇārthaṃ hemakoṭiṃ yācita iti tena sadyonandasya mantrī śakaṭālaḥ ‘suvarṇakoṭimasmai dāpaya’ iti samādiṣṭaḥ | kintu prātibhaśaktisampanno mantrī śakaṭālo mṛtasyojjīvanasamakālamevārthinamāgatamavalokyāvadhṛtasarvatattvo nandasya tanayo bāla iti cintayannandasya bahuśatrurvaiṃlarājyamabhirakṣituṃ tathābhūtamapi nandasya dehamabhirakṣituṃ niścinvānastatkṣaṇameva sarvān śavānadīdahat | tanmadhye cārairupalabdhamindradattakalevaramapi-tadvakṣakaṃ vyāḍimapasārya-dāhitavān | atrāntare'rthine hemakoṭisamarpaṇāya tvaramāṇaṃ rājānamāha-‘deva, idānīṃ sarvo'pi parijanaḥ utsavāsaktasvānta ityayaṃ kṣaṇaṃ pratīkṣatām | tadanantaraṃ kautaskutaḥ kauskaॉn upahārān vāñchatīti pṛṣṭvā bhavadājñayā sarvaṃ sampādayiṣyate |'

p49

kṣaṇānantaraṃ ca yoganandamāgatya, ‘deva, satyapi bhavādṛśe rakṣitari, yogasthito'nukrāntajīvo dvijo'nāthaśava iti balāddagdhaḥ' iti vyāḍinā abrahmaṇyamudghoṣitam | dehadāhānantaraṃ nirgatya sa mahāmatiraśakak‍ṭālaḥ suvarṇaśatamarpitavān | kintu yoganando rahasi saśoko vyāḍimavadat- ‘vipro'pyahamadānīṃ śūdratvamāpanna iti sthāyinyapi śrīrnedānīṃ yaśaskāmyato mama santoṣāyopakalpate |' etadākarṇya vyāḍistamāśvāsyābhāṣata- 'śakaṭālainādhunātvaṃ parijñāto'sīti mahāmantrī hyayamacirāttvāṃ yathecchaṃ vināśayituṃ, pūrvanandanandanaṃ candraguptaṃ bhūpañca vidhātumalamiviti mukhyāmātyaṃ vararuciṃ niyojaya, yena divyānubhāvatadbuddhipuraskṛṛtaṃ rājyaṃ niṣpratyūhaṃ susthiraṃ syāt |'

p50

evamuktvā gurudakṣiṇāṃ dātuṃ gate vyāḍau tadaiva yoganandena mantriāyade niyukto'haṃ tamevamavadam- ‘vigatabrāhmaṇyasyāpi te śakaṭāle padasthite rājyaṃ susthiraṃ

p51

na manye, tasmādayaṃ jīvitadvijadāhaddoṣīti tiraskṛtya yuttathā vināśaṃ neyaiḥ | evaṃ mayopadiṣṭo yoganandaḥ śakaṭālaṃ madhye'ndhāndhu sataḥsutaśataṃ nikṣipya saktūnāṃ payaspāśasya caikaikaṃ śarāvaṃ sasutasya tasya kṛte'ntarnyadīdhapat | evaṃ svakīyam adhaspadam avalokya śakaṭālaḥ putrānuvāda, 'sutāḥ, etadbhojyai-peyam̐dravyeṇaiko'pi kṛcchrājjīvet, bahūnāṃ tu kathaiva ketyeka eva sajalānamūnū saktūn naḥ pratyahamadyāt yaśca samarthaḥ san yoganandasya vairaṃ pratikuryāṃta |'

p52

etadākarṇya putrāstamanuvan—'tāta, nāsmin karmaṇyatibhaivakān ko'pyasmāsviti saviṣāniva saviṣānū saktūnimān pibannātmānaṃ tvaṃ dhāraya |' tanniśamya śakaṭālastaiḥ śārāvasaktuvāribhiḥ eka eva sakṛdvṛttimaho'karot | evamandhāndhunipatitasya tasya paśyata eva sutaśate nirasutāṃ gate sa eva kevalo jīvito'vāśiṣaṭ

p53

itthañca niṣkaṇṭakaṃ yoganandasāmrājye baddhamūle, aharahaḥ tatsamṛddhau ca jāyamānāyāṃ, gurupradattadakṣiṇo vyāḍistantrāyayau | taṃ ca tathābhūtabaddhamūlasāmrājyamavalokyātiprasaṅgama, yoganandena tena tadrājye vividhabhogān bhoktuṃ bhṛśamabhyarthito'pi, saṃsārāsāratāṃ tattvena jānānastatkālameva tapastaptumanuvanamabhipratasthe | yoganandaścātha sakalasainyasaṃyutto matsahitaḥ svarājanagaraṃ pāṭaliputramagamat | ahamapi ca tatra yoganandasya mantritva-dhūrpatitve niyukta upakośayā paricaryamāṇo jananyā guruṇā ca sākaṃ ciramavasam | sākṣātsarasvatī ca sarveṣu kāryeṣu matsāryāhyaṃ nyadadhāt

p54

iti kathākallolinyāṃ sandhinirdeśātmakaḥ prathamaḥ kallolaḥ samāptaḥ

p55

kārakanirdeśātmako dvitīyaḥ kallolaḥ vararucirevamupavarṇya punaḥ kāṇabhūtimuvocat—‘itthaṃ vyatīteṣu keṣucidvāsareṣu vāmākāmāghātahratasasamunmatto yoganandaḥ, samupekṣitasvasahayogī,¹ nijaparijanaparidāhī,² paramonmāthī ca saṃjātaḥ| evamucchrṛṅkhalaṃ tamavalokyāhamacintayam yanmayi sthite viruddhamācicaripiṣyannapi³ na śakaṭālaḥ svamanorathaṃ pūrayitumarhamitīdānīṃ sa uddharttavya⁵ iti tamudvidhīrṣū rājānamahamabhyardhyāndhāndhostamudadharam | nītikuśalaḥ śakaṭālo'pi ca punā rājño mantritvamavāpya vararucau sthite'yaṃ yoganando'jayyaḥ iti sañcintayan vaitasīṃ vṛttimāśritya madicchānukūlaṃ rājakāryāṇyakarot | ekadā nagarādvahirnirgato rājā madhyegaṅgamudgaḥ⁶ samudgacchantaṃ saṃśliṣṭapañcāṅgulihasta⁷mapaśyat | kimetaditi māṃ pṛcchati bhūpratau, tasyāmeva diśyahaṃ svakīye dve aṅgulyāvadarśayam | etena tirobhūte haste'tivismayamāpannena ca bhūpena punastadarthamanuyukto'haṃ tametadabravam—saṃśliṣyatpañcāṅgulihasto'yaṃ niradiśad yatpañcabhirmilitairiha na kimapyasādhyaṃ varttate⁸, ahaṃ ca tadaṅgulidvayaṃ darśayannetampratyudatītaraṃ yadaikacittena varttamānābhyāṃ dvābhyāmeva saṃsāre'smin sarvaṃ sampādayituṃ śakyate | mamaitad gūḍhavijñānamavadhārya bhūpo'tyarthaṃ prāsīdacchakaṭālaśca durjayāṃ madīyāṃ buddhimavadhārya nitarāṃ vyaṣīdat | ekadā kaścid brāhmaṇo'tithiyoṃganandasya prāsādadvāramupāgacchat| tatra ¹⁰muhūrttamavasthitaśca kiñcidrupalipsayeva anu¹prāsādavātāyanam udadrākṣīt | tacca vātāyanāgārapaśyantīṃ svapatnīmavalokya tanmātreṇaiva ca tamatithim abhikrudhyannṛpatirhantu-

p56

mādideśa | tasmiṃśca dvije vadhyabhūmiṃ nīyamāne vipaṇisthāpito nirasurapyeko 1vaisāriṇo'hasat | taddhāsahetucintāsantānena mayā smṛtaikāntopasthitā sarasvatī tanmatsyahāsahetuśravaṇārthaṃ tatratyatālataroḥ pṛṣṭhe'lakṣitaḥ sthātuṃ māmādiśat | tathā kurvannahaṃ rātrau tatra bālaputraiḥ sahāgatāṃ rākṣasīmekāmapaśyam | sā ca bhojyaṃ yācamānān svabālānavādīt 'prātastarāṃ vipramāṃsamahaṃ vo dātāsmi | adya tu taṃ dṛṣṭvā mṛto'pi matsyo'hasaditi na sa vyāpāditaḥ| kimarthaṃñca sa timirahasaditi sutaiḥ paripṛṣṭā rākṣasī samavocat— 'strīrūpadhāribhiḥ antaḥpuramadhitiṣṭhadbhiḥ naraiḥ sarvāsu rājastrīṣu paricyāvitacāritrīṣu3 api saccāritryam4 abhiniviśamānaḥ vairāko'yamanenānernṛpatinā vipro vyāpādyate iti timirahasat | rākṣasayā etadvacaḥ śrutvā tata āgatya prātarahaṃ rājānaṃ vijñāpitatattimihāsahetumakaravam | rājñā cāpi sarvaṃ tatsatyamavāpya bahu sammānito'haṃ vipraśca vadhānnirmocitaḥ

p57

anyadā tatra kaściccitrakāro'tikuśala āgamat | sa ca paṭe yoganandaṃ devīñcaivamacicitrat yadvākceṣṭārahitaṃ sajīvamiva taccitramalacayatetyatisantuṣṭena rājñā citrakāraḥ puṣkalena dhanena santoṣitā, citrapaṭaśca sa svāvāsagṛhe bhittau saṃyojitaḥ

p58

saṃyogavaśādekadā''vāsagṛhaṃ praviṣṭena mayā citragatā sampūrṇalakṣaṇā mahādevī samavalokiteti lakṣaṇāntarasambandhātprātibhavaṃlenābhyūhya tasyā mekhalāsthānaṃ tilena cihnitvā'pākṝtanaiyūnirapāsaram | kintu gṛhaṃ praviṣṭena yoganandena taccihnamavalokyānuyuktena parijanena tattilakacihnako'haṃ vijñāpitaḥ| taccākarṇya rājā vyacintayad yad guptapradeśasthaṃ tilakamamuṃ na madyatirikto'nyaḥ kaścidvettīti vararucerasya jñānaṃ tatprayojakamayaśāskaramantaḥpuradūṣaṇaṃ piśunayati | ata evaine-9 nāntaḥpurastrīveśadhāriṇo narāḥ avalokitāḥ | etadvicintya krudhā'bhijvalan yoganando rahasi śakaṭālaṃ samāhūya samādiśat— 'devīdūṣako vararucistvayā-

p59

badhyaḥ' iti | tadājñāṃ svīkṛtya bahirnissṛtaḥ śakaṭālo'cintayad yad divyabuddhiprabhāvasya vararuceḥ cāṇḍālain vadhaṃ kārayitum ahamaśaktaḥ | samāpaduddharttā vipraśnāyamiti tadrakṣaṇameva śreyaḥ | evaṃ kṛtaniścayaḥ śakaṭālo māmāgatya rājño badhāntamakāraṇakrodhamabodhayat | tato rājā na māmabhikrudhyediti mayā kaścidanyo nihanyate tvañca madgehe'vacchannastiṣṭhetyuktavantaṃ tathaiva kurvantañca tamahamavocamtvamevaiko mantrī yo māṃ nājighāṃsat | rākṣasasuhṛdahaṃ nāpi ca kenāpi ghātyaḥ | dhyātamātra eva ca kṣaṇe rākṣasassa samāgatya viśvamātraṃ grasitumalam | etadākarṇya taṃ rākṣasaṃ didṛkṣuṇā mantriṇā dhyānasamakālamevopasthitaṃ taṃ rākṣasamahamadarśaye, yena so'tivismito bhītaśca sañjātaḥ | antarhite ca rākṣase śakaṭālo māmanvayuṅkta 'kathamayaṃ rākṣasastava sajūḥ sañjātaḥ' iti | ahaṃ tamevamavadaṃ, yatpurā nagararakṣārthamanuniśaṃ paryaṭannaikaiko nagarādhipo'kṣaiṣīt | tadākarṇya yoganandena nagarādhipatve'bhiniveśitena mayā amantratraiko rākṣaso'darśi | tena ca kā nārī 'nayanābhirāmā nagare'sminnibhāṣyate' ityanuyuktena mayā 'mūrkha ! yaiva yasyābhimatā saiva tasya kṛte nayanābhirāmā' iti nigaditaḥ | sa ca aho, ekenaivottareṇāhaṃ tvayā jita iti smṛtamātra eva tvāṃ sannidhāsye iti pratyajānāt | itthaṃ mitratvamavāpya madīyāpatsahāye tasmin rākṣase nirgate śakaṭālenābhyarthito'haṃ dhyānamātreṇaivopasthitāṃ gaṅgāṃ tamadarśayam | stutibhiḥ santoṣitāyāṃ tasyāmapi ca tirohitāyāṃ śaṃkaṭāle matsahāyo'bhavat

p60

ekadā ca sa khinnaṃ māmavalokyāvadat - 'sarvajñenāpi tvayā kimarthamevaṃ dūnena cetasā sthīyate | avicārakāriṇo hi rājāno na cirādeva prakṛtimāyānti | bahūni cātra pramāṇāni, ataḥ kālenāvaśyameva sa tvām smariṣyatīti tvamatraiva pracchanno mama gṛhamadhivasa | etadākarṇyāhaṃ tasyaiva gṛhe pracchannastiṣṭhañchubhāvasaraṃ pratīkṣamāṇo'nehasamanaiṣam

p61

ekasminnavasare tasya yoganandasya suto hiraṇyagupto mṛgayārthaṃ vanamagamat | itastato mṛgayāṃ kurvataḥ svānucaraiḥ parityaktasya vane copavasatastasya vāsano vyatyagāt | atastāṃ kṣapāṃ kṣapayituṃ sa ekaṃ vṛkṣamamāraukṣīt | kṣaṇādeva cārukṣan tamevavṛkṣamṛkṣa eko haryakṣabhītaḥ | taṃ tarumārūḍhaṃ rājaputraṃ ca bhītamavalokya manuṣyabhāṣayā 'mā bhaiṣīḥ suhṛttvaṃ madīyaḥ' ityabhayamadadāt, etena viśvabdho rājapustaṃ tarumadhyaśāyiṣṭa | ṛkṣastu taṃ vṛkṣamadhivasan jāgradeva tasthau | etasminnantare tatra samāgato haryakṣo mānuṣamadhaḥ kṣettumṛkṣamayācacche| tañcādāya tato gantuñca pratijajñe | kintu ṛkṣo'vadannāhaṃ mitramevaṃ ghātayāmīti | tataḥ svavārakrameṇa ṛkṣe prasupte jāgrataṃ rājaputraṃ haryakṣo ṛkṣamadhaḥ kṣeptumacakathat | rājaputraśca bhayāt siṃhaṃ prasādayitumṛkṣamadhaḥ kṣettuṃ prāyasat | kintu daivātprabuddho ṛkṣo nādho nyapatat ; api tu 'mitradrohin, dhik tvām, hā viśvāsaghātinam, gaccha, unmatto bhava'iti tasmai śaśāpa | rājaputraḥ svagṛhamāgataḥ prātarevonmattaśca saṃjātaḥ | taṃ sahasā tathonmattamālokya yoganando'tyarthaṃ vyapīdadabravīcca yadvaruciṃ vyāpādayatā mayā na samīcīnamācaritam | niḥsahāyamiva jaganmāṃ tena vinā prati'bhāti | idānīṃ sa yadi jīvedakhilaṃ jānīyāt | etadākarṇya buddhiviśālaḥ śakaṭālaḥ vararuciprakāśanenobhayataḥ svagauravamavagatya 'rājan, viṣaṃ dyālamalañcāpi vararuciḥ prāṇiti' iti vijñāpitavān | tadākarṇya tadā rājājñayā tadantikamānīto'haṃ sarasvṛtīprasādena tasya rājakumārasya mitradhrukttvamudajīghaṭam | tvayā kathamitthamavagatamiti pṛcchati bhūprati, ahamavocam 'prajñāvanto'ntareṇāpi pratyakṣasādhāraṇasāmagrīm sarvamanumānena lakṣaṇaiśca jñātuṃ śaknuvanti | yathā mayā mahiṣyāstilako jñātastathaivedamapi sarvamavagatam | etacchrutvā vailakṣyāvanatamastakasya rājñaḥ satkṛttimanādṛtya tatpariśuddhimaiva bahumanyamāno'haṃ svāgāramāgām | tatrāgataṃ māmupavarṣo nyagadad yattvāṃ rājñā ghātitaṃ niśamyopakośā svaśarīramagnasātkṛtavatī | tadduḥkhānaśanipātaṃ soḍhumaśaktāyāstanmātuśca śucā hṛdayamasphuṭat | samā-

p62

karṇitaitajjananījāyodanto'hamantarā divaṃ bhūmiñca na kamapyātmīyamavagacchanmūrcchito'ruṇo'pi vātarugṇo druma iva drutamapatannavanyām | tato varṣeṇāgastyajagato'nityatāmevaikāṃ satyatāṃ bodhayitvāhaṃ kathaṃcid dhāritadhṛtiśchinnanikhilamāyānibandhanabandhano'parimaurkhyaduḥkhaviraktahṛdayaḥ praśamaikamātrasahāyastapovanamaśiśriyam

p63

gacchatsvahassu tapovane tasminnayodhyātaḥ samāyātaḥ kaścidvipra ityekadopalabdho mannivasatiṃ samaya yoganandasya vārtāmanuyukta itthamavocat-'yoganandasya sakāśāt tvayi gate labdhāvakāśaḥ śakaṭālo yuktyā tadvadhopāyaṃ cintayaṃstena saha ciramavasat | ekadā ca sa pathi kṣitiṃ khanantaṃ cāṇakyanāmānaṃ brāhmaṇamapaśyat | kimarthametat karoṣīti pṛṣṭaścāṇakyaḥ 'anena darbheṇa madīyaḥ pādo viddhaḥ, ahamenamataḥ samūlaṃ nāśayiṣyāmi' ityavadat | etadākarṇya mantrī śakaṭālo nāhamevaṃ krūrāgrahe'tīmaṃ kamapyanyaṃ nandavināśāya sādhanabhūtaṃ prāpsyāmītyavadhāryābhāṣaṇasambandhena taṃ cāṇakyanāmānaṃ ca parijñāya uktavān- 'vipra, nandasya gṛhe trayodaśīśrāddhāhe'haṃ tvayiṃ susvādubhojyānnamādayiṣyāmi | tatra sarvataḥ prathamaṃ bhuktasya tava svarṇamudrālakṣaṃ dakṣiṇā bhaviṣyati | tvaṃ tāvanmadgṛhamehi |' evamuktvā svagṛhakānītaścāṇakyaḥ śrāddhāhe nandaṃ pradarśito dhuryyupaviṣṭaḥ | kintu kaścitsubandhunāmā'nyo brāhmaṇastatra dhuryyupavivikṣuriti śakaṭālena tathā kartuṃ vijñapto bhūpatirbhuri tamupācīviśat | cāṇakyaṃ copagatya bhayāvanataḥ śakaṭālaḥ 'bhagavan ! nāhametasyāparādhakaḥ, apitu rājñājñayaivainaṃ saṃjātam' iti samabhāṣata | etenāmandaṃ nandaṃ prati kruddhaścāṇakyo'jvalihyamāna ivāpādamastakaṃ krodhaśikhiśikhayā, śikhāṃ ca svikīṃrmunmuñcannasidhārāsagandhāṃ sandhāmimāmābabandha, 'yatsapta-

p64

bhirevāhobhiravaśyaṃ vināśayo mayā nandaḥ | tadaiva ca vihitāvamānapratyapakṛtinā kṛtinā mayā śikhā bandhanīyā' ityuktvā rājyagṛhaprāigaṇāttatkṣaṇāgniragāt | evaṃ nirgatañca tamalakṣitarūpeṇa śakaṭālassvabhavane'tiṣṭhipat | tatra eva ca sthauyī cāṇakyo mantriṇaḥ sāhāyyena samupalabdhopakaraṇaḥ sādhitakṛtyāprayuktyā saptame'hani śrutadāhajvaranimittakayoganandamṛtyuḥ samuttīrṇasandhisindhussañjātaḥ | śakaṭālaśca yoganandanandanaṃ paretapurīpraiṣyaṃ vidhāya pūrvanandanandanaṃ candraguptaṃ ca rājye'bhiṣicya dhiyā'parāmaragurumiva cāṇakyaṃ tanmantritvenābhyarthanayā niyojya susampāditavairapratikriyayā kṛtakṛtyamātmānaṃ manyamāno'pi glaunaḥ sutaśucā gahanavanamaviśat

p65

evamāyodhdhikamukhādavagatayoganandavṛtto'calāyāmapyasyāṃ calaṃ sarvamālocya nirviṇṇo'haṃ vindhyavāsinīdarśanārthamihāyātaḥ, tatprasattyā copalabdhatvatsākṣātkṛtyā samupajātasvajātijñānaḥ, samupalabdhadivyavijñānaḥ, samupavarṇitamahākathaḥ kṣīṇaiśāpo'haṃ dehamimamujijhikṣāmi | tvaṃ tu parityaktabhāṣātrayasya śiṣyayuktadvijaguṇāḍhyasyāgamanaṃ pratīkṣamāṇaḥ, sāmpratamihaiva tiṣṭha | so'pyahamiva devyā śapto martyatvamupāgato matpakṣapātī mālyavānnāmā gaṇaḥ | eṣā comeśoktā vṛhatkathā tasmai tvayā'vaśyaṃ kathanīyā | tadavadhireva ca yuvayoḥ śāpaḥ

p66

evaṃ kāṇabhūtaye vararucirnivedya svatanutitikṣayā puṇyaṃ badarikāśramamāśrayitumabhipratasthe | tatra ca gato'tibhaktyā śaraṇyāṃ tryambikāṃ śaraṇamupagamya prakaṭītanijamūrtyāstasyā upadeśānusāraṃ svadhāraṇāsamutthāpitayogāgninā tapasā kṛśaṃ priyaimapi pārthivaṃ dehaṃ bhasmasāt kṛtvā divyāṃ gatimavāpa | svābhīṣṭaguṇāḍhyasamāgamotkaḥ kāṇabhūtiśca kālaṃ pratīkṣamāṇastatraiva tasthau

p67

guṇāḍhyavṛttāntaḥ vyatīteṣu katipayadibaseṣu matryaṃvapurmātyavān guṇāḍhya iti nāmnopalabdhakhyātiḥ sātavāhanabhūpatiṃ sevitvā prājño'pi rājño'gre pratijñayā parityaktaprākṛtasaṃskṛtadeśabhāṣo'tisuglaiḥ itastato vicaran vindhyavāsinīṃ darśakaṃ āyātastadādeśena tatraiva vindhyāṭavyāṃ kāṇabhūtiṃ draṣṭumājagāma | tatra ca kāṇabhūtisamavalokanasamakālameva smṛtanijajātiḥ paiśācyā girā nijanāma śrāvayitvā kāṇabhūtimidamavadat-sakhe, puṣpadantādākarṇitāṃ divvāṃ kathāmāśu māṃ bhāṣaya, yena dvāvapi vimuktaśāpau syāveti | tadākarṇyātihṛṣṭaḥ kāṇabhūtiruvāca — prabho, bhavadanujñāto'hamavaśyaṃ tāṃ kathāṃ kathayiṣyāmi| kintu kṛpayā pūrvamātmīyaṃ caritamājanma māṃ śrāvayitvā vigatakautūhalaṃ kuru | evaṃ tenābhyarthito guṇāḍhyo vaktumevamupākramata-

p68

'pratiṣṭhāne'sti supratiṣṭhanāmakaṃ nagaramekam | tatra somaśarmākhyo brāhmaṇo nyavasat | vatsagulmakanāmānau tasya dvau putrau, śrutārthābhidhaikā kanyā cetthaṃ santatitrayamāsīt | durbhāgyavaśāt kanyāṃ dvitīyanīmeva bhūloke parityajya somaśarmā sapatnīkaḥ svaragamaditi tatputrau gṛhe svasāramanupālayantāvatiṣṭhatām | vyatīteṣu divaseṣu ciraṃṭī śrutārthā sahasā sagarbhābhavat iti tatra puruṣāntarābhāvādvanyonyāvanu śaṃkā sodaryayoḥ svānte samudapadyata | śrutārthā ca evaṃbhūte vyatikare tāvabhāṣata-bhrātarau, pārasparikapāpaśaṃkayaivālam | rahasyamasyāhamudghāṭayāmi | itaḥ snātumitāṃ māmavalokya madanākrānto nāgarājasya vāsukerbhrātṛputraḥ kīrtisenākhyaḥ svaparicayapradānapūrvakaṃ gāndharveṇa vidhinā māmupāyacchateti vipravarṇamaṃnvasito'yaṃ me garbhaḥ | etadākarṇya kimatra pramāṇamityanuyuktayā śrutārthayā rahasyānusmṛto nāgakumārakastatkṣaṇaṃ tatropasthāya vatsagulmakāvevamabhāṣata-śāpabhraṣṭeyaṃ varā-

p69

psarā bhavatorbhaginī, upainaumanyā nāryaḥ, śāpapariśraṣṭau ca yuvām | asyāḥ putraprasavasamakālameva bhavatāṃ śāpavimuktiḥ | evamuktvā'ntarhite tasmin stokairaiva divasaiḥ śrutārthā māmasūta | tattakṣaṇamantarikṣādudbhūdiyaṃ vāṇī yaddhavacchāpavimuktikāro gaṇāvatāro'yaṃ jātaḥ | am̐nvenaṃ martyāḥ, guṇāḍhyo nāma brāhmaṇo'yam, bhūloke janaṃ janaimabhi kīrtirasya prasariṣyati iti | kiñcitkālānantarameva me mātā mātulau ca kṣīṇapāpāḥ pañcatvaṃ prāptāḥ | kintu bālo'pyahaṃ svaṃ śuce'samarpya svāvaṣṭambhenaitastataḥ paryaṭan sarvā vidyāḥ parisamāpya svadeśamāyātaḥ prasiddhimagamam

p70

ekasminsasamaye'haṃ saśiṣyaḥ pratiṣṭhitaṃ nagaraṃ praviśya tatratyānāṃ parāparāṇāṃ7 paurāṇāṃ vividhā vārttāḥ samākarṇayan, pratipadaṃ tatkṛtakautukāni cāvalokayannindrasadanasadṛśaṃ rājaprāsādmāsādayam | tatra ca śiṣyairnirdiśyamānavararmā'ntaḥ samāviṣṭo'hamāsthānasthitamamaraiḥ sarvataḥ parivāritaṃ vāsavamiva śarvavarmaprabhṛtibhiḥ svamantribhiḥ parivṛtaṃ ratnasiṃhāsanamāsīnaṃ8 rājānaṃ sātavāhanamapaśyam | tatra rājñe vihitasvastikāraṃ viṣṭaropaviṣṭaṃ māṃ stutipūrvakaṃ śarvavarmmādayaḥ 'deva, ayameva jagadvikhyātaḥ, sarvānavadyavidyāvidyotitāntaḥkaraṇaḥ, vividhaguṇagaṇāḍhyo guṇāḍhyaḥ' iti rājñā paryyacīcayan | rājā cāpi nijamantribhiḥ sum̐stutaṃ māmākarṇyātiprītaḥ satkṛtya nijamantritve nyayūyujata | ahamapi ca kṛtadāraparigrahastatra śiṣyānadhyāpayan sātavāhana-rājakāryāṇi cānucintayan sasukhaṃ nyavasam | etadākarṇya sātavāhananāmakaraṇakautūhalākrāntamanāḥ sumanāḥ kāṇabhūtistannāmakaraṇahetuṃ guṇāḍhyamapṛcchat | yadākarṇya guṇāḍhya evaṃ tasya tatkautūhalamapanetuṃ prārabhata-

p71

'abhavadeko dīnebhyo dhanada iva dhanam̐do, godaḥ, kambaladaśca prājyarājyo'tyam̐ nyān nṛpatīnnṛpo nāmnā dīpakarṇiḥ | tasya preyasī bhāryā śaktimatī ratāntodyānasuptā jātu sarpeṇa dṛṣṭā naṣṭā | pañcatvamavāptāyāñca tasyāṃ māsaṃ12nu-

p72

dvigno1 dīpakaṇiraputro'pi vidhura eva dhuraṃ rājyabhārasya vivahan śaiṣāyuṣako brahmacārī na punarudvāhamacintayat | ekadā rājyāhaṃ putrāsadbhāvodvignamānasaṃ rājānaṃ bhagavān śaśiśekharaḥ svapne samādideśa—'aṭavyāmaṭan tvaṃ kumārakamekamavalokayiṣyasi | tamādāya gṛhamāgaccheḥ | sa te putro bhaviṣyati' | prabuddho rājā svaipnaṃ smarannatiprahṛṣṭastamanehasaṃ sampratīkṣamāṇo'tiṣṭhat | ekadā''kheṭākṛṣṭo'ṭavyāmupamahīṃdhraṃ4 davīyasīṃ padavīmavagāhamāno madhyāhne ekasya padmasasarastīre tapanatejasaṃ siṃhārūḍhaṃ pañcaṣavarṣaṃ bālakamaikamapaśyat | smṛtasvapnena tena nṛpeṇām̐vatāritabālaka ekenaiva ca śareṇam̐ vyāpāditaḥ siṃhaḥ sadyaḥ puruṣatvaṃ prapadya rājānaṃ sambodhyāvāca-dhanadasya sakhā sātasaṃjño yakṣo'ham | purā vyomacaraḥ srāntīṃ munikanyāmālokya sañjātamanmathonmathita-mānaso'haṃ sānnidhyamupagatastatsvīkṛtipūrvakaṃ gāndharveṇa vidhinā tāṃ paryaṇayam | avabuddhaitadvṛttāntastadbāndhavā āvayoḥ svecchācāramimamasahamānāḥ 'pāpau, svecchācārau siṃhau stām' ityaśapanta | munayaśca putraprasavakālaṃ tasyāḥ, tadanantaraṃ tvaccharāghātaparyantaṃ ca mama, śāpāvadhiṃ vyadadhuḥ | atha kālena siṃhayonimāpannayorāvayorudārake'smin jāte sāśu svāsubhirvyayujyatetyanyasiṃhīstanyasaṃvardhitamimaṃ prakṛtyām̐ mahāsattvaṃ sutaṃ mahattaṃ tvaṃ gṛhāṇa | ahaṃ tava bāṇāhato vimukto yathāprāptagatiṃ sukhenai yami | evamuktvā'ntarhite sātanāmni tasmin guhyake, tasya bālakasya audāyacaraḥ saprasādamāsāditanijaprāsādo dīpakaṇiḥ sātenoḍhatayā bālakasya tasya 'sātavāhana' iti nāma kṛtvā kālena ca tameva rājye'bhiṣicyāraṇyamāśrayat | sātavāhanaśca sārvabhaumo bhūpatiḥ saṃvṛttaḥ

p73

evamupaśamitasātavāhananāmaviṣayakāṇabhūtijijñāso guṇāḍhyaḥ prakṛtamanu-

p74

sṛtyāgre vaktumevamārabhata—‘sa ca sātavāhana ekadā vasantotsavasamaye nandane'marapatiriva nijārāme rāmau dīvyan gāhamānajanatāpahāriṇi vāriṇi ramaṇīye jalakrīḍāṃ karttuṃ tannatyavāpīmavatīrṇaḥ tatra vyāsthuścikāẏāmatyāyatārkṣīṇāṃ karavāribhirabhitaḥ sicyamāno vāraṇo vaśāsu iva krīḍāparavaśāsu tāsu nakhadyutivalakṣadambhaḥ siñcam̐stadabhiṣiktimasahamānayā śirīṣasukumārāṅgyā svakīyānyatamamahiṣyoktaḥ, 'deva, modakairmāṃ tāḍayeti' | tadākarṇya priyā me modakaistāḍyamānāmātmānamicchatīti buddhyā nṛpatirdrutaṃ vacanakareṇa bahumodakānānāyayat | tānālokya vihasya sā'bhāṣata—rājannatra jalāntare ko'vasaro modakānām ? udakairmāṃ mā siñca ityevamuktastvaṃ māśabdodakaśabdayoḥ sandhiṃ prakaraṇañca nāvagacchasītyetāvān mūrkhaḥ| parajanamejam̐yo'pi śabdaśāstravidā tayaivaṃ parājito rājā sabrīḍaḥ pastyaktajalakrīḍaḥ, jātāvamānaḥ, parityaktakāryāntarāvadhānastatkṣaṇaṃ nijāvāsamaviśat | tatra ca parityaktāhāravihāraḥ, vivarjitākhilavyāhāraḥ, virahitakuśeśayaśayanīyaḥ pāṇḍityaṃ mṛtyuṃ vā śaraṇaṃ karavāṇīti kṛtamanā na manāgapi śāntimupajagāma | akasmādatha rājñastathāvidhāmabhūtapūrvāvasthāmavalokya sambhrānte sarvasmin parijanakrame krameṇāhaṃ śarvavarmā ca tatsarvamavagatavantāvibhyasmadāhūtapṛṣṭena haṃsākhyena rājaceṭakenāvāci yadvāhyayacamānānutāpajanyamanyunā'niśaṃ dandahyamānamānaso nṛpo na niśi netre nidrayā nimīlayati | etadākarṇyānyonyamālocyāhaṃ śarvavarmā ca sarvāvaruddhapraveśamapi sātavāhanavāsaveśma kathamapi prāviśāva | nikaṭopaviṣṭena ca mayā tadasvasthāvasthāhetumanuyukto nṛpo'vikalasakalendriyo'pi vācām̐ vikala ivānuttarayanneva maunenai muniriva tathaiva tūṣṇīkāmāsta | kintu tataśśarvavarmaṇi 'deva, śaryānaina mayā'dya dṛṣṭaṃ yannabhaso'mbujamekaṃ cyutam | tacca divyena kenacit kumāreṇa vikāsitam | tasmānnirgatā dhavalāmbaraikā divyā strī tatkṣaṇameva bhavanmukhaṃ praviṣṭā | itthaṃ svapnam̐nāhaṃ prabuddhaḥ manye, sā strī sākṣātsarasvatī devasya vadanaṃ praviṣṭeti' | itthaṃ niveditanijasvapne, bhagnamaunamudraḥ sātavāhanaḥ sākūtaṃ māmavadat—'prayatnena śikṣyamāṇaḥ pumān kiyatā kālena pāṇḍityamadhigacchatīti tvayā'haṃ vācyaḥ | yato hi tena vinaiṣā sampanna ramaṇī ramaṇīgaṇayuktasyāpi me

p75

sampannakamanīyaramaṇīva viraktasyeti | kāṣṭhasyābharaṇānīva vibhavā na me mūrkhasya śobhāsaṃvarddhinaḥ | etadākarṇya tasya rājño vaiduṣyāsādanotkaṭeccheyā saṃjātāno'hamavadam 'deva abhyāsena sarva sidhyatītyalaṃ cintaiṃyā | yatnenodgandheinaḥ puṣpasya tilatailaimiva mūrkhātimūrkho'pyupalabdhavaiduṣyasyopaskurute | vyākaraṇaṃ hi sarvavidyānāṃ mukham | tacca narairdvādaśabhirvarṣairabhyasyate | kintvahaṃ tvāṃ tadvarṣaṣaṭkenaiva śikṣayiṣyāmi | etadākarṇitaśarvavarmā, sahasā serṣamabhāṣata-sukhocito janaḥ kathametacciramevaṃ kleśaṃ kuryāt iti he deva, tvāmahaṃ māsaṣaṭkena śikṣayiṣyāmi tad vyākaraṇamiti | etenāsambhāvyamānenātmānamuccaiḥ kṛtya pradarśayantaṃ ruṣā'haṃ tamavocam—yadi māsaṣaṭkena tvayā devaḥ śikṣitaḥ kriyeta tadāsaṃskṛtaṃ, prākṛtaṃ, deśabhāṣāñceti manuṣyasambhavaṃ bhāṣātrayaṃ mayā sadyaḥ parityaktaṃ syāt | śarvavarmā caitadākarṇyāvadanna cedahamevaṃ kuryām, dvādaśābdān yāvattava pāduke śirasā vaham̐ste vaśaṃvadatāṃ kuryām | evamanyo'nyaṃ nirbhartsya nirgatayorāvayorubhayataḥ siddhiṃ matvā rājā samupalabdhāśvāsanaḥ svāsane samaśvasat | śarvavarmā ca tāṃ sudustairāṃ pratijñāṃ titīrṣuḥ sānuśayaḥ sarvaṃ svastriyai śaṃsitvā saṃkaṭe cāsmin skandena vinā'nyāṃ gatimapaśyan tasyā eva triyāmāyāḥ paścā dve bhāge prasthitaḥ skandaprasiṣādayiṣayā vātaikabhakṣyaḥ, kṛtamaunaḥ śarīranirapekṣeṇa 11 tapasā santoṣitāt kumārādyathepsitavaramupalabhyāgataścintitopasthitāḥ sarvā vidyā rājñe pradattavāniti niyataireva 10 hobhirbhūṣaḥ sarvaśāstrapāraṅge mo babhūva

p76

itthaṃ rājño'khilavidyālābhaṃ samākarṇya sarvaṃ tadīyaṃ rāṣṭramānandamamandamavindata, rājā ca 'gururiti' rājāhaiṃralarāśimirarcayitvā śarvavarmaṇe'nu narmaṃdākūlaviniveśitabharukacchaviṣayarājadhānīm, modakairityādyabhihitavatyai vidyāgamapreraṇāvamānena tanmaurkhyamapasāritavatyai tadrājñyai sarvasapatnīṣu prādhai nīñca prītyā prāyacchat

p77

sarvāsminnevaṃ saṃjāte'valambitamaune mayi ca dvitīyasminnahani rājāntikaṃ prātarittvani, kaścidvijaḥ svayaṃkṛtaślokamekamapaṭhat | yañcākarṇya rājā samyak saṃskṛtayā giraikaika makṣaraṃ spaṣṭamanvācaṣṭa yena ca tatrasthāḥ sarve janāḥ pramuditāḥ saṃjātāḥ | tadanantaraṃ rājñā savinayaṃ pṛṣṭaḥ śarvavarmā svasmin kṛtaṃ devānugrahaprakāramevaṃ savistaramupavarṇitavān-'deva, ita ito'haṃ hīnāhāraḥ, saṃyatavyāhāraḥ, parityaktabandhubāndhavajāyākauyādimāyaḥ, tīvratapaḥkṛśaklīntakāyaḥ, niḥsaṃjño 'dhvani dharaṇyāmekatra nyapatam | tadā jāne, kaścicchūktihastaḥ pumānetya māmevaṃ vispaṣṭamācaṣṭa 'putra, uttiṣṭhābhīṣṭaṃ sarvaṃ te sampatsyate', iti | tenāhaṃ tadā sudhādhārāsārasaṃsikta ivānanubhūtāśanāyodanya ivābhavam | tadanantaraṃ devasya sīmīpyaṃ prāpya bhaktyāsatacetase snātvā garbhagṛhaṃ praviṣṭāya me prabhuṇā skandena darśanaṃ dattam | mukhaṃ ca madīyaṃ sākṣātsarasvatī praviṣṭā | atha bhagavān ṣaḍānanaḥ ṣaḍbhirānanaiḥ 'siddho varṇasamāmnāyaḥ' iti sūtrasamudairayat

First 71 of 825 passages. Read on

See also: more in Sanskrit story collections